ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात: पुण्यातून बदामीकडे!
विजयनगर
साम्राज्याच्या वैभवशाली इतिहासाची साक्ष देणारे 'हम्पी' आणि चालुक्यांची
प्राचीन राजधानी असलेला 'बदामी' किल्ला पाहण्याची आमची गेली चार वर्षे
नुसतीच चर्चा सुरू होती. काही ना काही कारणांमुळे हा योग जुळून येत नव्हता.
पण यावर्षी मात्र सर्व अडचणी बाजूला सारून, कर्नाटकातील या ऐतिहासिक
वारशाच्या पर्यटनाचा आम्ही पक्का बेत आखला.
पहिल्या दिवशी थेट ४५०
किलोमीटरचा प्रवास करून बदामीला पोहोचायचा आमचा विचार होता. एका दिवसात हे
अंतर पार करणे तसे सहज शक्य होते; परंतु प्रवासाला निघताना नेहमीप्रमाणे
पुण्यातूनच बाहेर पडायला आम्हाला बराच उशीर झाला. मजल-दरमजल करत आम्ही
महाराष्ट्राची सीमा ओलांडून कर्नाटकात प्रवेश केला, तोवर सूर्य मावळतीला
गेला होता. हळूहळू अंधार दाटून येऊ लागला आणि वातावरणात एक वेगळाच बदल
जाणवू लागला. पूर्वमोसमी पावसाचे थंड वारे वाहू लागले होते. दूरवर आकाशात
विजांचा कडकडाट सुरू होता आणि काहीच वेळात पावसाची जोरदार बॅटिंग सुरू
होणार, याची स्पष्ट चाहूल निसर्ग देत होता.
मुंबई-बंगळुरू राष्ट्रीय
महामार्गावरून हत्तरगी टोलनाक्याच्या अलीकडे आम्ही आमची गाडी डावीकडे
वळवली. इथून पुढे सहा पदरी प्रशस्त महामार्गाची जागा एका दोन पदरी, एकाकी
ग्रामीण डांबरी रस्त्याने घेतली. वाहनांची वर्दळ एकदम कमी झाली होती.
रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना घनदाट झाडी होती आणि समोरून एखादेच वाहन
क्वचितच येत होते. आकाशात काळ्याकुट्ट ढगांनी गर्दी केली आणि थोड्याच वेळात
रिमझिम पावसाला सुरुवात झाली.
बेळगाव जिल्ह्यातील गोकाक तालुक्यात
असलेल्या 'हिडकळ' धरणाच्या अगदी काठाकाठाने आमचा प्रवास सुरू होता.
सभोवतालच्या निसर्गरम्य परिसरात रिमझिम पावसासोबतच आता वाऱ्याचा वेगही
वाढला. बघता बघता पावसाने रौद्ररूप धारण केले. सोसाट्याचा वारा, मुसळधार
पाऊस आणि पूर्णपणे अनोळखी रस्ता... यामुळे आमच्या गाडीचा वेग आपोआपच
मंदावला. भर म्हणून की काय, याच निर्जन आणि वादळी परिसरात गुगल मॅपनेही काम
करणे बंद केले आणि आम्ही चक्क रस्ता चुकलो!
त्या मुसळधार पावसातच
आम्ही एका छोट्या गावात गाडी थांबवली. तिथे एका स्थानिक व्यक्तीला पुढचा
रस्ता विचारला. त्याने अत्यंत आपुलकीने, पण अस्खलित 'कन्नड' भाषेत आम्हाला
बदामीकडे जाणारा रस्ता समजावून सांगितला. दुर्दैवाने, त्यातला एकही शब्द
आम्हाला समजला नाही! तरीही 'हो' ला 'हो' करत आम्ही नुसतीच मान हलवली आणि
अंदाजाने समोरच्या रस्त्याला लागलो. सुदैवाने, तोपर्यंत आमच्या दुसऱ्या
मोबाईलवर गुगल मॅप पुन्हा सुरू झाला होता.
आता रात्र बरीच झाली होती
आणि अशा वातावरणात थेट बदामी गाठणे शक्य नव्हते. त्यामुळे जवळच्याच
तालुक्याच्या ठिकाणी, म्हणजेच 'गोकाक' शहरात रात्रीचा मुक्काम करण्याचे
आम्ही ठरवले. पुढच्या अर्ध्या तासात आम्ही गोकाकमध्ये पोहोचलो. आता पावसाचा
जोर ओसरला होता, पण शहरातील रस्ते पाण्याने तुडुंब भरले होते. मघाशी
वादळामुळे खंडित झालेला वीजपुरवठाही सुदैवाने पूर्ववत झाला होता. बऱ्याच
वेळच्या अंधाऱ्या आणि निर्जन प्रवासानंतर एखाद्या शहराच्या सानिध्यात
आल्याने हायसे वाटले आणि आजची रात्र इथेच थांबायचा आमचा निर्णय सार्थ ठरला.
दुसऱ्या
दिवशी सकाळी जाग आल्यावर हॉटेलच्या खिडकीतून बाहेर पाहिले, तर गावाच्या
कडेला असलेला एक सुंदर डोंगर लक्ष वेधून घेत होता. काल रात्रीच्या मुसळधार
पावसामुळे तो अगदी हिरवागार आणि ताजातवाना भासत होता. याच डोंगरावर गोकाकचा
ऐतिहासिक जुना किल्ला दिमाखात उभा आहे. पण, आमचे मुख्य ध्येय 'बदामी' होते
आणि आधीच प्रवासाला उशीर झाल्यामुळे, गोकाकच्या किल्ल्याकडे नाईलाजाने पाठ
फिरवून आम्ही आमच्या पुढच्या ऐतिहासिक प्रवासाला लागलो.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
चालुक्यांच्या राजधानीकडे, गोकाक ते बदामी एक निसर्गरम्य आणि ऐतिहासिक प्रवास!
काल
रात्री पडलेल्या पावसामुळे गोकाकमधील सकाळ अतिशय आल्हाददायक आणि थंडगार
वाटत होती. पण जसजसा सूर्य वर येऊ लागला, तसतसा वातावरणात उकाडा जाणवू
लागला आणि आता कडक उन्हाळा सुरू आहे, याची तीव्र जाणीव झाली. त्यामुळे
लवकरात लवकर बदामीकडे प्रस्थान करणे गरजेचे होते. गाडी चार्जिंगला
लावल्यामुळे त्यात थोडा वेळ गेला आणि परिणामी गोकाकमधून निघायला दुपार
टळली. येथून बदामीचे अंतर साधारण सव्वाशे किलोमीटर होते, त्यामुळे तिथे
पोहोचायला किमान दोन तास तरी लागतील, याचा अंदाज आला होता.
दुपारी
बाराच्या सुमारास आमची गाडी दक्षिण कर्नाटकाच्या दिशेने मार्गस्थ झाली.
रस्ता केवळ दुपदरी होता, पण काळाकुट्ट आणि अतिशय गुळगुळीत होता.
रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी असलेली झाडी पाहून असे वाटत होते की, अनेक
वर्षांपूर्वी कोणीतरी जाणीवपूर्वक आणि शिस्तबद्ध पद्धतीने हे वृक्षारोपण
केले असावे. कालच्या पावसामुळे ही झाडे अधिकच टवटवीत आणि हिरवीगार दिसत
होती.
प्रवासातील हा टप्पा अत्यंत विलोभनीय होता; काही अंतर फक्त
वडाच्या झाडांची रांग, तर पुढे पिंपळाची आणि त्यानंतर कडुनिंबाच्या झाडांची
दाट सावली! "रस्ते असावेत तर असे," हा विचार नकळत मनात येऊन गेला. अनेक
ठिकाणी तर या गर्द झाडीने रस्त्यावर एक सुंदर नैसर्गिक कमान तयार केली
होती, ज्याच्या शीतल छायेतून आमचा प्रवास सुरू होता.
तासाभराचा
प्रवास पूर्ण झाल्यावर वाटेत 'तोरगळ' नावाचा एक ऐतिहासिक भुईकोट किल्ला
नजरेस पडला. तो थोडा भग्न अवस्थेत असला तरी, त्याची फार पडझड झालेली
नव्हती. त्याचे अनेक बुरुज आणि भक्कम तटबंदी आजही दिमाखात उभी आहे.
प्रशासनाने थोडी डागडुजी केली, तर हे नक्कीच एक उत्तम पर्यटन स्थळ बनू
शकते.
पुढे याच रस्त्यावर 'रामदुर्ग' हे मध्यवर्ती ठिकाण आणि तिथला
भुईकोट किल्ला लागला. दाट लोकवस्तीच्या पाठीमागे एका छोट्याशा डोंगरावर हा
किल्ला स्थित आहे. तो आजही चांगल्या स्थितीत आहे, परंतु चहुबाजूंनी उभ्या
राहिलेल्या काँक्रीटच्या जंगलामुळे रस्त्यावरून त्याचे खरे सौंदर्य
न्याहाळता येत नाही, ही एक मोठी खंत वाटली. रामदुर्ग ओलांडल्यानंतर साधारण
अर्ध्या तासाने उजव्या बाजूला एका खोलगट भागात 'मुदकावी' नावाचा आणखी एक
भुईकोट किल्ला दिसला. या किल्ल्यांची तटबंदी लांबूनही सहज लक्ष वेधून घेते.
पण एकूणच, महाराष्ट्रातील भुईकोट किल्ल्यांप्रमाणेच कर्नाटकातील या
दुर्गांचीही काहीशी उपेक्षा झाल्याचे जाणवले.
मजल-दरमजल करत अखेर
आम्ही बदामीच्या वेशीवर येऊन पोहोचलो. तिथल्या लाल मातीत आणि लालभडक दगडांत
निसर्गाने व मानवाने कोरलेले अप्रतिम सौंदर्य जणू आमचे स्वागतच करत होते.
गावात प्रवेश करताच समोर दूरवर पसरलेला बदामी किल्ल्याचा विस्तीर्ण डोंगर
नजरेत भरला.
एकेकाळच्या वैभवशाली चालुक्यांच्या या ऐतिहासिक
राजधानीत आम्ही भर दुपारी पाऊल ठेवले होते. बदामी गाव तसे अगदी साधे आणि
गजबजलेले वाटले. रोजच्या जगण्याच्या गडबडीत इथले लोक कदाचित आपल्या
आजूबाजूला विखुरलेल्या या महान इतिहासाच्या पाऊलखुणांपासून अनभिज्ञ असावेत,
असे क्षणभर वाटून गेले. आता पुढचे दोन दिवस याच गावात मुक्काम करून, या
प्राचीन वास्तूंचा आणि इतिहासाचा मागोवा घ्यायचा होता, या विचारानेच
प्रवासाचा सगळा थकवा कुठल्या कुठे पळून गेला.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
अगस्त्य तलावाच्या काठावर: बदामीची निवांत संध्याकाळ आणि प्राचीन मंदिरांची सफर
घड्याळात
साडेपाच वाजले होते. कालच्या पावसामुळे बदामीच्या आकाशात आजही ढगांनी मोठी
दाटी केली होती, पण त्या दाट काळ्या ढगांमधूनही मावळत्या सूर्याची सोनेरी
किरणे हळुवारपणे डोकावत होती. पावसामुळे वातावरणात एक सुखावणारा,
आल्हाददायक गारवा पसरला होता. बदामीच्या प्रसिद्ध 'अगस्त्य तलावाला' भेट
देण्यासाठी आणि तिथली संध्याकाळ अनुभवण्यासाठी हीच वेळ सर्वात योग्य होती.
बदामी
लेण्यांच्या परिसरातून आम्ही एका रिक्षात बसलो. रिक्षावाल्याने गावातील
अरुंद आणि नागमोडी गल्ल्यांमधून वाट काढत आम्हाला थेट तलावाच्या
प्रवेशद्वारापाशी आणून सोडले. तिथे पोहोचताच अगस्त्य तलावाचा नयनरम्य आणि
विस्तीर्ण परिसर आमच्या डोळ्यांसमोर उलगडला. शांत पात्रात उमटलेले ढगांचे
प्रतिबिंब आणि दूरवर लक्ष वेधून घेणारे प्राचीन 'भूतनाथ मंदिर' पाहताच मन
हरखून गेले. हा संपूर्ण ऐतिहासिक परिसर डोळे भरून पाहण्यासाठी आणि
अनुभवण्यासाठी आमच्याकडे आता फक्त एकच तास उरला होता.
बदामीचा
अगस्त्य तलाव हा केवळ एक पाण्याचा साठा नसून तो चालुक्यांच्या वैभवशाली
इतिहासाचा एक शांत आणि अढळ साक्षीदार आहे. लालभडक वालुकाश्माच्या उंचच उंच
कड्यांनी वेढलेला हा तलाव बदामीच्या नैसर्गिक आणि ऐतिहासिक सौंदर्यात
मोलाची भर घालतो.
पाचव्या शतकात चालुक्य राजांनी या कृत्रिम तलावाची
निर्मिती केली. या तलावाचे नाव महान 'अगस्त्य ऋषी' यांच्या नावावरून
ठेवण्यात आले आहे. पुराणकथांनुसार, अगस्त्य ऋषींनी वातापी आणि इल्वल या दोन
क्रूर राक्षसांचा वध याच परिसरात केला होता. या तलावाच्या पाण्यामध्ये
औषधी आणि रोगनिवारक गुणधर्म आहेत, अशी स्थानिक लोकांची आणि भाविकांची
श्रद्धा आहे. यामुळेच येथे येणारा प्रत्येक पर्यटक आणि भाविक तलावाच्या
पाण्याला अत्यंत पवित्र मानतो. तीन बाजूंनी लाल दगडांच्या टेकड्या आणि एका
बाजूला गाव, अशा या तलावाच्या सभोवताली असलेली शांतता मनाला एक वेगळीच भुरळ
घालते.
या तलावाच्या पूर्व किनाऱ्यावर स्थित असलेला 'भूतनाथ मंदिर
समूह' हा या परिसराचा मुख्य आकर्षण बिंदू आहे. दूरवरून तलावाकडे पाहताना हे
मंदिर थेट पाण्यावर तरंगत असल्यासारखे भासते. हे मंदिर प्रामुख्याने भगवान
शिवाला (भूतनाथ) समर्पित आहे. या मंदिराची निर्मिती दोन वेगवेगळ्या
कालखंडांत झाल्याचे इतिहासकार सांगतात. पहिला टप्पा: मंदिराचा गाभारा आणि
मुख्य भाग हा सुरुवातीच्या बदामी चालुक्यांच्या काळात (७ वे शतक) बांधला
गेला. दुसरा टप्पा: बाहेरील मंडप आणि इतर विस्तार हा नंतरच्या कल्याणी
चालुक्यांच्या (११ वे शतक) काळात पूर्ण झाला.
संध्याकाळच्या वेळी
मावळत्या सूर्याची सोनेरी किरणे जेव्हा या मंदिराच्या लाल दगडांवर पडतात,
तेव्हा ते दृश्य डोळ्यांचे पारणे फेडणारे असते. या मंदिराचे तलावाच्या संथ
पाण्यात पडणारे प्रतिबिंब पाहणे हा एक स्वर्गीय अनुभव आहे. मंदिरातील कोरीव
खांब आणि प्रवेशद्वारावरील नक्षीकाम चालुक्य शिल्पकारांच्या अद्वितीय
कौशल्याची साक्ष देतात.
अगस्त्य तलावाच्या काठावर केवळ भूतनाथ
मंदिरच नाही, तर इतरही अनेक लहान-मोठी प्राचीन मंदिरे आहेत. तलावाच्या
पश्चिम किनाऱ्यावर 'यल्लम्मा मंदिर' स्थित आहे. या मंदिराचे शिखर 'कदंब'
वास्तुकलेच्या शैलीत बांधलेले असून, ते तलावाच्या किनाऱ्यावरून अतिशय
विलोभनीय दिसते. याशिवाय, तलावाच्या काठाला लागून असलेल्या पायऱ्यांवर अनेक
छोटी शिवालये आणि देवळ्या बांधलेल्या आहेत. एकेकाळी या तलावाच्या
पायऱ्यांवरून चालुक्य राजघराण्यातील लोक आणि ऋषीमुनी स्नान आणि अनुष्ठाने
करत असत.
तलावाच्या एका बाजूला (दक्षिण टेकडीवर) बदामीच्या प्रसिद्ध
आणि जगभरात ओळखल्या जाणाऱ्या लेण्या आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला (उत्तरेकडील
टेकडीवर) बदामीचा प्राचीन किल्ला आणि 'मालेगिट्टी शिवालय' उभे आहे. या
दोन्ही भव्य टेकड्यांच्या मध्यभागी अगस्त्य तलाव एखाद्या हिऱ्यासारखा
विसावला आहे. तलावाच्या काठावर बसून सभोवतालचा हा अवाढव्य लाल दगडांचा
परिसर न्याहाळताना आपण अक्षरशः इतिहासात हरवून जातो.
आमच्याकडे
असलेला एक तास कसा निघून गेला, हे समजलेच नाही. तलावाच्या संथ पाण्यातील
लाटा, आजूबाजूला असणारी मंदिरांची गूढ शांतता, लाल दगडांच्या भव्य गुहा आणि
संध्याकाळचा तो आल्हाददायक गारवा... हे सर्व एका सुंदर चित्रासारखे आमच्या
मनात कायमचे कोरले गेले. चालुक्यांची ही राजधानी आणि तिथला हा अगस्त्य
तलाव म्हणजे वास्तुकला, निसर्ग आणि अध्यात्म यांचा एक अनोखा त्रिवेणी संगम
आहे!
#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
लाल मातीतील ऐतिहासिक दुर्ग: बदामी
उन्हाळ्याचे
दिवस सुरू असल्याने सकाळी लवकरच सूर्य आग ओकू लागतो. जसजसा दिवस वर येतो,
तसतसा उन्हाचा चटका असह्य होऊ लागतो. त्यामुळे रणरणते ऊन सुरू होण्याआधी,
म्हणजेच सूर्य माथ्यावर येण्यापूर्वीच बदामीचा ऐतिहासिक किल्ला सर करायचा,
असा आमचा पक्का बेत होता. सकाळी ठीक सात वाजताच आम्ही हॉटेलमधून बाहेर पडलो
आणि पायीच किल्ल्याच्या दिशेने चालायला सुरुवात केली. काल संध्याकाळी ज्या
अगस्त्य तलावाचे विलोभनीय रूप आम्ही पाहिले होते, त्याच तलावाच्या
परिसरापासून या किल्ल्याची खरी चढाई सुरू होते. आमचे हॉटेल तिथून जेमतेम
एका किलोमीटरवर असल्याने, आम्ही बदामी गावाच्या गल्ल्यांमधून वाट काढत
निघालो.
गावातील हा रस्ता मात्र थोडा निराशाजनक होता. अतिशय अरुंद
वाटा, अस्वच्छ रस्ते आणि उघडी गटारे यातून मार्ग काढत आम्ही कसेबसे
किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेल्या मुख्य दरवाजापाशी पोहोचलो.
प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच समोर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने
उभारलेले एक सुंदर संग्रहालय आमचे स्वागत करत होते. त्याच्याच डाव्या
बाजूला किल्ल्याकडे जाणारा आणखी एक भव्य दरवाजा होता. त्या दरवाजातून आत
प्रवेश केल्यावर, लालभडक आणि अवाढव्य वालुकाश्माच्या खडकांमध्ये कोरलेला
आणि उभारलेला बदामीचा तो अभेद्य किल्ला आमच्या नजरेत भरला. खालूनच
किल्ल्यावर असणारी 'निम्न शिवालय' आणि 'उर्ध्व शिवालय' ही दोन ऐतिहासिक
मंदिरे लक्ष वेधून घेत होती. यातील निम्न शिवालय चढाईच्या अर्ध्या वाटेवर
लागते, तर उर्ध्व शिवालय किल्ल्याच्या अगदी सर्वोच्च टोकावर दिमाखात
विराजमान झालेले दिसते.
कर्नाटकातील बागलकोट जिल्ह्यात स्थित असलेला
बदामी किल्ला हा प्राचीन भारतीय वास्तुकलेचा आणि चालुक्य राजघराण्याच्या
शौर्याचा एक ज्वलंत आविष्कार आहे. अगस्त्य तलावाच्या उत्तरेकडील लाल
खडकांच्या अवाढव्य टेकडीवर हा किल्ला वसलेला आहे. पाचव्या आणि सहाव्या
शतकात बदामी, जिचे प्राचीन नाव वातापी असे होते, ही चालुक्य साम्राज्याची
राजधानी होती. इतिहासकारांच्या मते, चालुक्य राजा पहिला पुलकेशी याने इसवी
सन ५४३ मध्ये या किल्ल्याची उभारणी केली आणि वातापीला आपली राजधानी बनवले.
पुढे चालुक्यांचा विस्तार वाढला, पण इसवी सन ६४२ मध्ये पल्लव राजा पहिला
नरसिंहवर्मन याने बदामीवर जोरदार हल्ला करून दुसरा पुलकेशी याचा पराभव केला
आणि हा किल्ला जिंकून घेतला. पल्लवांनी या काळात किल्ल्याची मोठी नासधूस
केली. पुढे काळाच्या ओघात हा किल्ला राष्ट्रकूट, विजयनगर साम्राज्य आणि
आदिलशाहीच्याही ताब्यात राहिला.
बदामी किल्ल्याचा इतिहास सांगताना
मराठा साम्राज्याचा या किल्ल्यावरील अंमल आणि पराक्रम प्रकर्षाने सांगावा
लागतो. अठराव्या शतकात हा किल्ला मराठे आणि म्हैसूरचा टिपू सुलतान
यांच्यातील संघर्षाचे एक प्रमुख केंद्र बनला होता. इसवी सन १७८६ मध्ये सवाई
माधवराव पेशवे आणि नाना फडणवीस यांच्या मार्गदर्शनाखाली, हरिपंत फडके आणि
तुकोजीराव होळकर यांच्या नेतृत्वाखालील विशाल मराठा फौजेने टिपू
सुलतानाच्या ताब्यात असलेल्या या अभेद्य बदामी किल्ल्याला कडाडून वेढा
घातला. अत्यंत निकराच्या आणि प्रखर युद्धानंतर मराठ्यांनी हा किल्ला फत्ते
केला आणि या लाल मातीच्या दुर्गावर मराठा साम्राज्याचा भगवा अभिमानाने
फडकला. या ऐतिहासिक विजयानंतर प्रदीर्घ काळ हा किल्ला मराठ्यांच्या भक्कम
ताब्यात होता. मराठ्यांनी या किल्ल्याचे भौगोलिक आणि लष्करी महत्त्व अचूक
ओळखून त्याचा एक महत्त्वाचे लष्करी ठाणे म्हणून उपयोग केला. किल्ल्यावर
फिरताना या वास्तूच्या कणाकणात दडलेला मराठ्यांचा हा देदीप्यमान इतिहास आणि
त्यांचा पराक्रम आजही जाणवतो.
बदामी किल्ल्याचे सर्वात मोठे
वैशिष्ट्य म्हणजे त्याचे नैसर्गिक संरक्षण होय. लाल वालुकाश्माच्या दोन
अवाढव्य टेकड्यांच्या मध्ये हा किल्ला वसलेला आहे. या टेकड्यांमधील
नैसर्गिक दऱ्या आणि खडकांमधील खोल भेगांचा उपयोग किल्ल्याच्या संरक्षणासाठी
अतिशय खुबीने करण्यात आला आहे. किल्ल्यावर जाण्यासाठी खडकांमधूनच नागमोडी
पायऱ्या कोरल्या आहेत. काही ठिकाणी दोन खडकांमधील वाट इतकी अरुंद आहे की
एका वेळी एकच व्यक्ती तिथून जाऊ शकते. प्रवेशद्वारावर असलेले भक्कम बुरुज
आणि जाड तटबंदी आजही या किल्ल्याच्या अभेद्यतेची साक्ष देतात.
किल्ल्यावर
चढताना इतिहासाचे अनेक टप्पे आपल्यासमोर उलगडत जातात. किल्ल्याच्या
पायथ्याशी असलेले भारतीय पुरातत्व विभागाचे संग्रहालय हे प्राचीन इतिहासाचा
खजिना आहे. या संग्रहालयात चालुक्य काळातील अनेक दुर्मिळ मूर्ती, शिलालेख
आणि नक्षीकाम केलेले दगड जतन करून ठेवले आहेत. लज्जागौरी, नंदी,
शिव-पार्वती आणि इतर देवतांच्या सुबक मूर्ती येथे पाहायला मिळतात.
किल्ल्याची चढाई सुरू केल्यानंतर अर्ध्या वाटेवर एका मोठ्या खडकाच्या सपाट
भागावर 'निम्न शिवालय' लागते. मूळतः हे मंदिर भगवान गणेशाला समर्पित असावे,
असा काही तज्ज्ञांचा कयास आहे. पल्लव राजांनी जेव्हा बदामीवर हल्ला केला,
तेव्हा त्यांनी या मंदिराची मोठी नासधूस केली. तरीही, मंदिराचा उरलेला
गाभारा आणि द्रविड शैलीतील शिखराचा काही भाग आजही शिल्लक आहे.
किल्ल्याच्या
अगदी सर्वोच्च टोकावर स्थित असलेले 'उर्ध्व शिवालय' म्हणजे बदामी
किल्ल्याचा मुकुटमणीच आहे. हे मंदिर भगवान शिवाला समर्पित असले तरी, याच्या
भिंतींवर भगवान विष्णूच्या दशावतारांच्या आणि श्रीकृष्णाच्या बाललीलांच्या
सुंदर कथा कोरलेल्या आहेत. कालिया मर्दन आणि गोवर्धन पर्वत उचलणे यांसारखे
प्रसंग यावर असल्याने हे मूळचे वैष्णव मंदिर असावे असे मानले जाते.
किल्ल्याच्याच एका वेगळ्या खडकाळ कड्यावर मालेगिट्टी शिवालय उभे आहे.
बदामीमधील सर्वात प्राचीन आणि पूर्णपणे सुरक्षित असलेल्या मंदिरांपैकी हे
एक आहे. हे मंदिर सातव्या शतकात बांधले गेले असून ते द्रविड वास्तुकलेचा एक
उत्कृष्ट नमुना मानले जाते. याशिवाय, किल्ल्यावर असलेल्या दोन भव्य आणि
गोलाकार वास्तू या टिपू सुलतानाच्या काळातील धान्याची कोठारे म्हणून
ओळखल्या जातात. किल्ल्याच्या काही बुरुजांवर जुन्या आणि जड तोफा आजही
पाहायला मिळतात, ज्या या किल्ल्याच्या बदलत्या सत्तांची लष्करी आठवण करून
देतात.
बदामी किल्ल्याचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे त्याच्या
सर्वोच्च टोकावरून दिसणारे निसर्गरम्य दृश्य होय. येथून खाली पाहिल्यावर
पूर्ण बदामी गाव एका छोट्या चित्रासारखे दिसते. त्याचबरोबर, निळ्याशार
पाण्याचा अगस्त्य तलाव आणि त्याच्या किनाऱ्यावर वसलेले भूतनाथ मंदिर यांचे
दृश्य भान हरपून टाकते. अगस्त्य तलावाच्या अगदी पलीकडच्या टेकडीवर
कोरलेल्या बदामीच्या जगप्रसिद्ध लेण्या येथून स्पष्टपणे दिसतात. लाल खडक,
हिरवीगार झाडी आणि तलावाचे निळे पाणी यांचा हा त्रिवेणी संगम पाहणे हा एक
स्वर्गीय अनुभव असतो.
हा किल्ला पाहण्यासाठी साधारण दोन ते तीन तास
लागतात. तीव्र चढ आणि असंख्य पायऱ्या असल्यामुळे आरामदायक पादत्राणे वापरणे
आणि स्वतःजवळ पुरेसे पिण्याचे पाणी ठेवणे अत्यंत आवश्यक आहे. तसेच,
किल्ल्यावर माकडांचा खूप मोठा वावर असल्याने खाण्याच्या वस्तू उघड्यावर न
ठेवण्याची काळजी पर्यटकांनी घ्यावी लागते. थोडक्यात सांगायचे तर, बदामीचा किल्ला ही केवळ
दगडांची तटबंदी नसून तो चालुक्यांच्या सुवर्णयुगाचा आणि मराठ्यांच्या
धगधगत्या पराक्रमाचा एक जिवंत इतिहास आहे. इथल्या लाल मातीत, खडकांच्या
भेगांत आणि मंदिरांच्या शिखरांवर तो इतिहास आजही गुंजत असल्याचा भास येथे
येणाऱ्याला नक्कीच होतो.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी #कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
लाल कातळातील स्थापत्यकलेचे महाकाव्य
दोन हजार
वर्षांपूर्वी भक्कम कातळामध्ये कोरलेल्या लेण्या हे आपल्या महाराष्ट्राचे
एक अत्यंत प्राचीन आणि अभिमानास्पद वैभव आहे. गेल्या अनेक वर्षांपासून
आम्ही महाराष्ट्रातील विविध ठिकाणी विखुरलेल्या अनेक लेण्यांना भेटी दिल्या
आणि तिथला इतिहास समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. यांतील बहुतांश लेण्या या
प्रामुख्याने बौद्धकालीन वास्तूरचनेचा आणि शांततेचा अप्रतिम नमुना आहेत.
परंतु, महाराष्ट्राच्या सीमेबाहेर जाऊन लेण्यांच्या जगात डोकावण्याचा आणि
एक वेगळी स्थापत्यशैली अनुभवण्याचा योग बदामीच्या या प्रवासात पहिल्यांदाच
जुळून आला. बदामीचा ऐतिहासिक किल्ला पाहून परतीच्या वाटेवर असतानाच, अगदी
समोरच्याच भव्य डोंगरामध्ये चार वेगवेगळ्या टप्प्यांमध्ये कोरलेल्या बदामी
लेण्या आम्हाला खुणावत होत्या. सध्या बदामीमधील हा लेणीसमूह भारतीय
पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या निगराणीखाली आणि ताब्यामध्ये आहे. लालभडक
वालुकाश्माच्या कातळात कोरलेल्या या लेण्या म्हणजे चालुक्यकालीन
स्थापत्यकलेचा एक सर्वोच्च आणि अप्रतिम आविष्कार आहेत. तब्बल पंधराशे
वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात पण महान कारागिरांनी आपल्या कौशल्याचा,
संयमाचा आणि कल्पकतेचा पुरेपूर वापर करून या निर्जीव दगडांमध्ये कलेचे जे
प्राण फुंकले आहेत, ते पाहून आजच्या प्रगत युगातही आपण थक्क होऊन जातो.
बदामीच्या
या लेण्या केवळ खडकात खोदलेली भोके नसून ती चालुक्यांच्या सुवर्णयुगाची
जिवंत स्पंदने आहेत. सहाव्या शतकात बदामी, जिला त्यावेळी वातापी या नावाने
ओळखले जायचे, ती चालुक्य घराण्याची राजधानी होती. चालुक्य राजा पहिला
पुलकेशी, कीर्तिवर्मन आणि मंगलेश यांच्या राजवटीत या अद्वितीय लेण्यांची
निर्मिती झाली. या लेण्यांची रचना इतर लेण्यांपेक्षा थोडी वेगळी आहे.
अगस्त्य तलावाच्या दक्षिणेला असलेल्या एका अवाढव्य लाल खडकाच्या डोंगरात
खालून वर अशा चार चढत्या टप्प्यांमध्ये या लेण्या कोरलेल्या आहेत. या
लेण्या पाहण्यासाठी डोंगराच्या अंगावर पायऱ्या कोरलेल्या आहेत आणि प्रत्येक
लेणी ही एका विशिष्ट उंचीवर स्थित आहे. या चार लेण्यांपैकी पहिली लेणी
भगवान शिवाला समर्पित आहे, दुसरी आणि तिसरी लेणी भगवान विष्णूला समर्पित
आहे, तर सर्वात वरची चौथी लेणी ही जैन धर्माची आहे. या चारही लेण्यांमधून
चालुक्य राजांची सर्वधर्मसमभाव मानणारी प्रगल्भ वृत्ती आणि त्यांच्या कलेची
उंची आपल्याला पाहायला मिळते.
पायथ्याकडून वर चढायला सुरुवात
केल्यावर सर्वात आधी लागते ती लेणी क्रमांक एक. ही लेणी भगवान शिवाला
समर्पित असून ती या लेणीसमूहातील सर्वात प्राचीन लेणी मानली जाते. लाल
खडकात कोरलेल्या पायऱ्या चढून आपण या लेणीच्या मुखमंडपात प्रवेश करतो. या
लेणीचे सर्वात मोठे आणि जगप्रसिद्ध आकर्षण म्हणजे प्रवेशद्वाराच्या अगदी
उजव्या बाजूला कोरलेले नटराज शिवाचे भव्य शिल्प. हे शिल्प इतके जिवंत आणि
प्रमाणबद्ध आहे की पाहताक्षणीच डोळ्यांचे पारणे फिटते. या नटराज शिवाला
अठरा हात दाखवले आहेत. विशेष म्हणजे, या अठरा हातांपैकी कोणतेही दोन हात
एकत्र जोडले तर त्यातून भरतनाट्यम या शास्त्रीय नृत्यातील एक विशिष्ट
मुद्रा तयार होते, असे अभ्यासक सांगतात. चालुक्य काळातील शिल्पकारांना
नृत्यास्त्राचे किती सखोल ज्ञान होते, याची ही प्रचिती आहे. या मूर्तीच्या
बाजूलाच गणपती आणि नंदीची छोटी शिल्पे कोरलेली आहेत. लेणीच्या आतमध्ये
गेल्यानंतर सभामंडप आणि गाभारा लागतो. या लेणीच्या भिंतींवर हरिहर म्हणजेच
अर्धा भाग शिव आणि अर्धा भाग विष्णू असलेली मूर्ती, तसेच अर्धनारीश्वराचे
अतिशय सुबक शिल्प कोरलेले आहे. अर्धनारीश्वराच्या मूर्तीमध्ये शिवाची
कठोरता आणि पार्वतीचे लावण्य यांचा अतिशय सुंदर संगम साधलेला दिसतो. छतावर
कोरलेले नागराजाचे शिल्प आणि विद्याधरांच्या आकृत्या लेणीच्या सौंदर्यात
अधिकच भर घालतात.
पहिल्या लेणीचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण आणखी
काही पायऱ्या चढून वर जातो, तेव्हा दुसऱ्या लेणीपाशी पोहोचतो. ही लेणी
पहिल्या लेणीच्या तुलनेत आकाराने थोडी लहान असली, तरी ती शिल्पकलेच्या
दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची आहे. ही लेणी प्रामुख्याने भगवान विष्णूला
समर्पित आहे. या लेणीच्या प्रवेशद्वारावर दोन द्वारपाल उभे असून त्यांच्या
हातात कमळाचे फूल आहे. या लेणीचे मुख्य आकर्षण म्हणजे भगवान विष्णूच्या
वराह अवताराचे शिल्प. या वराह अवताराने पृथ्वीला म्हणजेच भूदेवीला आपल्या
नाकावर अलगद उचलून धरले आहे. हे शिल्प इतके भव्य आहे की त्यात वराहाची ताकद
आणि भूदेवीबद्दलची काळजी स्पष्टपणे दिसून येते. यासोबतच याच लेणीमध्ये
त्रिविक्रम म्हणजेच वामन अवताराचे अतिशय सुंदर शिल्प कोरलेले आहे. वामनाने
आपला एक पाय उचलून आकाशाला कसा गवसणी घातली आहे, हे या शिल्पातून अत्यंत
प्रभावीपणे मांडले आहे. या लेणीच्या छतावर स्वस्तिक आणि मत्स्यचक्रासारखी
अतिशय गुंतागुंतीची आणि सुंदर भौमितिक नक्षी कोरलेली आहे. प्रत्येक खांबावर
आणि भिंतीवर कुठेही रिकामी जागा न सोडता काहीतरी कलाकुसर केलेली दिसते.
दुसऱ्या
लेणीतून बाहेर पडून आपण जेव्हा तिसऱ्या लेणीकडे प्रस्थान करतो, तेव्हा
आपल्याला चालुक्य कलेच्या सर्वोच्च शिखरावर पोहोचल्याचा भास होतो.
बदामीच्या चारही लेण्यांमध्ये ही तिसरी लेणी सर्वात मोठी, सर्वात भव्य आणि
सर्वाधिक कलाकुसर असलेली आहे. या लेणीच्या निर्मितीचा एक स्पष्ट शिलालेख
येथे पाहायला मिळतो, ज्यावरून असे सिद्ध होते की ही लेणी चालुक्य राजा
मंगलेश याने इसवी सन ५७८ मध्ये कोरवून घेतली. ही लेणी महाविष्णूला समर्पित
आहे. या लेणीचा सभामंडप इतका विस्तीर्ण आणि भव्य आहे की तो पाहून आपण
अक्षरशः अवाक होतो. या लेणीला आधार देणारे खांब हे केवळ साधे खांब नसून
त्यांवर अतिशय बारकाईने नक्षीकाम केलेले आहे. प्रत्येक खांबाच्या वरच्या
बाजूला यक्ष, गंधर्व, आणि प्रणयी युगुलांची शिल्पे कोरलेली आहेत. या
लेणीमध्ये भगवान विष्णूची अनेक भव्य आणि मोहक शिल्पे आहेत. यामध्ये
प्रामुख्याने आठ हात असलेला महाविष्णू, शेषनागावर विसावलेला अनंतशयन
विष्णू, अष्टभुज त्रिविक्रम आणि नरसिंह अवताराची मूर्ती लक्ष वेधून घेते.
नरसिंहाच्या मूर्तीमध्ये त्याचा उग्र अवतार अतिशय बारकाईने कोरला आहे. या
लेणीचे आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे पूर्वी या लेणीच्या छतावर आणि भिंतींवर
अतिशय सुंदर रंगीत चित्रे काढलेली होती. आजही छताच्या काही भागांवर या
रंगकाम केलेल्या चित्रांचे पुसटसे अवशेष पाहायला मिळतात, जे आपल्याला
अजिंठा लेण्यांमधील चित्रांची आठवण करून देतात. लाल दगडावर कोरलेली ही भव्य
शिल्पे आणि त्यावरील ती पुसटशी रंगीत चित्रे हा सगळाच अनुभव एका वेगळ्या
जगात घेऊन जाणारा असतो.
तिसऱ्या लेणीच्या भव्यतेतून बाहेर आल्यावर
आपण लेणीसमूहातील सर्वात शेवटच्या आणि सर्वात उंचावर असलेल्या चौथ्या
लेणीकडे मार्गक्रमण करतो. ही लेणी जैन धर्माला समर्पित असून ती सातव्या
शतकात, म्हणजेच पहिल्या तीन लेण्यांच्या तुलनेत थोड्या नंतरच्या काळात
कोरली गेली असावी असे मानले जाते. या लेणीचा आकार तिसऱ्या लेणीपेक्षा लहान
असला तरी इथली शांतता आणि पावित्र्य मनाला भुरळ घालते. या लेणीच्या
गाभाऱ्यात जैन धर्माचे चोविसावे तीर्थंकर भगवान महावीर यांची अतिशय शांत
आणि ध्यानस्थ अवस्थेतील मूर्ती कोरलेली आहे. याशिवाय लेणीच्या भिंतींवर
भगवान पार्श्वनाथ आणि बाहुबली यांची भव्य शिल्पे कोरलेली आहेत. बाहुबलीच्या
मूर्तीच्या पायाला वेढलेल्या वेली आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील कमालीची
शांतता ही त्या वेळच्या शिल्पकारांच्या कौशल्याची पावती आहे. या लेणीच्या
खांबांवर इतर जैन तीर्थंकरांच्या छोट्या-छोट्या आकृत्या अतिशय सुबकपणे
कोरलेल्या आहेत. वरच्या उंचीवर असल्यामुळे या लेणीमध्ये सतत एक थंडगार वारा
वाहत असतो आणि आजूबाजूला असलेली नीरव शांतता आपल्याला अंतर्मुख करते.
या
चौथ्या लेणीच्या बाहेरच्या प्रांगणात उभे राहून जेव्हा आपण खाली पाहतो,
तेव्हा बदामीचे जे विहंगम दृश्य दिसते, ते शब्दांत वर्णन करणे कठीण आहे.
खालच्या बाजूला शांतपणे पसरलेला निळाशार अगस्त्य तलाव, तलावाच्या काठावर
उभी असलेली लाल दगडांची प्राचीन भूतनाथ मंदिरे आणि तलावाच्या पलीकडच्या
टेकडीवर असलेला बदामीचा तो अभेद्य किल्ला हे सर्व एकाच चौकटीत पाहताना आपण
जणू एका भव्य ऐतिहासिक चित्रपटाचाच भाग झाल्यासारखे वाटते. लालभडक
वालुकाश्माच्या या कड्यांमधून डोकावणारा सूर्यप्रकाश जेव्हा तलावाच्या
पाण्यावर आणि या लेण्यांच्या भिंतींवर पडतो, तेव्हा या लेण्या जणू
सोन्यासारख्या झळाळून उठतात.
बदामीच्या या लेण्यांची सफर म्हणजे
केवळ काही ऐतिहासिक वास्तू पाहणे नसते, तर तो काळ, ती संस्कृती आणि त्या
अज्ञात शिल्पकारांच्या प्रतिभेला दिलेली ती एक सलामी असते. आज आपल्याकडे
सर्व अत्याधुनिक यंत्रसामग्री उपलब्ध आहे, तरीही अशा प्रकारच्या लेण्या
नव्याने निर्माण करणे आपल्याला शक्य नाही. पंधराशे वर्षांपूर्वी केवळ
हातोडा आणि छिन्नीच्या साहाय्याने एका अखंड लाल खडकातून इतक्या भव्य आणि
सजीव मूर्ती कशा घडवल्या गेल्या असतील, हा विचारच मानवी बुद्धीच्या
अवाक्याबाहेरचा आहे. महाराष्ट्रातील काळ्या बेसॉल्ट खडकात कोरलेल्या बौद्ध
लेण्या आणि कर्नाटकातील या लाल वालुकाश्मात कोरलेल्या चालुक्य लेण्या या
दोन्हीमध्ये जरी स्थापत्यकलेचा आणि धर्माचा फरक असला, तरी दोन्ही ठिकाणच्या
शिल्पकारांची ईश्वराप्रती आणि कलेप्रती असलेली भक्ती मात्र एकसमान
असल्याचे जाणवते.
बदामीच्या या लेण्या पाहून जेव्हा आपण परतीच्या
प्रवासाला लागतो, तेव्हा आपल्या मनावर या लाल दगडांच्या लेण्यांचा, तिथल्या
नटराजाच्या अठरा हातांचा, विष्णूच्या भव्य अवतारांचा आणि महावीरांच्या
शांत चेहऱ्याचा एक कायमस्वरूपी ठसा उमटलेला असतो. इतिहासाची आवड असणाऱ्या
आणि भारतीय स्थापत्यकलेचा अभ्यास करू इच्छिणाऱ्या प्रत्येकाने आयुष्यात
एकदा तरी बदामीच्या या कातळात कोरलेल्या महाकाव्याला भेट द्यायलाच हवी. या
लेण्या केवळ कर्नाटकचे किंवा भारताचेच नव्हे, तर संपूर्ण मानवजातीचे एक
अमूल्य आणि कधीही न विसरता येणारे वैभव आहेत.
--- तुषार भ. कुटे
#मराठी
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
बदामीचे पुरातत्त्व संग्रहालय
बदामी
किल्ल्याची सकाळची सफर आटोपून आम्ही परतीच्या वाटेला लागलो होतो.
किल्ल्याच्या अगदी पायथ्याशी स्थित असलेले भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण
विभागाचे संग्रहालय आमचे लक्ष वेधून घेत होते. घड्याळात सकाळचे नऊ वाजले
होते आणि संग्रहालयाचे भव्य दरवाजे पर्यटकांसाठी नुकतेच खुले झाले होते.
सुदैवाने सकाळची वेळ असल्याने तिथे पर्यटकांची फारशी गर्दी नव्हती,
ज्यामुळे शांतपणे इतिहास न्याहाळण्याची संधी मिळणार होती. आम्ही आमच्या
मोबाईलवरून तात्काळ ऑनलाईन तिकीट काढले आणि चालुक्यांच्या या ऐतिहासिक
खजिन्यात मोठ्या उत्सुकतेने प्रवेश केला.
बदामीचे हे पुरातत्त्व
संग्रहालय आकाराने जरी खूप मोठे नसले, तरी ते चालुक्यकालीन कला आणि
इतिहासाचा एक अत्यंत समृद्ध खजिना आहे. अगस्त्य तलावाच्या उत्तरेकडील
टेकडीच्या पायथ्याशी हे संग्रहालय दिमाखात उभे आहे. भारतीय पुरातत्त्व
सर्वेक्षण विभागाने या परिसरातील विखुरलेल्या अमूल्य मूर्ती आणि ऐतिहासिक
अवशेषांचे योग्य जतन करण्यासाठी इसवी सन १९७९ मध्ये या संग्रहालयाची
स्थापना केली. सुरुवातीला येथे केवळ दोनच दालने होती, परंतु नंतरच्या काळात
त्याचा विस्तार करून चार प्रशस्त दालनांमध्ये हा प्राचीन इतिहास मांडण्यात
आला आहे. या संग्रहालयात प्रामुख्याने बदामी, ऐहोळे आणि पट्टदकल या
चालुक्यांच्या तीन प्रमुख ऐतिहासिक केंद्रांमधून गोळा केलेल्या सहाव्या ते
बाराव्या शतकातील दुर्मिळ मूर्ती, शिलालेख आणि वास्तूंचे अवशेष अतिशय सुंदर
रितीने जतन करून ठेवले आहेत.
संग्रहालयात पाऊल ठेवताच
प्रवेशद्वाराजवळ असलेल्या नंदीच्या आणि इतर भव्य मूर्ती भूतकाळाची सफर
घडवायला सुरुवात करतात. येथील दालनांमधून फिरताना लाल वालुकाश्मात
कोरलेल्या अनेक आकर्षक आणि सुबक मूर्ती पाहता येतात. या संग्रहालयाचे
सर्वात मोठे आणि जगप्रसिद्ध आकर्षण म्हणजे 'लज्जा गौरी'ची मूर्ती. लज्जा
गौरी ही प्रामुख्याने जननक्षमता, सुबत्ता आणि मातृत्वाची देवता मानली जाते.
चालुक्य काळात या देवतेच्या पूजेचे मोठे महत्त्व होते. या मूर्तीची रचना
अतिशय वेगळी असून ती पाहण्यासाठी जगभरातून इतिहासकार आणि अभ्यासक येथे
आवर्जून येतात. याशिवाय भगवान शिवाची विविध रूपांतील अतिशय रेखीव शिल्पे
येथे मांडलेली आहेत. शिव-भैरव, नटराज आणि कालभैरवाच्या मूर्तींमधील रौद्र
रस आणि कोरीव कामातील बारकावे तत्कालीन शिल्पकारांच्या प्रगल्भतेची साक्ष
देतात.
केवळ देवदेवतांच्याच मूर्ती नव्हे, तर तत्कालीन समाजजीवन आणि
पौराणिक कथा सांगणारी अनेक शिल्पे या संग्रहालयाचे सौंदर्य वाढवतात. मकर
तोरण, गंधर्व आणि यक्षांच्या मूर्ती अतिशय सुबक आहेत. भगवान विष्णू आणि
गणेशाच्या विविध आकारांतील मूर्ती मन वेधून घेतात. एका दालनामध्ये रामायण,
महाभारत आणि विशेषतः भगवद्गीतेतील विविध प्रसंग कोरलेले मोठे पाषाण पटल
ठेवलेले आहेत. या दगडांवरील कोरलेल्या कथांमधून त्या काळातील लोकांचे
पेहराव, त्यांची शस्त्रे आणि त्यांची राहणीमान यांवर मोठा प्रकाश पडतो.
चालुक्यकालीन
शिल्पांव्यतिरिक्त या संग्रहालयाने प्रागैतिहासिक काळातील एक वेगळाच
इतिहासही जपून ठेवला आहे. बदामी आणि आजूबाजूच्या मलप्रभा नदीच्या खोऱ्यात
मानवी वस्ती अगदी अश्मयुगापासून होती, याचे पुरावे येथे मिळतात. एका
स्वतंत्र दालनात या परिसरातील उत्खननात सापडलेली प्रागैतिहासिक काळातील
दगडाची हत्यारे आणि अवजारे प्रदर्शनासाठी ठेवलेली आहेत. हे सर्व पाहताना
मानवाच्या उत्क्रांतीपासून ते चालुक्यांच्या प्रगत स्थापत्यकलेपर्यंतचा एक
मोठा कालखंड आपल्या डोळ्यांसमोर उभा राहतो.
कोणताही गाजावाजा नसलेले
हे संग्रहालय खऱ्या अर्थाने बदामीच्या प्रवासातील एक अत्यंत महत्त्वाचा
दुवा आहे. बदामीच्या लेण्या आणि किल्ला पाहण्यापूर्वी किंवा पाहिल्यानंतर
या संग्रहालयाला भेट दिल्यास, त्या ऐतिहासिक वास्तूंचा संदर्भ आणि तिथल्या
कलेचे गांभीर्य अधिक चांगल्या प्रकारे समजण्यास मदत होते. अतिशय शांत आणि
हवेशीर असलेल्या या संग्रहालयातील प्रत्येक मूर्ती जणू स्वतःचा इतिहास
सांगण्यासाठी तिथे उभी आहे. जवळपास एका तासाच्या या संग्रहालय भेटीने
आमच्या बदामीच्या प्रवासाला एक परिपूर्ण आणि अभ्यासपूर्ण किनार मिळवून
दिली. लाल मातीतील या विलोभनीय शिल्पांचा निरोप घेताना, हजारो
वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात कलाकारांच्या प्रतिभेला नकळतच सलाम ठोकला
गेला.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मराठी
चालुक्यांची राज्याभिषेक भूमी आणि युनेस्को वारसास्थळ 'पट्टदकल'
बदामीच्या
आसपास कुठेतरी 'पट्टदकल' नावाचे युनेस्कोने प्रमाणित केलेले एक जागतिक
वारसास्थळ आहे, एवढीच त्रोटक माहिती आमच्याकडे होती. जेव्हा आम्ही गुगल
मॅपवर याचा शोध घेतला, तेव्हा लक्षात आले की प्राचीन मंदिरांचे हे ऐतिहासिक
गाव बदामीपासून जेमतेम बावीस किलोमीटर अंतरावर आहे. म्हणजेच तिथे
पोहोचण्यासाठी अवघ्या अर्ध्या तासाचा रस्ता होता. दुपारचे जेवण आणि थोडी
विश्रांती आटोपून आम्ही पट्टदकलसाठी निघालो, तेव्हा घड्याळात जवळपास चार
वाजत आले होते. या ऐतिहासिक स्थळाची प्रवेशद्वारे संध्याकाळी सहा वाजता बंद
होतात, याची आम्हाला कल्पना होती, त्यामुळे वेळेत पोहोचणे गरजेचे होते.
बदामीहून
थेट उत्तरेकडे जाणाऱ्या रस्त्याने आम्ही पट्टदकलच्या दिशेने आमचा प्रवास
सुरू केला. सुदैवाने या रस्त्यावर वाहनांची फारशी वर्दळ नव्हती, त्यामुळे
आजूबाजूच्या शांत आणि मोकळ्या निसर्गाचा आनंद घेत आम्ही अगदी अर्ध्या
तासातच पट्टदकलला पोहोचलो. हे एक युनेस्को जागतिक वारसास्थळ असल्याने,
आंतरराष्ट्रीय मानकांनुसार या संपूर्ण परिसराची अतिशय चोख आणि उत्तम निगा
राखली जात असल्याचे पहिल्याच दिसले. आम्ही भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण
विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या ऐतिहासिक
वास्तूंच्या परिसरात प्रवेश केला.
आत पाऊल ठेवताच तिथल्या कमालीच्या
स्वच्छतेने आणि नीटनेटकेपणाने आमचे मन जिंकून घेतले. समोरच एका विस्तीर्ण
हिरव्यागार उद्यानात, लाल वालुकाश्माच्या दगडात कोरलेली आणि प्रामुख्याने
दक्षिणात्य स्थापत्यशैलीत बांधलेली अतिशय आकर्षक मंदिरे दिमाखात उभी होती.
डोळ्यांचे पारणे फेडणारी तब्बल आठ ते दहा भव्य मंदिरे या एकाच प्रशस्त
परिसरामध्ये एका रांगेत आणि समूहाने उभी होती. पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने
या सर्व मंदिरांभोवती अतिशय सुंदर आणि हिरवीगार बाग फुलवली होती, ज्यामुळे
या लाल दगडांच्या मंदिरांचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसत होते. या परिसरातील
लाल दगडात कोरलेले एकेक मंदिर म्हणजे चालुक्यकालीन शिल्पकलेचा आणि
वास्तुरचनेचा एक अद्वितीय आणि जिवंत नमुनाच होता, ज्यावरून नजर हटवणे कठीण
होऊन बसले होते.
पट्टदकल हे केवळ काही प्राचीन मंदिरांचे समूह
असलेले गाव नाही, तर तो भारतीय स्थापत्यकलेचा एक सुवर्ण इतिहास आहे.
सातव्या आणि आठव्या शतकात जेव्हा दक्षिण भारतात चालुक्य घराण्याची सत्ता
शिगेला पोहोचली होती, तेव्हा त्यांनी आपल्या कलेचा आणि वैभवाचा सर्वोच्च
आविष्कार या ठिकाणी घडवला. 'पट्टदकल' या शब्दाचा अर्थच मुळी
'राज्याभिषेकाची जागा' असा होतो. पूर्वी याला 'पट्टदकिसुवलाल' असे म्हटले
जायचे. बदामी ही जरी चालुक्य राजांची राजकीय राजधानी असली, तरी पट्टदकल ही
त्यांची सांस्कृतिक आणि धार्मिक राजधानी होती. चालुक्य घराण्यातील राजांचे
राज्याभिषेक याच पवित्र भूमीवर अत्यंत थाटामाटात होत असत. या स्थानाचे आणखी
एक मोठे महत्त्व म्हणजे येथून वाहणारी मलप्रभा नदी. हिंदू धर्मात आणि
विशेषतः मंदिर स्थापत्यशास्त्रात उत्तरावाहिनी नदीला अत्यंत पवित्र मानले
जाते. पट्टदकलजवळ मलप्रभा नदी उत्तरेकडे वळते, आणि याच उत्तरावाहिनी
नदीच्या काठावर चालुक्यांनी आपल्या या भव्य मंदिरांची निर्मिती करून या
स्थानाचे पावित्र्य अधिकच वाढवले.
भारतीय स्थापत्यकलेच्या
अभ्यासकांसाठी पट्टदकल म्हणजे एक उघडे आणि जिवंत विद्यापीठ आहे. असे म्हटले
जाते की, चालुक्यांनी मंदिर बांधणीचे प्राथमिक धडे 'ऐहोळे' येथे गिरवले,
तिथे त्यांनी विविध प्रयोग केले. बदामीमध्ये त्यांनी आपली कला थोडी अधिक
विकसित केली, पण पट्टदकलमध्ये येऊन त्यांच्या या वास्तुकलेने अक्षरशः पदवीच
संपादन केली आणि ती शिखरावर पोहोचली. पट्टदकलचे सर्वात मोठे आणि अद्वितीय
वैशिष्ट्य म्हणजे येथे उत्तर भारतीय आणि दक्षिण भारतीय स्थापत्यशैलीचा
झालेला अद्भुत संगम. या एकाच परिसरामध्ये तुम्हाला उत्तर भारतीय
'रेखा-नागर' शैलीतील शिखरे असलेली मंदिरे आणि दक्षिण भारतीय 'द्राविड'
शैलीतील विमाने असलेली मंदिरे खांद्याला खांदा लावून उभी असलेली दिसतात.
एकाच राजवटीत आणि एकाच काळात दोन भिन्न भौगोलिक वास्तुकलांचा असा मिलाफ
जगात अन्यत्र क्वचितच पाहायला मिळतो. याच संगमातून पुढे 'वेसर' नावाच्या
एका नवीन संमिश्र स्थापत्यशैलीचा उदय झाला, ज्याचा पाया पट्टदकलच्या याच
लाल मातीत रोवला गेला.
पट्टदकलच्या या भव्य मंदिर समूहातील सर्वात
प्रमुख, सर्वात मोठे आणि सर्वाधिक सुरक्षित असे मंदिर म्हणजे विरूपाक्ष
मंदिर. या मंदिरात प्रवेश करताच चालुक्यांच्या अफाट सामर्थ्याची आणि
त्यांच्या कलाप्रेमाची प्रचिती येते. इसवी सन ७४० च्या सुमारास चालुक्य
राजा दुसरा विक्रमादित्य याने कांचीपुरमच्या पल्लव राजांवर मिळवलेल्या
महाविजयाचे स्मारक म्हणून त्याच्या पट्टराणीने, अर्थात राणी लोकमहादेवीने
या मंदिराची निर्मिती केली. हे मंदिर पूर्णपणे दक्षिण भारतीय द्राविड शैलीत
बांधलेले आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारापासून ते थेट गाभाऱ्यापर्यंत
प्रत्येक दगडावर इतके बारीक आणि सुबक नक्षीकाम केले आहे की ते पाहताना आपण
थक्क होऊन जातो. मंदिराच्या मुख्य मंडपात अनेक भव्य खांब आहेत आणि या
प्रत्येक खांबावर रामायण, महाभारत, भागवत पुराण आणि पंचतंत्रातील विविध
प्रसंग अतिशय जिवंतपणे कोरलेले आहेत. या शिल्पांमध्ये केवळ देवदेवतांच्याच
मूर्ती नाहीत, तर तत्कालीन समाजजीवन, लोकांचे पोशाख, त्यांचे अलंकार,
वाद्ये वाजवणारे कलाकार आणि नर्तकी यांचे अतिशय बारकाईने चित्रण केलेले
आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी समोरच एक स्वतंत्र आणि भव्य नंदी मंडप आहे.
या मंडपामध्ये काळ्याभोर आणि गुळगुळीत पाषाणात कोरलेली एक विशाल नंदीची
मूर्ती आहे. आज इतक्या शतकांनंतरही या नंदीच्या अंगावरील कोरीव काम आणि
पाषाणाची झळाळी तशीच कायम आहे, हे पाहून तत्कालीन कारागिरांच्या
कौशल्यासमोर नतमस्तक व्हायला होते.
विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी
शेजारीच उभे असलेले दुसरे भव्य मंदिर म्हणजे मल्लिकार्जुन मंदिर. हे मंदिर
राजा विक्रमादित्याची दुसरी राणी, त्रैलोक्यमहादेवी हिने बांधले होते. हे
मंदिर हुबेहूब विरूपाक्ष मंदिरासारखेच दिसते, केवळ आकाराने ते थोडेसे लहान
आहे. या दोन्ही राण्या सख्ख्या बहिणी होत्या आणि त्यांनी आपल्या पतीच्या
विजयाचा आनंद साजरा करण्यासाठी या दोन जुळ्या वाटणाऱ्या मंदिरांची निर्मिती
केली. मल्लिकार्जुन मंदिराच्या भिंतींवर आणि खांबांवरही अतिशय सुंदर आणि
मोहक शिल्पे कोरलेली आहेत. या मंदिराच्या शिखराची रचना द्राविड शैलीतील
असली तरी, त्यातील सुबकता मन वेधून घेते. या मंदिराच्या खांबांवर भगवान शिव
आणि पार्वतीच्या विहाराचे, तसेच श्रीकृष्णाच्या बाललीलांचे प्रसंग अत्यंत
कौशल्याने कोरलेले आहेत.
या दोन राण्यांच्या मंदिरांच्या थोडे पुढे
गेल्यास आपल्याला संगमेश्वर मंदिर पाहायला मिळते. हे पट्टदकलमधील सर्वात
जुन्या मंदिरांपैकी एक मानले जाते. हे मंदिर राजा विजयादित्य याने इसवी सन
७२० च्या सुमारास बांधायला सुरुवात केली होती. दुर्दैवाने राजाच्या
मृत्यूनंतर या मंदिराचे काम अपूर्ण राहिले. पण हे अपूर्ण मंदिरही
वास्तुकलेच्या अभ्यासकांसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण याच्या अपूर्ण
अवस्थेमुळे तत्कालीन कारागीर नेमक्या कोणत्या टप्प्यांतून आणि कशा पद्धतीने
मंदिराची उभारणी करत असत, याचा सखोल अभ्यास करता येतो. या मंदिराची रचना
अत्यंत साधी पण भक्कम आहे आणि हे देखील द्राविड शैलीचेच उत्तम उदाहरण आहे.
या
द्राविड शैलीच्या मंदिरांच्या बरोबरीने पट्टदकलमध्ये उत्तर भारतीय नागर
शैलीतील मंदिरांचाही एक स्वतंत्र गट आहे, जो या परिसराचे वेगळेपण अधोरेखित
करतो. यांतील सर्वात लक्षवेधी मंदिर म्हणजे गलगनाथ मंदिर. या मंदिराचे शिखर
आकाशाच्या दिशेने निमुळते होत जाणारे, म्हणजेच रेखा-नागर शैलीचे आहे. या
मंदिराच्या बाहेरील एका भिंतीवर भगवान शिवाने अंधकासुराचा वध केल्याचे
अतिशय रौद्र आणि प्रभावी शिल्प कोरलेले आहे. या शिल्पातील शिवाची गती आणि
चेहऱ्यावरील भाव तत्कालीन शिल्पकारांच्या प्रगल्भतेची साक्ष देतात. याच
नागर शैलीतील आणखी एक सुंदर मंदिर म्हणजे काशीविश्वनाथ मंदिर. हे मंदिर
राष्ट्रकूट काळात बांधले गेले असावे असा अंदाज आहे. या मंदिराच्या आतील
छतावर कोरलेली कमळाची फुले आणि इतर भौमितिक नक्षीकाम इतके अचूक आहे की ते
पाहून दृष्टी खिळून राहते. याशिवाय प्रवेशद्वाराजवळच असलेली जांबुलिंगेश्वर
आणि कडासिद्धेश्वर ही दोन लहान पण अतिशय सुबक मंदिरे देखील याच नागर
शैलीची उदाहरणे आहेत. जांबुलिंगेश्वर मंदिराच्या बाहेरील भिंतीवर नटराज
शिवाची मूर्ती अतिशय सुंदर रीतीने कोरलेली आहे, तर कडासिद्धेश्वर
मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर शिव-पार्वतीचे दर्शन घडते.
पट्टदकलच्या
या मुख्य मंदिर समूहापासून थोडे दूर चालत गेल्यावर मलप्रभा नदीच्या अगदी
काठावर पापनाथ मंदिर उभे आहे. हे मंदिर स्थापत्यकलेतील एका मोठ्या
स्थित्यंतराचा साक्षीदार आहे. या मंदिराच्या निर्मितीत नागर आणि द्राविड या
दोन्ही शैलींचे मिश्रण पाहायला मिळते. सुरुवातीला हे मंदिर कदाचित नागर
शैलीत बांधायला घेतले असावे आणि नंतर त्यात द्राविड शैलीचे घटक जोडले गेले
असावेत, असे अभ्यासक मानतात. या मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर रामायणातील
प्रसंग अतिशय सविस्तरपणे कोरलेले आहेत. रामाचा वनवास, सीतापहरण,
वाली-सुग्रीव युद्ध आणि रावणासोबतचे अंतिम युद्ध यांसारखे प्रसंग दगडांवर
एखाद्या चित्रकथेसारखे वाचता येतात. या मंदिराची लांबी इतर मंदिरांपेक्षा
जास्त आहे आणि आतील अंधाऱ्या गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर एक वेगळीच गूढ
शांतता जाणवते.
या सर्व हिंदू मंदिरांच्या सोबतीने पट्टदकलमध्ये एक
जैन नारायण मंदिर देखील आहे. हे मंदिर नवव्या शतकात राष्ट्रकूट राजांच्या
काळात बांधले गेले. चालुक्य आणि राष्ट्रकूट या दोन्ही राजवटींनी सर्व
धर्मांना कसा समान आदर दिला होता, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. या जैन
मंदिराची रचना अतिशय प्रमाणबद्ध असून येथील खांबांवरील कोरीव काम इतर हिंदू
मंदिरांच्या तुलनेत थोडे वेगळे आणि अधिक साधे पण विलोभनीय आहे.
पट्टदकलच्या
या मंदिरांचे केवळ ऐतिहासिक किंवा धार्मिकच महत्त्व नाही, तर या वास्तू
तत्कालीन कारागिरांच्या आणि शिल्पकारांच्या सन्मानाचेही प्रतीक आहेत. अनेक
प्राचीन भारतीय वास्तूंमध्ये कारागिरांची नावे कुठेही नमूद केलेली नसतात.
पण पट्टदकलला मात्र अपवाद आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या भिंतीवर एक शिलालेख
आढळतो, ज्यामध्ये या मंदिराची उभारणी करणाऱ्या मुख्य वास्तुविशारदाचे नाव
'गुंड अनिवारीताचारी' असे मोठ्या अभिमानाने कोरलेले आहे. या महान
कारागिराला राजाने 'त्रिभुवनाचारी' म्हणजेच तिन्ही लोकांचा सर्वात महान
कारागीर अशी पदवी बहाल केली होती. केवळ मुख्य शिल्पकारच नव्हे, तर इतर अनेक
छोट्या-मोठ्या कारागिरांची नावे त्यांनी घडवलेल्या शिल्पांच्या खाली
कोरलेली आढळतात. यावरून चालुक्य काळात कलेला आणि कलाकारांना किती मोठा मान
आणि राज्याश्रय होता, हे स्पष्ट होते.
संध्याकाळचे सहा वाजत आले
होते. सूर्याची तिरपी सोनेरी किरणे जेव्हा या लाल वालुकाश्माच्या मंदिरांवर
पडत होती, तेव्हा हा संपूर्ण परिसर एखाद्या सुवर्णनगरीसारखा झळाळून उठला
होता. खाली हिरवेगार गवत आणि त्यावर उभी असलेली ही लालभडक ऐतिहासिक मंदिरे,
असा तो रंगसंगतीचा खेळ निव्वळ अद्भुत होता. जवळूनच वाहणाऱ्या मलप्रभा
नदीच्या संथ पाण्याचा आवाज आणि परिसरात असलेली एक विलक्षण शांतता, यामुळे
आम्ही अक्षरशः एका वेगळ्याच युगात हरवून गेलो होतो. दोन तासांचा हा वेळ कसा
गेला, ते समजलेच नाही.
हे युनेस्को जागतिक वारसास्थळ भारताच्या
वैभवशाली इतिहासाची अशी एक सोनेरी पाने आहे, जी वाचताना प्रत्येक भारतीयाची
छाती अभिमानाने फुलून येते. हजारो वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात आणि ज्ञात
शिल्पकारांच्या हातांचे चुंबन घ्यावेसे वाटते, ज्यांनी आपल्या घावांनी या
निर्जीव दगडांना अमरत्व प्राप्त करून दिले. बदामीच्या प्रवासात पट्टदकलला
भेट दिल्याशिवाय चालुक्यांचा हा गौरवशाली इतिहास खऱ्या अर्थाने पूर्णच होऊ
शकत नाही, ही एक अतिशय समृद्ध जाणीव घेऊनच आम्ही पुढच्या प्रवासाला
लागलो.... ऐहोळेच्या दिशेने ...
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय #मराठी #मंदिर #वारसास्थळ
'ऐहोळे' या मंदिरांच्या गावातील एक निवांत संध्याकाळ!
पट्टदकलच्या
अद्भुत ऐतिहासिक वारसास्थळावरून निघताना आम्हाला अपेक्षेपेक्षा बराच उशीर
झाला होता. तिथून अगदी जवळच असलेल्या 'ऐहोळे' या गावातील जगप्रसिद्ध मंदिरे
आजच्या आजच पाहण्याचा आमचा पक्का बेत होता. पट्टदकलवरून ऐहोळेला
पोहोचण्यासाठी जेमतेम वीस मिनिटांचा रस्ता होता, परंतु गुगल मॅपच्या
अंदाजानुसार आम्ही तिथे संध्याकाळी सहाच्या नंतरच पोहोचणार होतो. भारतीय
पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अखत्यारीत असणारी ही सर्व ऐतिहासिक ठिकाणे
संध्याकाळी बरोबर सहा वाजता पर्यटकांसाठी बंद होतात, याची आम्हाला पूर्ण
कल्पना होती. त्यामुळे वेळेवर पोहोचलो नाही तर ही मंदिरे आतून पाहता येणार
नाहीत, ही धाकधूक मनात होती. तरीही, 'प्रयत्न करायला काय हरकत आहे?' असा
सकारात्मक विचार करून आम्ही ऐहोळेच्या दिशेने गाडी दामटली.
अखेर
संध्याकाळी सहा वाजून दहा मिनिटांनी आम्ही ऐहोळे गावात प्रवेश केला. गावात
शिरतानाच रस्त्याच्या सुरुवातीला दोन-तीन अतिशय सुंदर आणि प्राचीन मंदिरे
आमचे स्वागत करत उभी होती. गुगल मॅपवर पाहिल्यावर लक्षात आले की, या गावात
मंदिरांचे स्थान एकाच ठिकाणी नसून ते संपूर्ण गावभर विखुरलेले आहे. गाडी
थोडी पुढे गेल्यावर रस्त्याच्या डावीकडे, उजवीकडे आणि अगदी दूरवरच्या
एखाद्या टेकडीवरही प्राचीन मंदिरेच मंदिरे दिसायला लागली. गाव ओलांडून थोडे
बाहेर आल्यावर डाव्या बाजूला एका एकाकी मंदिराच्या दिशेने आम्ही वळलो.
सुदैवाने हे मंदिर उघडे होते आणि त्याच्या बाहेर पुरातत्व खात्याचा निळा
फलकही लावलेला होता. हे ऐहोळे गावातील प्रसिद्ध 'हुच्चीमल्ली मंदिर' होते.
पट्टदकलच्याच सुबक स्थापत्यशैलीची आठवण करून देणारी या मंदिराची रचना अतिशय
विलोभनीय होती. विशेष म्हणजे, या मंदिराच्या प्रांगणातून आजूबाजूला दूरवर
पसरलेली आणखी अनेक मंदिरे स्पष्टपणे दिसत होती.
सूर्य मावळायला अजून
बराच वेळ शिल्लक होता आणि आकाशात रंगांची उधळण सुरू झाली होती. त्यामुळे
उरलेल्या वेळेत इतरही काही मंदिरे बाहेरून का होईना पाहता येतील, या
विचाराने आम्ही पुन्हा मुख्य गावाकडे मागे फिरलो. गावाच्या अगदी मध्यभागी
पुरातत्व खात्याने संरक्षित केलेला मुख्य मंदिरांचा एक मोठा आणि विस्तीर्ण
समूह आम्हाला दिसला. अर्थातच, अधिकृत वेळ उलटून गेल्यामुळे या मुख्य
संकुलात आत जाण्याची परवानगी आम्हाला मिळाली नाही. त्यामुळे कंपाऊंडच्या
बाहेरूनच त्या भव्य वास्तूंचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आम्ही पुढे प्रस्थान
केले.
गावाच्या अगदी समोरच एक भक्कम किल्लावजा डोंगर आमचे लक्ष
वेधून घेत होता. या डोंगरावर एक छानशी जुनी तटबंदी देखील दिसत होती. न
राहवून आम्ही त्या दिशेने गाडी वळवली. डोंगराच्या पायथ्याशी गाडी थांबवून,
तिथे लाल दगडात कोरलेल्या आणि झीज झालेल्या सुंदर पायऱ्यांवरून आम्ही
किल्ल्याच्या दिशेने चढाई सुरू केली. जसजसे आम्ही वर जाऊ लागलो, तसतसे
संपूर्ण ऐहोळे गाव एका सुंदर कॅनव्हाससारखे आमच्यासमोर उलगडू लागले. वरून
पाहताना या गावातील शेकडो मंदिरांचे अफाट जाळे नजरेस पडले. जिथे नजर जावी,
तिथे फक्त मंदिरे आणि मंदिरेच दिसत होती! 'हे संपूर्ण गाव फक्त मंदिरे
बांधण्यासाठीच वसवले होते की काय?' असा भाबडा प्रश्न हे दृश्य पाहून नक्कीच
कोणाच्याही मनात येईल. गावाच्या प्रत्येक कोपऱ्यात, गल्लीत आणि शेजारी
वाहणाऱ्या मलप्रभा नदीच्या काठावरही अनेक मंदिरे उभी होती. यातल्या अनेक
मंदिरांना पुरातत्व खात्याने कुंपण घालून संरक्षित केले होते. आपल्याकडे
एखाद्या गावात एखादे प्राचीन मंदिर असले तरी आपल्याला त्याचे मोठे अप्रूप
वाटते आणि आपण अचंबित होतो. पण या एकाच गावात तब्बल शेकडो प्राचीन मंदिरे
विखुरलेली पाहणे, हा खरोखरच एक अद्भुत आणि थक्क करणारा अनुभव होता.
पायऱ्या
चढून आम्ही किल्ल्याच्या सर्वोच्च माथ्यावर पोहोचलो. या किल्ल्यावरही एक
अतिशय सुंदर आणि शांत मंदिर होते, ज्याचे नाव 'मेगुती जैन मंदिर' असे आहे.
या उंचीवरून आजूबाजूचा सर्व विस्तीर्ण परिसर एकाच दृष्टिक्षेपात न्याहाळता
येत होता. या किल्ल्याची भक्कम तटबंदी पाहून ती कोणीतरी नव्याने
पुनर्बांधणी केल्यासारखी वाटत होती. या ठिकाणावरून संपूर्ण गावातील सर्व
मंदिरे एकाच वेळी पाहता येत होती. शहराच्या गोंगाटापासून दूर, अतिशय निवांत
ठिकाणी एका सुंदर नदीच्या काठावर हे ऐहोळे गाव वसलेले आहे. संध्याकाळची
वेळ होती आणि सूर्य पश्चिम क्षितिजावर अगदी संथपणे मावळत होता. तो शांत
परिसर, ती लाल माती आणि तो थंडगार वारा अनुभवताना तिथेच तासन् तास बसून
राहावेसे वाटत होते. पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या प्राचीन मंदिरांनी या
छोट्याशा गावाची शोभा खऱ्या अर्थाने कैकपटीने वाढवली होती.
ऐहोळे हे
केवळ कर्नाटकातील बागलकोट जिल्ह्यातील एक सामान्य गाव नाही, तर तो भारतीय
उपखंडातील मंदिर वास्तुकलेचा आणि शिल्पकलेचा एक अतिशय मोठा आणि महत्त्वाचा
अध्याय आहे. प्राचीन काळी या गावाला 'आर्यपूर' किंवा 'अय्यावोळे' या नावाने
ओळखले जायचे. इतिहासकारांच्या आणि पुरातत्व तज्ज्ञांच्या मते, ऐहोळे हे
खऱ्या अर्थाने 'भारतीय मंदिर स्थापत्यकलेचे पाळणाघर' आहे. आज आपण भारतभर जी
भव्य आणि विविध शैलींची मंदिरे पाहतो, त्या सर्वांचे प्राथमिक प्रयोग आणि
रेखाटने याच ऐहोळे गावाच्या लाल मातीत साकारली गेली होती.
पाचव्या
शतकापासून ते आठव्या शतकापर्यंत चालुक्य घराण्याच्या राजांनी या गावाला
आपल्या वास्तुकलेची एक उघडी प्रयोगशाळाच बनवून टाकले होते. चालुक्य राजांनी
बदामीला आपली राजकीय राजधानी आणि पट्टदकलला आपली सांस्कृतिक राजधानी
बनवण्यापूर्वी ऐहोळे येथेच आपल्या महान कारागिरांना आणि शिल्पकारांना
मुक्तपणे प्रयोग करण्याची संधी दिली. दगडांवर घाव घालून वेगवेगळ्या
आकारांची, वेगवेगळ्या शिखरांची आणि वेगवेगळ्या शैलींची मंदिरे कशी उभी
करावीत, याचे धडे याच भूमीत गिरवले गेले. याच कारणामुळे ऐहोळे गावात
आजमितीला १२५ पेक्षा अधिक लहान-मोठी मंदिरे आणि लेण्या अस्तित्वात आहेत, जी
एकाच विशिष्ट शैलीत नसून वास्तुकलेच्या अनेक विविध अंगांचे दर्शन घडवतात.
ऐहोळेमधील
सर्वात प्रसिद्ध आणि पर्यटकांचे मुख्य आकर्षण असलेले मंदिर म्हणजे 'दुर्गा
मंदिर'. या मंदिराचे नाव ऐकताच आपल्याला वाटते की हे मंदिर देवी दुर्गेचे
असावे, परंतु तसे नाही. हे मंदिर मूळतः भगवान विष्णू किंवा शिवाला समर्पित
असावे. या मंदिराच्या अगदी जवळ पूर्वी एक जुना 'दुर्ग' म्हणजेच किल्ला
किंवा ढिगारा होता, त्यामुळे स्थानिक लोक याला 'दुर्गा मंदिर' असे म्हणू
लागले. या मंदिराची रचना संपूर्ण भारतात अत्यंत दुर्मिळ आहे. हे मंदिर
'गजपृष्ठाकार' म्हणजेच हत्तीच्या पाठीसारख्या किंवा बौद्ध चैत्यगृहासारख्या
अर्धगोलाकार आकारात बांधलेले आहे. मंदिराच्या सभोवताली प्रदक्षिणा
घालण्यासाठी खांबांनी युक्त असा एक सुंदर मार्ग आहे. या खांबांवर आणि
मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर महिषासुरमर्दिनी, नरसिंह, शिव-पार्वती आणि
वराह अवताराची अतिशय सुबक आणि प्रमाणबद्ध शिल्पे कोरलेली आहेत. या मंदिराचे
शिखर काहीसे उत्तर भारतीय 'नागर' शैलीकडे झुकणारे आहे, जे तत्कालीन
शिल्पकारांच्या प्रयोगाचा एक उत्तम नमुना आहे.
दुर्गा मंदिराच्याच
संकुलात असलेले दुसरे एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण मंदिर म्हणजे 'लाड खान
मंदिर'. या मंदिराचे नाव एखाद्या मुस्लिम व्यक्तीच्या नावावरून असल्यामुळे
सुरुवातीला मोठे आश्चर्य वाटते. यामागचा इतिहास असा आहे की, विजापूरच्या
आदिलशाहीच्या काळात 'लाड खान' नावाचा एक सेनापती या मंदिरात आपला मुक्काम
ठोकून होता आणि त्याने या मंदिरालाच आपले निवासस्थान बनवले होते.
तेव्हापासून या मंदिराला त्याचेच नाव पडले. हे मंदिर पंचायतन शैलीतील असून
त्याची वास्तुरचना लाकडी घरासारखी दिसते. दगडांना लाकडाच्या ओंडक्यांसारखा
आकार देऊन या मंदिराचे छप्पर अतिशय कल्पकतेने बनवलेले आहे. मंदिराच्या आत
नंदीची एक मोठी मूर्ती असून खांबांवर गंगा आणि यमुना या नद्यांच्या
देवतांची अतिशय रेखीव शिल्पे आहेत. चालुक्य कारागीर लाकडी वास्तुकलेकडून
दगडी वास्तुकलेकडे कसे वळत होते, हे या मंदिरावरून स्पष्टपणे समजते.
ऐहोळेमध्ये
केवळ मंदिरेच नाहीत, तर खडकात कोरलेली एक अप्रतिम लेणी देखील आहे, जिचे
नाव 'रावणफाडी लेणी' असे आहे. सहाव्या शतकात कोरलेली ही लेणी पूर्णपणे
भगवान शिवाला समर्पित आहे. या लेणीच्या आत प्रवेश करताच डाव्या बाजूला
नटराज शिवाची एक अत्यंत भव्य आणि गतिमान मूर्ती पाहायला मिळते. या
मूर्तीच्या सभोवताली सप्तमातृका अतिशय सुंदर रीतीने कोरलेल्या आहेत. शिवाने
आपल्या नृत्यातून जणू संपूर्ण ब्रह्मांड कसे व्यापून टाकले आहे, याचा
प्रत्यय हे शिल्प पाहताना येतो. याच लेणीमध्ये अर्धनारीश्वर आणि हरिहर
यांचीही अत्यंत रेखीव आणि जिवंत वाटणारी शिल्पे आहेत.
ज्या डोंगरावर
चढून आम्ही ऐहोळे गावाचे विहंगम दृश्य पाहिले, त्या डोंगरावरील 'मेगुती
जैन मंदिर' हे देखील ऐतिहासिक दृष्ट्या एक अत्यंत महत्त्वाचे ठिकाण आहे.
इसवी सन ६३४ मध्ये चालुक्य राजा दुसरा पुलकेशी याचा दरबारी कवी 'रविकीर्ती'
याने या मंदिराची निर्मिती केली. हे मंदिर जैन धर्माचे असून ते पूर्णपणे
द्राविड शैलीत बांधलेले आहे. या मंदिराचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे
याच्या बाहेरील भिंतीवर असलेला एक प्रदीर्घ शिलालेख, ज्याला 'ऐहोळे
शिलालेख' म्हणून ओळखले जाते. या शिलालेखात राजा दुसऱ्या पुलकेशीने उत्तर
भारताचा महान सम्राट हर्षवर्धन याचा नर्मदा नदीच्या काठी कसा दारुण पराभव
केला, याची शौर्यगाथा अत्यंत अभिमानाने कोरलेली आहे. भारतीय इतिहासातील
अनेक महत्त्वाचे संदर्भ आणि सनावळ्या या एकाच शिलालेखावरून आजच्या
इतिहासकारांना स्पष्ट झाल्या आहेत.
आम्ही पाहिलेले 'हुच्चीमल्ली
मंदिर' हे ऐहोळेमधील आणखी एक महत्त्वपूर्ण मंदिर आहे. या मंदिराच्या
शिखराची रचना रेखा-नागर शैलीची आहे आणि या मंदिराच्या गाभाऱ्यात
कार्तिकेयाची मयूरावर स्वार झालेली अतिशय आकर्षक मूर्ती आहे. याशिवाय गावात
हुच्चीमल्ली, गौडर मंदिर, चक्रगुडी आणि अंबिगेरागुडी असे मंदिरांचे अनेक
छोटे-मोठे समूह आहेत. या प्रत्येक मंदिरात काहीतरी नवीन प्रयोग केलेला
आढळतो. कोठे छताची रचना वेगळी आहे, कोठे शिखराचा आकार नवीन आहे, तर कोठे
खांबांवरील नक्षीकाम अद्वितीय आहे.
ऐहोळे गावाचे आणखी एक वेगळेपण
म्हणजे येथील प्राचीन मंदिरे आणि आजचे आधुनिक जनजीवन यांचा झालेला विलक्षण
संगम. भारतभरातील इतर ऐतिहासिक स्थळे ही अनेकदा मानवी वस्तीपासून दूर आणि
पूर्णपणे संरक्षित असतात. पण ऐहोळे गावात असे नाही. येथे अक्षरशः लोकांच्या
घरांच्या भिंती या पंधराशे वर्षे जुन्या मंदिरांच्या भिंतींना लागून आहेत.
येथील लोक या प्राचीन अवशेषांच्या सानिध्यातच आपले रोजचे जीवन जगतात.
घराच्या अंगणात एखादे चालुक्यकालीन मंदिर उभे आहे आणि त्याच्या पायऱ्यांवर
लहान मुले खेळत आहेत किंवा गुरांना बांधलेले आहे, अशी दृश्ये ऐहोळेच्या
गल्ल्यांमध्ये फिरताना सहज पाहायला मिळतात. हे दृश्य एकाच वेळी भूतकाळ आणि
वर्तमानकाळाची गळाभेट घडवून आणते.
थोडक्यात सांगायचे तर, ऐहोळे हे
भारतीय वास्तुकलेचे एक जिवंत आणि कधीही न संपणारे पुस्तक आहे. ज्यांना
भारताचा प्राचीन इतिहास, इथली शिल्पकला आणि जुन्या काळच्या कारागिरांची
अफाट बुद्धिमत्ता समजून घ्यायची आहे, त्यांच्यासाठी ऐहोळे म्हणजे एक मोठी
पर्वणीच आहे. या गावातील लाल मातीचा प्रत्येक कण आणि इथला प्रत्येक दगड
आजही चालुक्यांच्या त्या सुवर्णयुगाची साक्ष देत उभा आहे. बदामी आणि
पट्टदकलच्या वैभवाचा पाया ज्या भूमीत रचला गेला, ती ऐहोळेची प्रयोगशाळा
पाहिल्याशिवाय चालुक्य इतिहासाची कोणतीही सफर खऱ्या अर्थाने पूर्ण होऊच शकत
नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #मंदिर #वारसास्थळ
शिवरायांच्या पदस्पर्शाने पावन झालेला अभेद्य दुर्ग: गजेंद्रगड
बदामीमधला
आमचा दोन दिवसांचा ऐतिहासिक आणि निसर्गरम्य मुक्काम संपवून आम्ही सकाळीच
आमच्या पुढच्या प्रवासाला सुरुवात केली. प्रवासाच्या सुरुवातीलाच
बदामीजवळील बनशंकरी येथील प्रसिद्ध शाकंभरी देवीच्या मंदिरात थांबून आम्ही
देवीचे दर्शन घेतले आणि हम्पीच्या दिशेने आमचा मोर्चा वळवला. मात्र,
हम्पीला पोहोचण्यापूर्वी वाटेत एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक ठिकाण
आम्हाला खुणावत होते. ते ठिकाण म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या
पदस्पर्शाने पावन झालेला आणि खुद्द महाराजांनी डागडुजी करून भक्कम केलेला
'गजेंद्रगड' किल्ला! कर्नाटकात येऊन शिवरायांच्या या पावन भूमीचे दर्शन न
घेणे शक्यच नव्हते. त्यामुळे आधी गजेंद्रगड सर करायचा आणि मगच हम्पीला
जायचे, असा पक्का निर्णय आम्ही घेतला.
या प्रवासात रस्त्यावर
लागणाऱ्या 'सुडी' या गावातील काही प्राचीन आणि सुंदर मंदिरे पाहण्याचा
आनंदही घेतला आणि आमचा पुढचा प्रवास सुरू झाला. जसजसा दिवस वर येऊ लागला,
तसतसा उन्हाचा कडाका वाढू लागला. मे महिन्याचे दिवस असल्यामुळे सूर्यदेव
अक्षरशः आग ओकत होते. आकाशात ढगांचा साधा नामोनिशाणही नव्हता आणि अशा या
रणरणत्या उन्हात आम्ही गजेंद्रगड गावामध्ये येऊन पोहोचलो. हा भव्य किल्ला
आणि त्याच्या अगदी पायथ्याशी वसलेले हे गाव आम्हाला खुणावत होते.
गावात
ज्या ठिकाणापर्यंत गाडी जाऊ शकत होती, तिथपर्यंत आम्ही गाडी घेऊन गेलो.
तिथे आम्हाला मराठा सरदार हिंदुराव घोरपडे यांचा एक ऐतिहासिक वाडा पाहायला
मिळाला. बाहेरून पाहताना हा वाडा बऱ्यापैकी सुस्थितीत आणि दिमाखदार वाटत
असला तरी, आतून मात्र तो बऱ्याच अंशी मोडकळीस आल्याचे आणि काळाच्या
पडद्याआड हरवत चालल्याचे दुर्दैवी चित्र दिसले. या वाड्याच्या थोडे पुढे
गेल्यावर थेट किल्ल्याच्या दिशेने जाणारी पायवाट सुरू होत होती. दुपारच्या
उन्हाचा तडाखा इतका भयंकर होता की या वाटेवर चुकूनही कुणी चिटपाखरू फिरकत
नव्हते. किल्ल्याच्या पायथ्याशी सुदैवाने बऱ्यापैकी झाडी होती, ज्यामुळे
सुरुवातीला थोडासा दिलासा मिळाला. पण जसजसे आम्ही पुढे जाऊन किल्ल्याच्या
पायऱ्या चढायला सुरुवात केली, तसतशी झाडांची सावली संपुष्टात आली आणि
उन्हाच्या गरम झळा अंगाला जाणवू लागल्या.
येथून संपूर्ण किल्ला
अत्यंत स्पष्ट आणि भव्य दिसत होता. किल्ल्याच्या दोन्ही बाजूंची भक्कम
तटबंदी आजही काळाशी झुंज देत उत्तम स्थितीत उभी असल्याचे पाहून मन सुखावले.
गडावर जाणाऱ्या पायऱ्याही सुस्थितीत होत्या. महाराष्ट्रातील सह्याद्रीचे
उत्तुंग आणि गगनचुंबी किल्ले पाहिलेल्या आमच्या डोळ्यांना या किल्ल्याची
उंची तशी बरीच खुजी भासत होती. फार तर अर्ध्या तासात आपण आरामात गडाचा माथा
गाठू, असा अंदाज आम्ही बांधला. आमच्यासमोर एकमेव आणि सर्वात मोठा अडथळा
होता तो मे महिन्यातील त्या उन्हाचा! पण शिवरायांच्या किल्ल्यावर
जाण्याच्या उत्साहापुढे ते ऊनही फिके पडले. उन्हाची पर्वा न करता आम्ही ती
चढाई सहज पार केली आणि लवकरच किल्ल्याच्या मुख्य आणि भव्य दरवाजातून
गडाच्या माथ्यावर प्रवेश केला. इतर प्राचीन किल्ल्यांप्रमाणेच याही
किल्ल्यावर इतिहासाची साक्ष देणारे अनेक जुने अवशेष मोठ्या प्रमाणावर
शिल्लक असल्याचे आम्हाला पाहायला मिळाले.
गजेंद्रगड या नावाचा
शब्दशः अर्थ 'हत्तीसारखा भव्य आणि बलाढ्य किल्ला' असा होतो. कर्नाटकातील
गदग जिल्ह्यात स्थित असलेला हा एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि अभेद्य असा
गिरीदुर्ग आहे. दक्षिणेकडील मोहिमांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी या किल्ल्याचे
भौगोलिक आणि लष्करी महत्त्व अनन्यसाधारण होते. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी
जेव्हा आपल्या आयुष्यातील सर्वात मोठी आणि धाडसी मोहीम, म्हणजेच 'दक्षिण
दिग्विजय' मोहीम हाती घेतली, तेव्हा त्यांनी कर्नाटकातील अनेक महत्त्वाचे
किल्ले आणि ठाणी जिंकून स्वराज्यात सामील केली. त्यात कोप्पल,
बहाद्दूरबेंडा यांसारख्या किल्ल्यांसोबतच या गजेंद्रगडाचाही प्रामुख्याने
समावेश होता. या किल्ल्याची मूळ रचना आणि नैसर्गिक तटबंदी पाहिल्यानंतर
शिवरायांनी या किल्ल्याचे महत्त्व अचूक ओळखले. त्यांनी केवळ हा किल्ला
जिंकलाच नाही, तर भविष्यातील धोके ओळखून या किल्ल्याची अत्यंत भक्कम अशी
डागडुजी करून घेतली. नवीन बुरुज बांधून आणि तटबंदी अभेद्य करून गडाची
संरक्षण व्यवस्था अतिशय चोख केली. त्यामुळेच आज साडेतीनशे वर्षांनंतरही या
किल्ल्याची तटबंदी आपल्याला ताठ मानेने उभी असलेली पाहायला मिळते.
शिवरायांचा पदस्पर्श आणि त्यांची दूरदृष्टी या वास्तूच्या कणाकणात आजही
सामावलेली जाणवते.
शिवाजी महाराजांच्या काळानंतर पुढे हा किल्ला
मराठा साम्राज्याचे अत्यंत निष्ठावान आणि पराक्रमी सरदार असलेल्या घोरपडे
घराण्याच्या ताब्यात आला. सरदार हिंदुराव घोरपडे आणि त्यांच्या वंशजांनी या
भागावर अनेक वर्षे वर्चस्व गाजवले आणि मराठा साम्राज्याची पाळेमुळे
दक्षिणेत घट्ट रुजवली. त्यामुळेच या गावाला आणि गडाला मराठा इतिहासाचा एक
अतिशय गडद आणि सोनेरी रंग प्राप्त झाला आहे. गावात आजही उभा असलेला घोरपडे
घराण्याचा वाडा त्याच वैभवशाली इतिहासाची मूक साक्ष देत उभा आहे. जरी आज हा
वाडा आतून मोडकळीस आलेला असला, तरी एकेकाळी याच वाड्यातून कर्नाटकातील
मराठा राजकारणाची चक्रे फिरत असत, ही कल्पनाच इतिहासप्रेमींच्या अंगावर
शहारे आणते. मराठा साम्राज्याच्या काळात गजेंद्रगड हे राजकारणाचे एक प्रमुख
केंद्र बनले होते. टिपू सुलतान आणि हैदर अली यांच्याशी झालेल्या
संघर्षातही या गडाने मराठ्यांना मोलाची साथ दिली.
गजेंद्रगडाची रचना
अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. हा किल्ला एका विस्तीर्ण आणि सपाट माथ्याच्या
डोंगरावर वसलेला आहे. किल्ल्याचा मुख्य दरवाजा अतिशय कल्पकतेने बांधलेला
असून, शत्रूला तो लांबून सहजासहजी दिसू नये अशी त्याची नागमोडी रचना आहे.
मुख्य प्रवेशद्वारातून आत शिरल्यावर गडाचा अवाढव्य विस्तार डोळ्यांसमोर
उलगडतो. गडावर आजही अनेक ऐतिहासिक वास्तूंचे भग्नावशेष विखुरलेले पाहायला
मिळतात. यामध्ये जुन्या काळातील राजवाड्याचे चौथरे, सैनिकांच्या
राहण्याच्या बराकी, आणि धान्याची कोठारे यांचे अवशेष दिसून येतात. गडावरील
सर्वात लक्षवेधी गोष्ट म्हणजे इथली पाणी व्यवस्थापन प्रणाली. गडावर वर्षभर
पाण्याचा मुबलक पुरवठा व्हावा यासाठी अनेक पाण्याची टाकी आणि तलाव खडकात
कोरलेले आहेत. इतक्या उंचावर आणि रुक्ष प्रदेशात पाण्याचे असे चोख नियोजन
पाहून तत्कालीन स्थापत्यशास्त्राचे आणि मराठ्यांच्या दूरदृष्टीचे मोठे
कौतुक वाटते. याशिवाय गडावर काही जुन्या तोफा आणि दारूगोळा ठेवण्याची
ठिकाणेही आढळून येतात, जी या गडाच्या धगधगत्या लष्करी अस्तित्वाची आठवण
करून देतात.
गजेंद्रगड केवळ त्याच्या राजकीय आणि लष्करी
इतिहासासाठीच प्रसिद्ध नाही, तर त्याचे अध्यात्मिक आणि धार्मिक महत्त्वही
खूप मोठे आहे. या गडाच्याच एका बाजूला अतिशय प्रसिद्ध असे 'कालकालेश्वर
मंदिर' वसलेले आहे. हे मंदिर एका नैसर्गिक गुहेमध्ये कोरलेले असून ते भगवान
शिवाला समर्पित आहे. कर्नाटकाची 'दक्षिण काशी' म्हणूनही या
तीर्थक्षेत्राची मोठी ओळख आहे. या कालकालेश्वर मंदिराचे सर्वात मोठे आणि
आश्चर्यकारक वैशिष्ट्य म्हणजे या गुहेतून सतत आणि अखंडपणे वाहणारा पाण्याचा
निर्मळ झरा. मे महिन्यातील कडक उन्हाळ्यातही हा पाण्याचा प्रवाह कधीच आटत
नाही आणि तो नेमका कुठून उगम पावतो, हे आजवर कोणालाही ठामपणे सांगता आलेले
नाही. या पवित्र आणि चमत्कारी तीर्थामुळे गडावर आणि परिसरात नेहमीच
भाविकांची मोठी वर्दळ असते. इतिहासाची आवड नसलेले लोकही केवळ या मंदिराच्या
दर्शनासाठी गडाच्या पायथ्याशी मोठ्या संख्येने गर्दी करतात.
गडाच्या
सर्वोच्च माथ्यावरून जेव्हा आपण आजूबाजूच्या विस्तीर्ण प्रदेशावर नजर
टाकतो, तेव्हा खाली पसरलेली हिरवीगार शेती, छोटी छोटी गावे आणि क्षितिजावर
दूरवर पसरलेल्या पवनचक्क्या यांचे अतिशय विलोभनीय दृश्य पाहायला मिळते.
आजच्या आधुनिक काळात या डोंगरांवर पवनऊर्जेचे मोठे प्रकल्प उभारलेले
असल्याने प्राचीन इतिहास आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा एक अनोखा संगम येथे
पाहायला मिळतो. भर उन्हाळ्यातही गडावर वाहणारा तो सोसाट्याचा वारा शरीराचा
सारा थकवा क्षणार्धात पळवून लावतो.
कर्नाटकात असूनही या गडावरील
वातावरणात एक मराठमोळा आणि ओळखीचा स्पर्श जाणवतो. गडाच्या तटबंदीवरून
चालताना येणारा तो वारा जणू शिवकाळातील पराक्रमाच्या आणि स्वराज्याच्या
विस्ताराच्या कथा आपल्या कानात सांगत असतो. इतिहासप्रेमी आणि
दुर्गप्रेमींसाठी गजेंद्रगड ही एक मोठी पर्वणीच आहे. महाराष्ट्रातले किल्ले
पाहणाऱ्यांनी आयुष्यात एकदा तरी राज्याच्या सीमा ओलांडून दक्षिणेत यावे
आणि छत्रपती शिवाजी महाराजांनी आपल्या 'दक्षिण दिग्विजयात' कसे अफाट आणि
अभेद्य साम्राज्य निर्माण केले होते, हे या गजेंद्रगडासारख्या भक्कम
वास्तूंमधून स्वतः अनुभवावे. मे महिन्यातील रणरणत्या उन्हातही हा किल्ला
आपल्याला जी ऊर्जा आणि प्रेरणा देतो, ती खरोखरच शब्दांत न मांडता
येण्यासारखी आहे. गजेंद्रगडाची ही भेट केवळ एक प्रवास राहत नाही, तर ती एका
वैभवशाली आणि जाज्वल्य इतिहासाची एक अविस्मरणीय अनुभूती बनून आपल्या कायम
स्मरणात राहते.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मराठी #किल्ला #दुर्ग
विजयनगरच्या प्रवेशद्वारी...
बदामीचा
ऐतिहासिक प्रवास आणि गजेंद्रगड पाहिल्यानंतर आम्ही कर्नाटकातील कणकगिरीला
पोहोचलो होतो. तिथे शिवरायांचे थोरले बंधू संभाजीराजे यांच्या समाधीचे
दर्शन घेऊन आमचा मोर्चा अखेर आमच्या पुढच्या ध्येयाकडे, म्हणजेच
'हम्पी'च्या दिशेने वळला. प्रवासाच्या या टप्प्यात नियोजित वेळेपेक्षा
आम्हाला बराच उशीर झाला होता. घड्याळात संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले
होते आणि हम्पी इथून अजूनही जवळपास पन्नास किलोमीटर दूर होते. तिथे
पोहोचेपर्यंत नक्कीच अंधार पडणार, याची आम्हाला पूर्ण कल्पना आली होती.
सुदैवाने या रस्त्यावर फारशी रहदारी नव्हती. रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी
अतिशय नियोजनबद्ध पद्धतीने लावलेल्या गर्द झाडांची एक सुंदर नैसर्गिक कमान
तयार झाली होती. त्या झाडांच्या शीतल छायेतून आणि निवांत वातावरणातून आमचा
प्रवास अतिशय वेगाने सुरू होता. वाटेत 'गंगावती' नावाचे एक मोठे तालुक्याचे
ठिकाण लागले. शहराची आणि संध्याकाळची वेळ असल्याने तिथे बऱ्यापैकी ट्रॅफिक
होते. त्या वाहनांच्या गर्दीतून आणि गजबजाटातून हळूहळू मार्ग काढत आम्ही
कसेबसे ते शहर मागे टाकले आणि पुन्हा एकदा मोकळ्या रस्त्याला लागलो.
आकाशात
आता ढगांची तुरळक गर्दी जमू लागली होती. त्या काळ्या-पांढऱ्या ढगांमधून
मावळत्या सूर्याची कोवळी किरणे अधूनमधून खाली डोकावत होती आणि संपूर्ण
वातावरणाला एक शीतल प्रकाश देत होती. जसजशी संध्याकाळ गडद होत होती, तसतसे
निसर्गाचे आणि वातावरणाचे रंगही बदलू लागले होते. अनेक दिवस, किंबहुना अनेक
वर्षे ज्या प्रकर्षाने आम्ही या क्षणाची आणि या स्थळाची वाट पाहत होतो,
त्या हम्पीच्या अगदी उंबरठ्यावर आम्ही येऊन ठेपलो होतो. आकाशात आता निळ्या,
पांढऱ्या आणि केशरी रंगांच्या छटा एकमेकांत मिसळून निसर्गाचा एक अद्भुत
आणि विलोभनीय कॅनव्हास तयार झाला होता. या संध्याकाळच्या परिसरातील ती
विलक्षण शांतता मनाला एक वेगळाच आनंद आणि सुखाची अनुभूती देत होती. अखेरीस,
तो बहुप्रतीक्षित क्षण आला. आम्ही तुंगभद्रा नदीवरील त्या लांबलचक पण
काहीशा अरुंद पुलावरून पलीकडच्या तीरावर प्रवेश केला. आणि खऱ्या अर्थाने
विजयनगरच्या त्या महान आणि प्राचीन साम्राज्याच्या हद्दीत आमचे पाऊल पडले.
नदी
ओलांडताच इथल्या हवेत आणि वातावरणात एक वेगळ्याच प्रकारचा, इतिहासाचा गंध
जाणवू लागला. हम्पीची सर्वात मोठी ओळख असलेली इथली भौगोलिक रचना आता आमच्या
डोळ्यांसमोर उभी होती. चहूबाजूंनी दिसणारे डोंगर हे साधे डोंगर नव्हते, तर
ते अवाढव्य गोलाकार दगडांची एकावर एक रचलेली रास असल्यासारखे वाटत होते.
निसर्गाची ही किमया खरोखरच अचंबित करणारी होती. हे सर्व पाहताना असे वाटत
होते की, हजारो वर्षांपूर्वी कुणीतरी महाकाय मानवाने किंवा देवदूताने अथक
प्रयत्नांनी हे महाकाय दगड या डोंगरांवर आणून रचले असावेत. आणि गेले
कित्येक शतके हे दगड त्याच ठिकाणी, त्याच अवस्थेत कोणताही तोल न गमावता
निशब्दपणे इतिहासाचे मूक साक्षीदार बनून ठाण मांडून बसलेले आहेत. त्या गूढ
आणि स्तब्ध डोंगरांच्या मधून जाणाऱ्या नागमोडी वळणांवरून आमची गाडी पुढे
चालली होती. संध्याकाळचा वाऱ्याचा वेग आता काहीसा मंदावला होता. हम्पी आता
अगदी जवळ आलंय, ही भावनाच मनाला कमालीची सुखावत होती. मागील चार ते पाच
वर्षे ज्या गोष्टीचे स्वप्न पाहिले, ते ठिकाण आता काही क्षणांतच प्रत्यक्ष
डोळ्यांसमोर उभे राहणार होते. या नुसत्या विचारानेच अंगावर रोमांच उभे
राहिले आणि आनंदाचे शहारे आले.
एव्हाना बऱ्यापैकी अंधार पडला होता
आणि रात्र हळूहळू आपला अंमल प्रस्थापित करत होती. तरीदेखील पश्चिम
क्षितिजावर सूर्यकिरणांच्या लालसर आणि फिकट केशरी छटा अजूनही रेंगाळत
होत्या. अशा या माखलेल्या संध्याकाळी आम्ही 'कमलापूर' गावामध्ये प्रवेश
केला. गावाच्या वेशीवरच नगरपंचायतीने लावलेला एक मोठा फलक आमचे लक्ष वेधून
घेत होता. त्यावर इंग्रजी आणि कन्नड भाषेमध्ये "विजयनगरमध्ये आपले सहर्ष
स्वागत आहे" असे दिमाखात लिहिलेले होते. तो फलक वाचताच एका महान
साम्राज्याचे अतिथी झाल्याची भावना मनात निर्माण झाली. त्यातून आत गेल्यावर
कमलापूरच्या शहरी आणि पक्क्या रस्त्यांवरून आम्ही मार्गस्थ झालो. थोडं
बाहेर आल्यानंतर गावाच्या एका अत्यंत भव्य तलावाच्या कडेकडेने आमची गाडी
पुढे चालू लागली. रस्त्यावरील दिव्यांच्या पिवळसर प्रकाशाचे प्रतिबिंब त्या
तलावाच्या संथ पाण्यावर नकळतपणे पडत होते आणि त्यातूनच पाण्याच्या लाटांवर
रंगीबेरंगी व सोनेरी छटांचे एक सुंदर दृश्य पाहायला मिळत होते. हम्पीच्या
मुख्य भागाकडे जाणाऱ्या एका ऐतिहासिक कमानीतून आणि प्रवेशद्वारातून आम्ही
आत गेलो.
हम्पीमध्ये पोहोचल्यावर सर्वात आधी राहण्याची सोय करणे
गरजेचे होते. ज्या गेस्ट हाऊसवर आम्ही राहण्यासाठी आधी चौकशी केली होती,
तिथे पोहोचल्यावर आम्हाला एक धक्का बसला. आमच्या नियोजित तीन दिवसांच्या
मुक्कामापैकी तिसऱ्या दिवसासाठी तिथे आधीच बुकिंग फुल्ल झालेले होते.
त्यामुळे आम्हाला तिथे सलग तीन दिवस राहता येणार नव्हते. पण आमच्या मनात
फारशी चिंता नव्हती, कारण सध्या हम्पीमध्ये पर्यटनाचा ऑफ-सीझन चालू होता.
उन्हाळ्याचे दिवस असल्याने कुठे ना कुठे नक्कीच चांगली जागा मिळेल, असा
आम्हाला ठाम विश्वास होता. आणि अखेरीस आमचा हा विश्वास सार्थ ठरला. शोध
घेता घेता एका अतिशय सुंदर आणि निवांत गेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला दोन रूम्स
मिळाल्या. जेव्हा आम्ही तिथे गेलो, तेव्हा आम्हाला समजले की हे तेच गेस्ट
हाऊस होते जिथे प्रसिद्ध मराठी चित्रपट 'हम्पी'चे शूटिंग झाले होते आणि
त्यातील प्रमुख कलाकार सोनाली कुलकर्णी आणि ललित प्रभाकर हे याच ठिकाणी
थांबले होते. हे ऐकल्यावर आम्हाला सुखद धक्काच बसला. कदाचित याच खास आणि
सिनेमॅटिक ठिकाणी राहणे आमच्या नशिबात आधीपासूनच लिहिलेले असावे, म्हणूनच
त्या पहिल्या गेस्ट हाऊसमध्ये आम्हाला जागा मिळाली नसावी, अशी गोड समजूत
आम्ही करून घेतली.
रुममध्ये सामान टाकून थोडे ताजेतवाने झाल्यावर
आम्ही गेस्ट हाऊसच्या बाहेर आलो. हम्पीची ती रात्र अतिशय शांत आणि गूढ वाटत
होती. शहरी गोंगाटापासून पूर्णपणे मुक्त असलेल्या या वातावरणात केवळ
रातकिड्यांचा किर्रर्र आवाज आणि अधूनमधून वाहणाऱ्या वाऱ्याची सळसळ ऐकू येत
होती. आकाशात ताऱ्यांची मोठी गर्दी जमली होती. प्रदूषणाचा लवलेशही
नसल्यामुळे इथले आकाश अतिशय निरभ्र आणि स्पष्ट दिसत होते. दूरवर अंधारात
हरवलेल्या त्या महाकाय दगडांच्या आकृत्या रात्रीच्या वेळी अधिकच रहस्यमय
भासत होत्या. याच भूमीवर एकेकाळी कृष्णदेवरायांसारख्या महान सम्राटाने
राज्य केले होते. इथल्याच रस्त्यांवरून एकेकाळी हिरे-माणकांची उघड्यावर
खरेदी-विक्री होत असे. विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग आणि त्यानंतर
पंधराशे पासष्टच्या तालिकोटा युद्धानंतर या शहराची झालेली दुर्दैवी
राखरांगोळी, हे सर्व इतिहासकाळातील प्रसंग डोळ्यांसमोर एखाद्या ऐतिहासिक
चित्रपटासारखे तरळू लागले.
उद्यापासून सलग तीन दिवस आम्हाला या भग्न
पण तितक्याच वैभवशाली राजधानीची पायपीट करायची होती. इथले विरूपाक्ष
मंदिर, विठ्ठल मंदिरातील संगीतमय खांब, राणीचा महाल, हत्तीखाना आणि
तुंगभद्रेचा तो विस्तीर्ण किनारा या सर्व गोष्टींना प्रत्यक्ष भेट देण्याची
उत्सुकता आता शिगेला पोहोचली होती. आजचा संपूर्ण दिवस प्रवासात आणि
ऐतिहासिक वास्तू पाहण्यात गेला होता. बदामी, गजेंद्रगड ते थेट हम्पी असा हा
प्रवास थकवणारा असला, तरी हम्पीच्या या पहिल्याच रात्रीने आमचा सगळा थकवा
कुठल्याकुठे पळवून लावला होता. ज्या जागेवर उभं राहण्याचं स्वप्न गेली अनेक
वर्षे पाहिलं, त्या जागेवर आपण अखेर पोहोचलो आहोत, ही कृतार्थतेची भावना
घेऊनच आम्ही उद्याच्या एका नव्या आणि रोमांचक ऐतिहासिक सफरीची स्वप्ने
रंगवत झोपी गेलो. विजयनगरने आमचे अतिशय प्रेमाने आणि एका अनोख्या पद्धतीने
स्वागत केले होते.
--- तुषार भ. कुटे.
#कर्नाटक #बदामी #हंपी #मराठी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
हम्पीच्या भग्न अवशेषांतील पाऊलखुणा
हम्पीच्या
या ऐतिहासिक प्रवासाची सुरुवात आम्ही विजयनगर साम्राज्याच्या अगदी
केंद्रस्थानी असलेल्या राजघराण्याच्या पाऊलखुणांपासून केली. एकेकाळी केवळ
भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण जगात आपल्या अफाट संपत्ती, व्यापार आणि
वैभवासाठी प्रसिद्ध असलेल्या या विजयनगर साम्राज्याच्या खाणाखुणा आजही
हम्पीच्या मातीत भग्न अवशेषांच्या रूपाने विखुरलेल्या पाहायला मिळतात. या
शहराच्या मध्यवर्ती भागात फेरफटका मारताना राजदरबार, आकाशाला गवसणी घालू
पाहणारा महानवमी डिब्बा, विस्तीर्ण राजप्रांगण, एकाच दगडात कोरलेले एकशिला
द्वार, सामूहिक भोजनशाळा, रहस्यमय भूमिगत कक्ष, अतिशय सुसज्ज असे सार्वजनिक
स्नानगृह आणि तत्कालीन प्रगत तंत्रज्ञानाची साक्ष देणाऱ्या प्राचीन
जलवाहिन्या (पाईपलाईन्स) पाहायला मिळाल्या. यासोबतच विजयनगरचा पाया रचणारे
राजा हरिहरराय आणि साम्राज्याला खऱ्या अर्थाने सुवर्णयुगात घेऊन जाणारे
महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या महालांचे आणि राजघराण्याच्या लक्ष्मी
मंदिराचे अवशेषही या परिसरात आम्हाला पाहायला मिळाले. हे सर्व पाहताना
भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाचे मोलाचे कार्य प्रकर्षाने जाणवते. या
विस्तीर्ण परिसरात आजही पुरातत्त्व विभागाकडून उत्खननाचे आणि संवर्धनाचे
काम अतिशय वेगाने चालू आहे. उत्खननातून सापडणाऱ्या प्रत्येक छोट्या-मोठ्या
गोष्टीची अतिशय काळजीपूर्वक पुनर्रचना केली जात आहे. भारतीय पुरातत्त्व
सर्वेक्षण विभागाचे हे अहोरात्र चाललेले प्रयत्न पाहून असे वाटते की, जणू
काही ते विजयनगरचा हा वैभवशाली इतिहास पुन्हा एकदा आजच्या पिढीच्या
डोळ्यांसमोर जिवंत करण्यासाठीच मग्न आहेत.
विजयनगर साम्राज्याचा हा
मुख्य परिसर, ज्याला आपण रॉयल एन्क्लोजर (राजप्रांगण) म्हणतो, तो खऱ्या
अर्थाने या सत्तेचा आणि प्रशासनाचा गाभा होता. या विस्तीर्ण परिसरातील
प्रत्येक दगड आणि प्रत्येक वास्तू आपला एक वेगळा, थक्क करणारा इतिहास
सांगते. आज हे सर्व जरी अवशेषांच्या रूपात असले, तरी त्यांच्या भव्यतेवरून
आपण त्या काळातील सुबत्तेची कल्पना करू शकतो.
राजप्रांगण (रॉयल एन्क्लोजर)
विजयनगरचे
राजप्रांगण हे शेकडो एकरांवर पसरलेले एक अत्यंत सुरक्षित आणि तटबंदी
असलेले क्षेत्र होते. राजांचे महाल, मंत्र्यांची निवासस्थाने, महत्त्वाची
प्रशासकीय कार्यालये आणि लष्करी मुख्यालये याच प्रांगणात वसलेली होती. या
संपूर्ण परिसराला अनेक भक्कम दरवाजांनी आणि उंच भिंतींनी सुरक्षित केलेले
होते. राजप्रांगणात फिरताना आपल्याला तत्कालीन नगररचनेचे उत्तम उदाहरण
पाहायला मिळते. रस्ते एकमेकांना काटकोनात छेदतात आणि प्रत्येक वास्तूच्या
बांधकामात एक विशिष्ट प्रमाणबद्धता दिसून येते. चौदाव्या शतकापासून ते
सोळाव्या शतकापर्यंत अनेक राजांनी या प्रांगणात भर घातली आणि त्याचे
सौंदर्य वाढवले. आज जरी येथे भव्य महाल उभे नसले, तरी जमिनीवर दिसणारे दगडी
चौथरे आणि रस्त्यांची आखणी आपल्याला एका सुनियोजित शहराची आठवण करून
देतात.
महानवमी डिब्बा
राजप्रांगणातील सर्वात उंच, भव्य आणि
पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेणारी वास्तू म्हणजे 'महानवमी डिब्बा'. हा एक
अवाढव्य आणि उंच असा दगडी चौथरा आहे. सम्राट कृष्णदेवरायांनी ओरिसाच्या
उदयगिरीवर मिळवलेल्या ऐतिहासिक आणि निर्णायक विजयाच्या स्मरणार्थ या भव्य
वास्तूची निर्मिती केली होती. दसरा किंवा नवरात्रीच्या (महानवमी) काळात या
चौथऱ्यावर एक भव्य मंडप उभारला जात असे आणि खुद्द सम्राट तिथे सिंहासनावर
विराजमान होत असत. या उंचावरील जागेवरून राजा आपल्या सैन्याचे संचलन, विविध
राज्यांतून आलेल्या दूतांच्या भेटी, कुस्तीचे सामने, हत्तींच्या झुंजी आणि
इतर सांस्कृतिक कार्यक्रम पाहत असत. महानवमी डिब्ब्याचे सर्वात मोठे
वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या चहूबाजूंनी असलेले अप्रतिम कोरीव काम. या
चौथऱ्याच्या भिंतींवर तत्कालीन समाजजीवन, परदेशी व्यापाऱ्यांच्या भेटी, उंट
आणि अरबी घोड्यांचे व्यापार, शिकारीचे प्रसंग आणि नर्तकींच्या अतिशय सुबक
आकृत्या कोरलेल्या आहेत. हे कोरीव काम पाहताना पंधराशे वर्षांपूर्वीचे
विजयनगर आपल्या डोळ्यांसमोर अक्षरशः उभे राहते.
राजदरबार (किंग्स ऑडियन्स हॉल)
महानवमी
डिब्ब्यापासून काही अंतरावरच राजदरबाराचे भव्य अवशेष विखुरलेले आहेत. याला
'शंभर खांबांचा दरबार' असेही म्हटले जाते. राजा कृष्णदेवराय याच ठिकाणी
आपला दरबार भरवत असत आणि प्रजेच्या समस्या ऐकून घेत असत. आज या ठिकाणी एक
अतिशय मोठा आणि रुंद दगडी चौथरा पाहायला मिळतो, ज्यावर लाकडी खांब
रोवण्यासाठी शंभर मोठे चौकोनी खड्डे (सॉकेट्स) केलेले आहेत. विजयनगरच्या
वास्तुकलेत अनेकदा तळजोड आणि चौथरे हे भक्कम दगडाचे असत आणि त्यावरील
बांधकाम लाकडाचे असायचे. १५६५ मध्ये तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा
विजयनगरची राखरांगोळी करण्यात आली, तेव्हा परकीय आक्रमकांनी या दरबाराचे
लाकडी खांब आणि छत जाळून खाक केले. आज शिल्लक असलेल्या या चौथऱ्याच्या
भव्यतेवरूनच आपण एकेकाळी हा दरबार किती विशाल आणि भव्य असेल, याची केवळ
कल्पनाच करू शकतो.
एकशिला द्वार (मोनोलिथिक गेट)
विजयनगरचे
कारागीर दगडांशी कसे खेळत असत, याचे जिवंत उदाहरण म्हणजे येथील 'एकशिला
द्वार' होय. एकाच अखंड आणि प्रचंड मोठ्या पाषाणातून हे प्रवेशद्वार
कोरण्यात आले आहे. या दरवाजाच्या बिजागऱ्या, कड्या आणि कुलूप
लावण्यासाठीच्या जागा या सर्व गोष्टी त्याच एकाच दगडातून अतिशय कौशल्याने
कोरलेल्या आहेत. एवढा मोठा आणि जड दगडी दरवाजा बिजागऱ्यांवर कसा फिरत असेल,
हा विचार करून आजचे अभियंते आणि वास्तूविशारदही थक्क होतात. या दरवाजाच्या
दोन्ही बाजूंना सुंदर नक्षीकाम केलेले आहे. हा दरवाजा कदाचित
राजप्रांगणाच्या एखाद्या अत्यंत महत्त्वाच्या आणि सुरक्षित भागात जाण्याचा
मुख्य मार्ग असावा. आज हा दरवाजा जरी जमिनीवर पडलेला असला, तरी त्याचे वजन
आणि त्याचे प्रमाणबद्ध कोरीव काम पाहून तत्कालीन तंत्रज्ञानाला सलाम
करावासा वाटतो.
भोजनशाळा (पब्लिक डायनिंग एरिया)
विजयनगरच्या
राजप्रांगणात हजारो सैनिक, अधिकारी आणि कामगार वावरत असत. त्यांच्यासाठी
रोजच्या भोजनाची व्यवस्था करणे हे एक मोठे जिकिरीचे काम होते. परंतु येथील
भोजनशाळेची व्यवस्था पाहून राजांच्या दूरदृष्टीचे कौतुक वाटते. या परिसरात
एका मोठ्या नैसर्गिक खडकावर आणि लांबच लांब दगडी पट्ट्यांवर गोलाकार ताटे
आणि त्या ताटांच्या बाजूला वाट्यांचे आकार कोरलेले आहेत. म्हणजेच
खाण्यासाठी वेगळ्या ताटांची गरजच नव्हती. लोक या दगडी ताटांच्या रांगेत बसत
आणि त्यांना तिथेच जेवण वाढले जात असे. या भोजनशाळेतून पाण्याची व्यवस्था
करण्यासाठी छोट्या पन्हाळ्याही कोरलेल्या आहेत, जेणेकरून जेवणानंतर ताटे
धुणे आणि स्वच्छ करणे सोपे जावे. हजारोंच्या संख्येने असलेल्या लोकांसाठी
बनवलेली ही नैसर्गिक दगडी भोजनशाळा तत्कालीन सार्वजनिक व्यवस्थापनाचा एक
उत्कृष्ट नमुना आहे.
भूमिगत कक्ष (अंडरग्राउंड सिक्रेट चेंबर)
राजप्रांगणात
फिरताना एक पायऱ्या असलेली गूढ वास्तू लागते, जी आपल्याला जमिनीच्या खाली
घेऊन जाते. यालाच भूमिगत कक्ष किंवा सिक्रेट कौन्सिल चेंबर म्हटले जाते. हा
कक्ष पूर्णपणे जमिनीखाली कोरलेला असून याच्या निर्मितीमागे दोन मुख्य
कारणे असावीत. पहिले कारण म्हणजे गोपनीयतेचे. राज्याच्या अत्यंत
महत्त्वाच्या, गुप्त बैठका आणि युद्धकाळातील खलबते करण्यासाठी या गुप्त
कक्षाचा वापर केला जात असावा. दुसरे कारण म्हणजे हम्पीमधील कडक उन्हाळा.
जमिनीखाली असल्यामुळे भर उन्हाळ्यातही हा कक्ष अतिशय थंड आणि आल्हाददायक
राहत असे. या कक्षाच्या आत जाण्यासाठी अरुंद वाटा आणि अंधारे मार्ग आहेत,
जे राजांच्या सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत विचारपूर्वक बनवले गेले होते.
आतमध्ये गेल्यानंतर त्या काळातील गूढ आणि रहस्यमय वातावरणाचा प्रत्यय आजही
येतो.
सार्वजनिक स्नानगृह (पब्लिक बाथ्स)
विजयनगर
साम्राज्यातील लोकांचे आणि विशेषतः राजघराण्यातील व्यक्तींचे राहणीमान किती
उच्च आणि प्रगत होते, हे येथील सार्वजनिक आणि शाही स्नानगृहांवरून समजते.
या परिसरात अनेक लहान-मोठी स्नानगृहे आहेत. ही स्नानगृहे म्हणजे साधे
पाण्याचे तलाव नसून त्यांची रचना अतिशय कलात्मक आहे. आत उतरण्यासाठी सुबक
पायऱ्या, कपडे बदलण्यासाठी आजूबाजूला छोटे कक्ष आणि सुगंधी द्रव्यांचा वापर
करण्यासाठी केलेल्या खास जागा येथे पाहायला मिळतात. या स्नानगृहांमध्ये
ताजे आणि स्वच्छ पाणी सतत खेळते राहील आणि वापरलेले पाणी बाहेर निघून जाईल,
अशी अतिशय अचूक व्यवस्था केलेली होती. राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी असलेले
'क्वीन्स बाथ' हे या परिसरातील असेच एक अतिशय विलोभनीय आणि इंडो-इस्लामिक
वास्तुकलेचा प्रभाव असलेले स्नानगृह आहे.
जुन्या काळाच्या पाणी वाहून नेणाऱ्या प्राचीन पाईपलाईन्स (स्टोन अॅक्वाडक्ट्स)
हम्पीच्या
संपूर्ण परिसरात जर कोणती गोष्ट आपल्याला सर्वाधिक अचंबित करत असेल, तर ती
म्हणजे येथील प्राचीन आणि प्रगत जल व्यवस्थापन प्रणाली. तुंगभद्रा नदी
राजप्रांगणापासून बरीच दूर आणि खालच्या पातळीवर होती. अशा स्थितीत संपूर्ण
शहराला, महालांना आणि बागांना पाणीपुरवठा करण्यासाठी विजयनगरच्या
अभियंत्यांनी दगडी पाईपलाईन्स आणि पन्हाळ्यांचे एक अवाढव्य जाळे विणले
होते. प्रचंड मोठ्या दगडांना मधून कोरून त्यातून पाणी वाहून नेण्याची
व्यवस्था केली होती. गुरुत्वाकर्षणाचा अतिशय अचूक अभ्यास करून या
पाईपलाईन्सची रचना केली होती, ज्यामुळे कोणत्याही आधुनिक मोटारीशिवाय पाणी
राजप्रांगणातील तलावांपर्यंत आणि स्नानगृहांपर्यंत पोहोचत असे. पाण्याचा
दाब नियंत्रित करण्यासाठी मधेमधे सायफन्स आणि छोटे हौद बनवलेले होते.
दुष्काळातही राज्याला पाण्याची कमतरता भासू नये म्हणून अनेक मोठे तलाव आणि
पायऱ्यांच्या विहिरी (पुष्करणी) या पाईपलाईन्सद्वारे एकमेकांशी जोडलेल्या
होत्या. ही जल व्यवस्थापन प्रणाली आजच्या आधुनिक जगतालाही एक मोठा धडा
देणारी आहे.
राजा हरिहरराय आणि सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या महालांचे अवशेष
विजयनगर
साम्राज्याची पायाभरणी करणारे संगम घराण्याचे राजे हरिहरराय आणि
बुक्काराय, तसेच या साम्राज्याला यशाच्या सर्वोच्च शिखरावर नेणारे तुलुव
घराण्याचे महान सम्राट कृष्णदेवराय, यांचे महाल याच प्रांगणात दिमाखात उभे
होते. तत्कालीन परदेशी प्रवासी 'डोमिंगो पेस' याने आपल्या नोंदींमध्ये
सम्राट कृष्णदेवरायांच्या महालांचे अतिशय सुंदर आणि थक्क करणारे वर्णन करून
ठेवले आहे. त्याच्या मते हे महाल सोने, चांदी, हस्तिदंत आणि मौल्यवान
रत्नांनी मढवलेले होते. दुर्दैवाने, तालिकोटाच्या युद्धानंतर झालेल्या भीषण
विध्वंसामध्ये हे लाकडी आणि अतिशय सुंदर महाल जळून खाक झाले. आज त्या जागी
केवळ त्यांच्या पायाचे अवाढव्य दगडी चौथरे शिल्लक आहेत. या चौथऱ्यांची
लांबी, रुंदी आणि त्यांची उंची पाहूनच आपण यावर उभे असलेले महाल किती
गगनचुंबी आणि भव्य असतील याचा अंदाज बांधू शकतो. या चौथऱ्यांच्या कडांवर
कोरलेली सुंदर नक्षी आजही या महालांच्या गतवैभवाची मूक साक्ष देत आहे.
लक्ष्मी मंदिराचे अवशेष
राजघराण्यातील
लोकांच्या दैनंदिन उपासनेसाठी आणि धार्मिक कार्यांसाठी राजप्रांगणाच्या
आतच अनेक छोटी-मोठी मंदिरे बांधलेली होती. यापैकीच एक अत्यंत महत्त्वाचे
मंदिर म्हणजे लक्ष्मी मंदिर. संपत्ती आणि वैभवाची देवता असलेल्या
लक्ष्मीमातेचे हे मंदिर राजघराण्यासाठी अत्यंत पवित्र स्थान होते. आज या
मंदिराचे केवळ अवशेष शिल्लक असले तरी, त्याचे प्रवेशद्वार, गाभारा आणि
सभामंडपाची आखणी स्पष्टपणे दिसून येते. या मंदिराच्या भिंतींवर आणि
उरलेल्या खांबांवर देवी-देवतांच्या आणि फुला-पानांच्या अतिशय नाजूक आणि
सुबक आकृत्या कोरलेल्या आहेत. विजयनगरचे राजे युद्धावर जाण्यापूर्वी किंवा
कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात करण्यापूर्वी याच लक्ष्मी मंदिरात येऊन
दर्शन घेत असत आणि आशीर्वाद मागत असत. आज जरी तिथे मूर्ती नसली तरी त्या
परिसरातील शांतता आणि पावित्र्य आपल्याला त्या काळातील भक्तीभावाची जाणीव
करून देते.
हम्पीचे हे राजप्रांगण आणि तिथले अवशेष म्हणजे केवळ
पडक्या भिंती आणि दगडांचे ढिगारे नाहीत. ते एक जिवंत महाकाव्य आहे, जे
आपल्याला भारताच्या सुवर्णयुगाची आठवण करून देते. राजांचे शौर्य,
कारागिरांची प्रतिभा, अभियंत्यांचे अचूक गणित आणि प्रजेची सुबत्ता या सर्व
गोष्टींचा उत्कृष्ट संगम या मातीत झाला होता. या भग्न अवशेषांमधून चालताना
आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात हरवून जातो आणि विजयनगरच्या त्या अतुलनीय
वैभवाला मनापासून सलाम करतो. भारतीय पुरातत्त्व विभागाचे हे प्रयत्न असेच
चालू राहिले, तर येणाऱ्या पिढ्यांना हा महान इतिहास नक्कीच अधिक स्पष्टपणे
आणि अभिमानाने पाहता येईल यात कोणतीही शंका नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
विजयनगरच्या राजप्रांगणातील एक अद्भुत जलशिल्प
विजयनगर
साम्राज्याच्या राजप्रांगणातून (रॉयल एन्क्लोजर) फिरताना तिथे विखुरलेले
अनेक अवशेष आपल्याला अचंबित करतात. परंतु, याच विस्तीर्ण प्रांगणाच्या एका
कोपऱ्यात एक अशी वास्तू दडलेली आहे, जी पाहताक्षणीच कोणत्याही पर्यटकाचे
डोळे विस्फारून जातात आणि पावले तिथेच थबकतात. ही वास्तू म्हणजे
राजदरबारातील काळ्या पाषाणात कोरलेली आणि अतिशय प्रमाणबद्ध असलेली
'पुष्करणी' अर्थातच पायऱ्यांची विहीर होय. हम्पीच्या या लाल मातीत आणि
लाल-तपकिरी रंगांच्या अवाढव्य दगडांच्या दुनियेत, एकाएकी समोर येणारी ही
काळ्याभोर दगडातील पुष्करणी एखाद्या मौल्यवान हिऱ्यासारखी चमकताना दिसते.
विजयनगरच्या वास्तुकलेचा, जल व्यवस्थापनाचा आणि तत्कालीन कारागिरांच्या
भूमितीय ज्ञानाचा हा एक सर्वोच्च आणि अद्वितीय असा नमुना आहे. या
पुष्करणीचे सौंदर्य आणि तिची रचना इतकी अचूक आहे की, आजच्या प्रगत काळातील
आधुनिक अभियंते आणि वास्तूविशारदही हे शिल्प पाहून थक्क होतात.
या
काळ्या दगडातील पुष्करणीचा शोध आणि इतिहास अतिशय रंजक आहे. १५६५ साली
झालेल्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची राखरांगोळी
करण्यात आली, तेव्हा काळाच्या ओघात हे संपूर्ण राजप्रांगण मातीच्या आणि
धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली गाडले गेले. मुघल आणि दख्खनच्या सुलतानांनी या
शहराची प्रचंड लूट केली आणि वास्तूंची नासधूस केली. या विध्वंसानंतर
कित्येक शतके ही सुंदर पुष्करणी जमिनीखाली पूर्णपणे लुप्त झाली होती. अगदी
अलीकडच्या काळात, म्हणजे १९८० च्या दशकात जेव्हा भारतीय पुरातत्त्व
सर्वेक्षण विभागाने या राजप्रांगणात सखोल उत्खनन करायला सुरुवात केली,
तेव्हा मातीच्या एका मोठ्या ढिगाऱ्याखाली त्यांना काहीतरी वेगळी रचना
असल्याचे जाणवले. अतिशय काळजीपूर्वक आणि शास्त्रीय पद्धतीने जेव्हा तिथली
माती आणि ढिगारा बाजूला करण्यात आला, तेव्हा जमिनीच्या उदरातून ही काळ्या
पाषाणातील अप्रतिम पुष्करणी जशीच्या तशी, कोणत्याही मोठ्या नुकसानीविना
उजेडात आली. इतकी शतके मातीखाली दबून राहूनही या वास्तूच्या सौंदर्यात आणि
तिच्या रचनेत किंचितही फरक पडला नव्हता, ही खरोखरच एक मोठी आश्चर्यकारक
गोष्ट होती. मातीनेच जणू या अमूल्य ठेव्याचे आक्रमकांपासून रक्षण केले
होते.
या पुष्करणीची वास्तुरचना हा एका महान आणि अत्यंत प्रगत
भूमितीय गणिताचा उत्कृष्ट आविष्कार आहे. ही पुष्करणी पूर्णपणे चौरस आकाराची
असून, खाली तळाकडे जाताना ती निमुळती होत जाते. याच्या रचनेत एकूण पाच
टप्पे किंवा मजले आहेत. प्रत्येक टप्प्यावर खाली उतरण्यासाठी पायऱ्यांची
अतिशय गुंतागुंतीची पण डोळ्यांना सुखद वाटणारी अशी सममितीय रचना केलेली
आहे. या पायऱ्यांचे कोरीव काम इतके अचूक आणि प्रमाणबद्ध आहे की, तुम्ही
कोणत्याही कोपऱ्यातून किंवा कोणत्याही बाजूने या पुष्करणीकडे पाहिले, तरी
ती अगदी एकसारखीच दिसते. पायऱ्यांच्या या भौमितिक रचनेमुळे पाण्याचा तळ
गाठणे अतिशय सोपे जाते. या पुष्करणीच्या निर्मितीसाठी हम्पीच्या परिसरात
सर्वत्र आढळणाऱ्या लाल वालुकाश्माचा किंवा ग्रॅनाईटचा वापर केलेला नाही, तर
यासाठी अतिशय गुळगुळीत आणि कठीण अशा काळ्या पाषाणाचा वापर केलेला आहे. हा
काळा दगड या परिसरात नैसर्गिकरीत्या आढळत नाही, तो मुद्दाम इतर ठिकाणाहून
आणला गेला होता. या काळ्या गुळगुळीत दगडावर जेव्हा सूर्याची किरणे पडतात,
तेव्हा या पायऱ्यांच्या रचनेमुळे तयार होणारा प्रकाश आणि सावलीचा खेळ पाहणे
हा एक स्वर्गीय अनुभव असतो.
या पुष्करणीचे सर्वात मोठे आणि थक्क
करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे तिची निर्मिती प्रक्रिया. आधुनिक काळात जसे आपण
'प्री-फॅब्रिकेटेड' तंत्रज्ञान वापरतो, म्हणजेच एखाद्या वास्तूचे सुटे भाग
कारखान्यात बनवून मुख्य ठिकाणी आणून ते फक्त जोडले जातात, अगदी तसेच
तंत्रज्ञान विजयनगरच्या कारागिरांनी शेकडो वर्षांपूर्वी या पुष्करणीच्या
निर्मितीसाठी वापरले होते. या पुष्करणीचा प्रत्येक काळा दगड हा हम्पीपासून
दूर असलेल्या एखाद्या खाणीत किंवा कार्यशाळेत कोरला गेला होता. तिथेच
त्याची मापे घेतली गेली आणि त्याला योग्य तो आकार दिला गेला. विशेष म्हणजे,
या पुष्करणीच्या प्रत्येक दगडावर कन्नड भाषेतील अक्षरे आणि काही विशिष्ट
अंक कोरलेले आजही स्पष्टपणे पाहायला मिळतात. हे अंक आणि अक्षरे म्हणजे
तत्कालीन कारागिरांनी दिलेले 'मार्किंग' किंवा 'कोडिंग' होते. या खुणांच्या
आधारे हे सर्व सुटे दगड राजप्रांगणात आणले गेले आणि एखाद्या 'पझल' किंवा
'लेगो ब्लॉक्स'प्रमाणे ते एकावर एक अचूकपणे रचून ही भव्य पुष्करणी उभी केली
गेली. एकही दगड चुकीच्या जागी बसवला गेला नाही. हे तंत्रज्ञान तत्कालीन
स्थापत्यशास्त्राची आणि व्यवस्थापनाची किती प्रगत पातळी होती, हे आजच्या
जगाला ओरडून सांगते.
राजप्रांगणातील ही पुष्करणी केवळ दिसायलाच
सुंदर नव्हती, तर तिची उपयोगिता आणि त्यासाठी केलेली पाणी व्यवस्थापनाची
योजनाही तितकीच अचूक होती. या पुष्करणीत पाणी कुठून येत असे, हा प्रश्न
अनेकांना पडतो. विजयनगरच्या अभियंत्यांनी तुंगभद्रा नदीतून आणि कमलापूरच्या
तलावातून पाणी राजप्रांगणापर्यंत आणण्यासाठी दगडी जलवाहिन्यांचे एक
अवाढव्य जाळे निर्माण केले होते. या जलवाहिन्यांमधून येणारे पाणी थेट या
पुष्करणीत सोडले जात नसे. मुख्य जलवाहिनीवरून एक छोटी दगडी पन्हाळी या
पुष्करणीकडे वळवली होती. या पाण्यासोबत येणारा कचरा आणि गाळ पुष्करणीत जाऊ
नये म्हणून, पुष्करणीच्या अगदी जवळ एक छोटा हौद बांधलेला होता. पाणी आधी या
छोट्या हौदात जमा होत असे, तिथे गाळ खाली बसल्यानंतर शुद्ध आणि स्वच्छ
पाणी एका छोट्या दगडी पन्हाळीतून या मुख्य काळ्या पुष्करणीत अतिशय संथपणे
पडत असे. या पुष्करणीचा वापर प्रामुख्याने राजघराण्यातील व्यक्ती आणि
सम्राट यांच्यासाठी केला जात असावा. काही इतिहासकारांच्या मते,
राजदरबारातील महत्त्वाचे धार्मिक विधी, यज्ञ किंवा पवित्र स्नानासाठी या
पुष्करणीचा उपयोग केला जात असे. राजघराण्यातील स्त्रिया या सुरक्षित
प्रांगणात येऊन या स्वच्छ आणि शीतल पाण्याचा आनंद घेत असत.
आज या
पुष्करणीच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण खाली तिच्या रिकाम्या तळाकडे
पाहतो, तेव्हा विजयनगर साम्राज्याचे ते सुवर्णयुग डोळ्यांसमोर अगदी जिवंत
होते. राजा कृष्णदेवराय आणि त्यांच्या दरबारातील अष्टदिग्गज यांनी याच
प्रांगणात या वास्तूचे सौंदर्य अनुभवले असेल. मातीच्या ढिगाऱ्याखाली
शतकानुशतके स्वतःला सुरक्षित ठेवून या वास्तूने आधुनिक जगाला विजयनगरच्या
ज्ञानाची आणि तंत्रज्ञानाची एक मोठी देणगीच दिली आहे. हम्पीच्या त्या
अवाढव्य लाल आणि करड्या दगडांच्या गराड्यात, अत्यंत शांतपणे आणि दिमाखात
विसावलेली ही काळ्या पाषाणातील पुष्करणी मानवी बुद्धिमत्तेचा, भूमितीचा आणि
अमर्याद कलाकुसरीचा एक कधीही न विसरता येणारा आणि कायमस्वरूपी कोरला
गेलेला सुंदर अध्याय आहे. हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाने आणि
इतिहासप्रेमीने या काळ्या पाषाणाच्या पुष्करणीजवळ काही काळ निवांत बसून
तिच्या त्या अचूक सममितीय रचनेला आणि पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या अज्ञात
पण महान अभियंत्यांना मनापासून वंदन केलेच पाहिजे. विजयनगरचे खरे वैभव हे
केवळ त्यांच्या सोन्या-नाण्यांत नव्हते, तर दगडांत प्राण फुंकण्याच्या
त्यांच्या या अद्वितीय कलेत दडलेले होते, याची साक्ष ही पुष्करणी पदोपदी
देते.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #पुष्करणी
हजारो शिल्पांचे अद्भुत 'हजारी राम मंदिर'!
विजयनगर
साम्राज्याच्या राजप्रांगणातील ते विस्तीर्ण आणि भव्य अवशेष पाहून आम्ही
भारावून गेलो होतो. तो ऐतिहासिक परिसर डोळ्यांत साठवल्यानंतर, आमची पावले
समोरच दिमाखात उभ्या असलेल्या 'हजारी राम' मंदिराच्या दिशेने वळली. महान
सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या मुख्य दरबाराच्या आणि राजप्रांगणाच्या अगदी
खासगी आवारातच या देखण्या मंदिराची निर्मिती करण्यात आलेली आहे. या
ऐतिहासिक परिसरात फिरताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवली ती म्हणजे, भारतीय
पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या वतीने येथे सुरू असलेले संवर्धनाचे
अवाढव्य काम. प्राचीन इतिहास पुन्हा उभा करण्यासाठी त्यांचे अथक प्रयत्न
येथेही स्पष्टपणे दिसत होते.
या मंदिराकडे जाताना आमच्या मनात एक
मोठा प्रश्न निर्माण झाला होता की, या वास्तूला 'हजारी राम मंदिर' असेच नाव
का दिले असावे? पण जेव्हा आम्ही प्रत्यक्षात मंदिराच्या आवारात पाऊल ठेवले
आणि मंदिराच्या बाह्य भिंतींकडे नजर टाकली, तेव्हा या प्रश्नाचा अगदी एका
क्षणात उलगडा झाला. या मंदिराच्या चहूबाजूंना असलेल्या बाहेरील भिंतींवर
रामायणातील विविध प्रसंग अतिशय बारकाईने आणि जिवंतपणे कोरलेले होते.
आश्चर्य म्हणजे, या भिंतींवर कोरलेल्या रामकथेतील छोट्या-मोठ्या शिल्पांची
संख्या चक्क एक हजारांच्या आसपास आहे! संपूर्ण रामायणच जणू या लाल दगडांवर
एखाद्या महाकाव्यासारखे कोरून ठेवले होते. ते विलोभनीय आणि जिवंत दृश्य
पाहून आमच्या तोंडातून केवळ एकच शब्द बाहेर पडला... अद्भुत!
विजयनगर
साम्राज्याच्या राजधानीत, म्हणजेच आजच्या हम्पीमध्ये शेकडो छोटी-मोठी
मंदिरे आहेत. परंतु, या सर्व प्राचीन मंदिरांमध्ये 'हजारी राम मंदिर' आपले
एक अतिशय वेगळे आणि अढळ स्थान राखून आहे. हे मंदिर आकाराने विरूपाक्ष किंवा
विठ्ठल मंदिरासारखे अवाढव्य आणि गगनचुंबी नक्कीच नाही, पण याच्या कणाकणात
जी शिल्पकला दडलेली आहे, ती पाहिल्यावर वास्तुकलेचा हा एक सर्वोच्च
आविष्कार असल्याचे मान्य करावेच लागते. हे मंदिर विजयनगरच्या
राजप्रांगणाच्या (रॉयल एन्क्लोजर) अगदी मध्यभागी आणि राजांच्या खासगी
निवासस्थानांच्या जवळ स्थित आहे. इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकाच्या
सुरुवातीला संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे देवराय यांच्या काळात या
मंदिराची मूळ निर्मिती झाली. पुढे सोळाव्या शतकात सम्राट कृष्णदेवरायांनी
यामध्ये अनेक सुधारणा केल्या आणि या मंदिराचे सौंदर्य अधिकच खुलवले. हे
मंदिर म्हणजे विजयनगरच्या राजघराण्याचे वैयक्तिक प्रार्थनास्थळ होते. राजा
आणि त्यांच्या परिवारातील सदस्यांना दैनंदिन पूजेसाठी आणि धार्मिक
कार्यांसाठी राजप्रांगणाच्या बाहेर जावे लागू नये, या उद्देशाने या देखण्या
वास्तूची निर्मिती करण्यात आली होती.
हजारी राम मंदिराची सर्वात
मोठी ओळख आणि त्याचे वेगळेपण म्हणजे याच्या बाहेरील भिंतींवर कोरलेली
रामायणाची महागाथा. संपूर्ण भारतात अशी अनेक मंदिरे आहेत जिथे पौराणिक कथा
कोरलेल्या आढळतात, पण एखाद्या मंदिराच्या संपूर्ण बाह्य भिंतीच जणू एका
मोठ्या चित्रकथेचे किंवा ग्राफिक नॉव्हेलचे पुस्तक बनल्या आहेत, असे दृश्य
केवळ इथेच पाहायला मिळते. मंदिराच्या बाहेरील भिंतींवर आडव्या आणि समांतर
पट्ट्यांमध्ये हजारो शिल्पे कोरलेली आहेत. यातील सर्वात खालच्या
पट्ट्यांमध्ये विजयनगर साम्राज्याचे सामर्थ्य आणि समृद्धी दर्शवणारी शिल्पे
आहेत. यामध्ये अतिशय डौलदारपणे चालणारे अरबी घोडे, युद्धात आघाडीवर असणारे
बलाढ्य हत्ती, हातात शस्त्रे घेतलेले वीर सैनिक आणि विविध वाद्यांच्या
तालावर नृत्य करणाऱ्या नर्तिका यांचे अतिशय जिवंत चित्रण केलेले आहे. हे
दृश्य विजयनगरमध्ये अत्यंत थाटामाटात साजऱ्या होणाऱ्या महानवमीच्या (दसरा)
ऐतिहासिक मिरवणुकीचे आहे. यातून केवळ धार्मिकच नव्हे, तर तत्कालीन सामाजिक
आणि लष्करी जीवनावरही मोठा प्रकाश पडतो.
या खालच्या पट्ट्यांच्या
अगदी वरच्या बाजूला खऱ्या अर्थाने रामकथेला सुरुवात होते. राजा दशरथाने
पुत्राप्तीसाठी केलेला पुत्रकामेष्टी यज्ञ, प्रभू श्रीरामांचा जन्म, ताटिका
वध, सीता स्वयंवर, कैकेयीचा वर आणि रामाचा वनवास असे सुरुवातीचे प्रसंग
अतिशय बारकाईने कोरले आहेत. पुढे आपण जसे मंदिराला प्रदक्षिणा घालत पुढे
जातो, तसतशी ही कथा पुढे सरकते. दंडकारण्यातील रामाचा मुक्काम, सोन्याच्या
हरणाची शिकार, सीता हरण, जटायूचा संघर्ष, प्रभू राम आणि हनुमानाची भेट,
वाली वध, आणि वानरसेनेने समुद्रावर बांधलेला रामसेतू हे सर्व प्रसंग लाल
दगडांवर एखाद्या चलचित्रासारखे आपल्या डोळ्यांसमोरून सरकतात. सर्वात शेवटी
रावणाचा वध आणि अयोध्येत परतल्यावर प्रभू श्रीरामांचा झालेला राज्याभिषेक
या शिल्पांनी या महाकाव्याची सांगता होते. या भिंतींवर रामायणातील सुमारे
एक हजारांहून अधिक प्रसंग कोरलेले असल्यामुळेच या वास्तूला 'हजारी राम
मंदिर' असे सार्थ नाव पडले असावे, असे अनेक अभ्यासक मानतात. काही
भाषातज्ज्ञांच्या मते, 'हजारम' या तेलुगू शब्दाचा अर्थ राजवाड्याचे
प्रवेशद्वार किंवा प्रांगण असा होतो, आणि हे मंदिर राजप्रांगणात असल्याने
त्याला हे नाव मिळाले असावे. पण हजारो शिल्पांचा संदर्भ आणि 'हजारी राम' हे
नाव पर्यटकांच्या हृदयाला अधिक भावते.
मंदिराच्या बाह्य सौंदर्याने
भारावून जाऊन जेव्हा आपण आत प्रवेश करतो, तेव्हा आतील मुख्य सभामंडप
आपल्याला आणखी एक सुखद धक्का देतो. या सभामंडपाच्या अगदी मध्यभागी चार
अत्यंत सुंदर आणि गुळगुळीत खांब उभे आहेत. हम्पीमधील इतर सर्व बांधकाम हे
प्रामुख्याने लालसर-तपकिरी वालुकाश्मात आणि ग्रॅनाईटमध्ये झालेले असताना,
हे चार खांब मात्र अतिशय कठीण आणि काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहेत. या
काळ्या आणि लाल दगडांचा विरोधाभास मंदिराच्या आतील सौंदर्याला एका वेगळ्याच
उंचीवर घेऊन जातो. या काळ्या पाषाणाच्या खांबांवर भगवान विष्णूच्या
दशावतारांची अत्यंत सुबक शिल्पे कोरलेली आहेत. यामध्ये मत्स्य, कूर्म,
वराह, बुद्ध, नरसिंह, आणि अगदी कल्की अवताराचेही दर्शन होते. हे काळे पाषाण
इतके गुळगुळीत आणि घासून चकचकीत केलेले आहेत की त्यावर प्रकाश पडल्यावर ते
अक्षरशः आरशासारखे चमकतात. या खांबांवरील नक्षीकाम तत्कालीन कारागिरांच्या
कौशल्याची आणि त्यांच्याकडे असलेल्या प्रगत भूमितीय ज्ञानाची साक्ष देते.
सभामंडपातून
पुढे गेल्यावर आपण मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यात पोहोचतो. दुर्दैवाने, आज हा
गाभारा पूर्णपणे रिकामा आहे. तिथे प्रभू श्रीरामांची किंवा इतर कोणतीही
मूर्ती अस्तित्वात नाही. पंधराशे पासष्टच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर
जेव्हा विजयनगरवर परकीय आक्रमण झाले, तेव्हा आक्रमकांनी या शहरातील इतर
वास्तूंप्रमाणेच या मंदिराचीही तोडफोड केली. याच विध्वंसामध्ये या
मंदिरातील मूळ मूर्ती एकतर नष्ट केली गेली असावी किंवा सुरक्षिततेसाठी ती
तिथून दुसरीकडे हलवली गेली असावी. आज तिथे मूर्ती नसली तरीही, त्या
गाभाऱ्यातील शांतता आणि पावित्र्य आजही अबाधित आहे. तिथे उभे राहिल्यावर
डोळे मिटून घेतले, तर एकेकाळी सम्राट कृष्णदेवराय याच ठिकाणी उभे राहून
पूर्ण भक्तीभावाने पूजा करत असतील, या कल्पनेनेच अंगावर रोमांच उभे राहतात.
हजारी
राम मंदिराच्या परिसरात आणखी एक छोटेसे उपमंदिर आहे, जे कदाचित देवी
सीतेला किंवा माता दुर्गेला समर्पित असावे. या लहान मंदिराच्या भिंतींवरही
तितकेच सुबक आणि नाजूक कोरीव काम पाहायला मिळते. या संपूर्ण मंदिर परिसराची
रचना एका भव्य आणि सुरक्षित प्रांगणात केलेली आहे. याच्या आजूबाजूला
असलेल्या राजघराण्यातील स्त्रियांच्या महालांचे अवशेष, जसे की राणीचा महाल
आणि कमळ महाल (लोटस महल), हे सर्व या मंदिराला राजघराण्याच्या दैनंदिन
जीवनाशी जोडून ठेवतात. या मंदिराला लागूनच असलेल्या मोकळ्या जागेत तत्कालीन
पाणीपुरवठा योजनेचे काही अवशेषही पाहायला मिळतात, जे या मंदिराच्या
सभोवताली असलेल्या बागांना हिरवेगार ठेवण्यासाठी वापरले जात असावेत.
हजारी
राम मंदिराला भेट देणे हा केवळ एका ऐतिहासिक वास्तूला भेट देण्याचा अनुभव
नाही, तर तो एका महान संस्कृतीचे वाचन करण्याचा आणि ती अनुभवण्याचा प्रसंग
आहे. आजच्या काळात आपण चित्रपट किंवा मालिकांमधून रामायण पाहतो, पण पंधराशे
वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या त्या अज्ञात आणि महान शिल्पकारांनी कोणतीही
आधुनिक यंत्रे नसताना केवळ छिन्न्या आणि हातोड्यांच्या साहाय्याने हे
संपूर्ण रामायण लाल दगडांवर कायमचे कोरून ठेवले आहे. या मंदिरातील प्रत्येक
दगड जणू प्रभू रामांची कथा सांगण्यासाठी आतुर झालेला असतो. हम्पीच्या त्या
अवाढव्य आणि विस्तीर्ण अवशेषांमध्ये, अनेक रहस्ये आणि इतिहास स्वतःत
सामावून घेतलेले हे हजारी राम मंदिर खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या मुकुटातील
एक अमूल्य आणि लखलखते रत्न आहे. इथल्या काळ्याभोर खांबांवरून हात फिरवताना
आणि भिंतींवरील रामकथेची जिवंत शिल्पे डोळ्यांत साठवताना, आपण नकळतपणे
भारताच्या त्या वैभवशाली सुवर्णयुगात प्रवेश करतो आणि त्या अप्रतिम कलेसमोर
नतमस्तक होतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
प्राचीन कोषागाराची सफर
हजारी
राम मंदिरातील अद्भुत शिल्पकलेचा मनसोक्त आनंद घेतल्यानंतर आम्ही आमचा
मोर्चा थोडा पुढे वळवला. वाटेत डाव्या बाजूला एक अतिशय सुंदर असे
उघड्यावरील संग्रहालय म्हणजेच 'ओपन म्युझियम' पाहायला मिळाले. ते पाहतानाच
पुढे चालत गेल्यावर 'लोटस महाल' (कमळ महाल) या अतिशय प्रसिद्ध आणि
पुरातत्त्व खात्याद्वारे संरक्षित असलेल्या परिसराचे प्रवेशद्वार लागले. या
ऐतिहासिक आणि अत्यंत सुरक्षित मानल्या जाणाऱ्या आवारात प्रवेश करण्यासाठी
भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून तिकीट
काढावे लागते. हम्पीच्या या विस्तीर्ण साम्राज्यात भटकंती करताना एक अतिशय
सोयीस्कर आणि विशेष बाब आमच्या लक्षात आली, ती म्हणजे संपूर्ण हम्पीमध्ये
तिकीट काढून प्रवेश मिळणारी केवळ तीनच प्रमुख ठिकाणे आहेत. आणि सर्वात
आनंदाची गोष्ट म्हणजे, एकाच तिकिटावर या तिन्ही ठिकाणांना आपण एकाच दिवशी
सहज भेट देऊ शकतो.
आम्ही ऑनलाईन तिकीट काढले आणि या लोटस महालच्या
विस्तीर्ण आवारामध्ये प्रवेश केला. प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवताच, अगदी
लगोलग डाव्या बाजूला विजयनगर साम्राज्याचे एक छोटेखानी पण अत्यंत
महत्त्वपूर्ण असे संग्रहालय आणि प्राचीन कोषागार दिमाखात उभे असलेले दिसले.
या संपूर्ण हम्पी परिसरात झालेल्या विविध उत्खननांमध्ये सापडलेल्या अनेक
दुर्मिळ आणि सुबक दगडी मूर्ती या ठिकाणी अतिशय काळजीपूर्वक जतन करून
ठेवलेल्या आहेत. सुदैवाने त्या दिवशी तिथे पर्यटकांची फारशी गर्दी नव्हती.
या निवांत आणि शांत वातावरणामुळे आम्हाला हे प्राचीन कोषागार आणि तिथला
ऐतिहासिक ठेवा अतिशय बारकाईने आणि मनसोक्त पाहता आला.
विजयनगर
साम्राज्याच्या या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित असलेले हे कोषागार म्हणजे
तत्कालीन वास्तुकलेचा, दूरदृष्टीचा आणि सुरक्षा व्यवस्थेचा एक अत्यंत
उत्कृष्ट नमुना आहे. लोटस महाल ज्या 'झनाना एन्क्लोजर' अर्थात
राजघराण्यातील स्त्रियांच्या सुरक्षित परिसरामध्ये स्थित आहे, त्याच अभेद्य
तटबंदीच्या आत हे कोषागार बांधले गेले आहे. या इमारतीकडे पहिल्यांदा
पाहिल्यावरच ती किती भक्कम आणि एका विशिष्ट उद्देशाने बांधलेली आहे, याचा
आपल्याला सहज अंदाज येतो. इंडो-इस्लामिक स्थापत्यशैलीचा प्रभाव असलेली ही
एक आयताकृती आणि अतिशय मजबूत दगडी वास्तू आहे. तत्कालीन राजघराण्यातील
अत्यंत मौल्यवान आणि महत्त्वाच्या वस्तू, जडजवाहीर, सोन्या-चांदीची नाणी
आणि कदाचित राज्याची काही अत्यंत गुप्त कागदपत्रे सुरक्षित ठेवण्यासाठी या
वास्तूची निर्मिती करण्यात आली असावी, असे इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे
मत आहे.
या इमारतीची अंतर्गत आणि बाह्य रचना खऱ्या अर्थाने अचंबित
करणारी आहे. सुरक्षेच्या कारणास्तव या संपूर्ण इमारतीला कोणत्याही
प्रकारच्या मोठ्या खिडक्या नाहीत, तरीही आतील वातावरण अतिशय थंड आणि हवेशीर
राहते. याच्या भिंती अवाढव्य जाडीच्या आहेत, ज्यामुळे बाहेरील उन्हाळ्याची
उष्णता आत पोहोचू शकत नाही आणि आत ठेवलेला ऐतिहासिक तसेच मौल्यवान खजिना
निसर्गाच्या लहरीपणापासून पूर्णपणे सुरक्षित राहतो. या वास्तूच्या छतावर
अनेक छोटे गोलाकार घुमट आहेत जे एका रांगेत आणि अतिशय प्रमाणबद्ध पद्धतीने
बांधलेले आहेत. हे घुमट आणि प्रवेशद्वारावरील कमानींची रचना इस्लामी
वास्तुकलेची आठवण करून देतात, तर पाया आणि इतर बांधकाम हिंदू शैलीचे आहे.
या दोन्ही शैलींचा हा सुरेख संगम या कोषागाराला एक वेगळेच आणि अद्वितीय असे
सौंदर्य प्राप्त करून देतो.
आजच्या काळात भारतीय पुरातत्त्व
सर्वेक्षण विभागाने या ऐतिहासिक कोषागाराचे एका अतिशय सुंदर आणि नेटक्या
संग्रहालयामध्ये रूपांतर केले आहे. या भक्कम इमारतीच्या आत प्रवेश केल्यावर
एक लांब आणि प्रशस्त असे अंधारे दालन लागते. एकेकाळी जिथे विजयनगरच्या
अफाट संपत्तीचे, सोन्या-मोहोरांचे ढिगारे लागले असतील, तिथे आज त्याहूनही
मौल्यवान असा इतिहासाचा खजिना मांडून ठेवलेला आहे. या संपूर्ण हम्पी आणि
आजूबाजूच्या परिसरात झालेल्या उत्खननांमध्ये ज्या विविध दगडी मूर्ती,
शिलालेख आणि वास्तूंचे अवशेष सापडले, ते सर्व या कोषागारात पर्यटकांसाठी
प्रदर्शनास ठेवण्यात आले आहेत. यामध्ये प्रामुख्याने युद्धाचे प्रसंग
सांगणारे वीरगळ, सतीशिळा आणि विविध देवदेवतांच्या भग्न मूर्ती पाहायला
मिळतात. युद्धाच्या वेळी किंवा परकीय आक्रमणांच्या वेळी विजयनगरच्या
सैनिकांनी आणि सामान्य नागरिकांनी जे शौर्य गाजवले, त्याच्या स्मरणार्थ
उभारण्यात आलेले हे वीरगळ या ठिकाणी अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेले
आहेत. या दगडांवरील कोरीव काम तत्कालीन समाजाच्या भावना, त्यांचे राहणीमान
आणि त्यांचा जाज्वल्य इतिहास अतिशय प्रभावीपणे आपल्यापर्यंत पोहोचवते.
सुरक्षेच्या
दृष्टीने विचार केल्यास, या कोषागाराला एकाच प्रवेशद्वारातून आत जाण्याची
आणि बाहेर येण्याची सोय आहे. एकेकाळी या प्रवेशद्वारावर विजयनगरच्या अत्यंत
निष्ठावान सैनिकांचा आणि पहारेकऱ्यांचा खडा पहारा असावा, याची जाणीव या
जाडजूड भिंतींच्या आत गेल्यावर हमखास होते. आजच्या आधुनिक काळात बँकांमध्ये
जसे सुरक्षित लॉकर्स किंवा 'स्ट्रॉंग रूम्स' असतात, अगदी तशीच आणि तितकीच
अभेद्य व्यवस्था पंधराशे वर्षांपूर्वी विजयनगरच्या राजांनी कशी कल्पकतेने
केली होती, हे समजून घेण्यासाठी या कोषागाराला भेट देणे अनिवार्य ठरते.
गर्दी नसलेल्या त्या शांत दुपारी या वास्तूतून फिरताना, एकेकाळी येथे
होणारा सोन्या-नाण्यांचा खणखणाट आणि राज्याच्या अर्थव्यवस्थेचे येथून
चालणारे नियंत्रण यांची मनातल्या मनात चित्रे उभी राहत होती. विजयनगरचे खरे
वैभव केवळ त्यांच्या महालांच्या सजावटीत किंवा कोरीव कामात नव्हते, तर
त्यांच्या अशा दूरदृष्टीने बांधलेल्या सुरक्षित, भक्कम आणि प्रगत
वास्तूंमध्ये दडलेले होते, हे या कोषागाराने आम्हाला पुन्हा एकदा पटवून
दिले. इतिहासाची ही पाने चाळताना खऱ्या अर्थाने एक वेगळीच अनुभूती पदरी पडत
होती.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #संग्रहालय
कमळ महाल' आणि 'झनाना एन्क्लोजर'ची सफर!
कोषागारातील
इतिहासाची पाने चाळून जेव्हा आम्ही बाहेर आलो, तेव्हा आमच्या मनात एकाच
गोष्टीची प्रचंड उत्सुकता होती; ती म्हणजे ज्या वास्तूच्या नावाने हा
संपूर्ण परिसर जगभरात प्रसिद्ध आहे, तो 'लोटस महाल' (कमळ महाल) नक्की कसा
असेल? या प्रश्नाचे उत्तर शोधत आम्ही पुढे चालू लागलो. समोरच एका अतिशय
भव्य आणि गगनचुंबी महालाचा विस्तीर्ण पाया म्हणजेच एक मोठा दगडी चौथरा
आमच्या दृष्टीस पडला. त्या भव्य चौथऱ्याच्या समोरच हिरव्यागार बागेमध्ये
एका बाजूला 'जलमहाल' विसावलेला होता, तर त्याच्या अगदी थोडे पुढे गेल्यावर
ज्याची आम्ही आतुरतेने वाट पाहत होतो, तो इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा
अप्रतिम नमुना असलेला 'कमळ महाल' अतिशय दिमाखात उभा असलेला दिसला. याच
महालाच्या पलीकडच्या बाजूला राण्यांच्या स्नानासाठी बनवलेले 'क्वीन्स
पॉण्ड' हे सुंदर ठिकाणही खुणावत होते. हा संपूर्ण परिसर विजयनगरच्या
राजघराण्यातील स्त्रियांचा एक अत्यंत सुरक्षित आणि खासगी स्वर्गच होता.
राण्यांचे सुरक्षित आणि भव्य विश्व: 'झनाना एन्क्लोजर'
विजयनगर
साम्राज्याचा इतिहास जितका रणांगणावरील पराक्रमासाठी ओळखला जातो, तितकाच
तो त्यांच्या अद्वितीय आणि प्रगत वास्तुकलेसाठीही प्रसिद्ध आहे. हम्पीच्या
या विस्तीर्ण साम्राज्यामध्ये राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक अतिशय
स्वतंत्र, सुरक्षित आणि सर्व सोयी-सुविधांनी युक्त असा एक विशेष भाग
उभारण्यात आला होता. या संपूर्ण परिसराला 'झनाना एन्क्लोजर' असे म्हटले
जाते. झनाना एन्क्लोजर म्हणजे खऱ्या अर्थाने विजयनगरच्या राण्यांचा आणि
राजकन्यांचा एक खासगी स्वर्ग होता. या परिसराच्या आत पुरुषांना प्रवेश
करण्यास सक्त मनाई होती. या संपूर्ण परिसराला अतिशय उंच आणि भक्कम अशा दगडी
तटबंदीने वेढलेले आहे. या भिंतींची उंची आणि जाडी पाहिल्यावर तत्कालीन
राजांना आपल्या स्त्रियांच्या सुरक्षेची किती काळजी होती, याचा अंदाज येतो.
या भिंतींच्या आत राजघराण्यातील शेकडो स्त्रिया, त्यांच्या दासी आणि
पहारेकरी अतिशय सुरक्षितपणे आपले जीवन व्यतीत करत असत. या भिंतींच्या
सुरक्षेसाठी तीन भव्य आणि उंच मनोरे बांधलेले आहेत. या मनोऱ्यांवरून
संपूर्ण हम्पी शहरावर आणि राजप्रांगणावर नजर ठेवता येत असे. विशेष म्हणजे
या मनोऱ्यांवर पहारेकरी म्हणून केवळ धिप्पाड आणि शस्त्र चालवण्यात निपुण
असलेल्या स्त्री सैनिकांचीच नियुक्ती केली जात असे, असे अनेक परदेशी
प्रवाशांनी त्यांच्या नोंदींमध्ये लिहून ठेवले आहे. काही इतिहासकारांच्या
मते येथे खोजा लोकांचाही पहारा असायचा. या परिसराच्या वास्तुकलेत हिंदू आणि
इस्लामिक या दोन्ही स्थापत्यशैलींचा अतिशय सुरेख संगम पाहायला मिळतो, जो
विजयनगरच्या राजांच्या सर्वधर्मसमभाव आणि प्रगल्भ दृष्टिकोनाची साक्ष देतो.
'क्वीन्स बेसमेंट' (राणीच्या महालाचा पाया)
झनाना
एन्क्लोजरच्या या अत्यंत सुरक्षित आणि शांत परिसरामध्ये फिरताना सर्वात
आधी आपले लक्ष वेधून घेते ती एक अवाढव्य आणि विस्तीर्ण दगडी वास्तू. ही
वास्तू म्हणजे तत्कालीन राणीच्या महालाचा केवळ पाया किंवा दगडी चौथरा
(Queen's Basement) आहे. विजयनगरच्या साम्राज्यातील इतर अनेक शाही
इमारतींप्रमाणेच या राणीच्या महालाचा पाया अतिशय भक्कम आणि कोरीव अशा
दगडांनी बांधलेला होता, तर त्यावरील संपूर्ण इमारत आणि महाल हे अत्यंत
मौल्यवान लाकडापासून आणि चंदनापासून बनवलेले होते. १५६५ सालच्या
तालिकोटाच्या युद्धानंतर विजयनगरवर झालेल्या भीषण परकीय आक्रमणात
आक्रमकांनी शहराची अतोनात लूट केली आणि इथल्या सुंदर लाकडी महालांना
निर्घृणपणे आगीच्या भक्ष्यस्थानी पाडले. त्या भयंकर अग्नीतांडवात राणीचा तो
गगनचुंबी आणि नयनरम्य महाल पूर्णपणे जळून खाक झाला. आज त्या जागी केवळ या
महालाचा तो भव्य दगडी चौथराच उरलेला आहे, जो आपल्या गतवैभवाची मूक साक्ष
देत तिथे उभा आहे. या चौथऱ्याचा आकार आणि विस्तार इतका प्रचंड आहे की,
त्यावर उभा असलेला महाल किती भव्य आणि ऐश्वर्यसंपन्न असेल, याची आपण केवळ
कल्पनाच करू शकतो. या चौथऱ्याच्या कडांवर अतिशय सुंदर आणि नाजूक असे कोरीव
काम आजही पाहायला मिळते. यामध्ये प्रामुख्याने हत्ती, घोडे, नर्तिका आणि
विविध फुला-वेलींच्या नक्षी कोरलेल्या आहेत. या महालात राजाची मुख्य राणी
आणि राजघराण्यातील अत्यंत महत्त्वाच्या स्त्रिया वास्तव्यास असत. या
महालाच्या आतमध्ये अनेक खोल्या, दालने आणि हवा खेळती राहण्यासाठी खास
व्यवस्था केलेली असावी, असे या पायाच्या रचनेवरून स्पष्ट होते. हा चौथरा
पाहताना मनात एक मोठी खंत निर्माण होते की, जर हा लाकडी महाल आज जसाच्या
तसा उभा असता, तर तो जगातील एका महान आश्चर्यापेक्षा नक्कीच कमी नसता.
जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल' (कमळ महाल)
राणीच्या
महालाच्या अवशेषांकडून थोडे पुढे चालत गेल्यावर एक अत्यंत सुंदर, नाजूक
आणि सर्वांचे लक्ष वेधून घेणारी वास्तू आपल्या समोर उभी राहते. ही वास्तू
म्हणजेच झनाना एन्क्लोजरचे मुख्य आकर्षण असलेला जगप्रसिद्ध 'लोटस महाल'
किंवा 'कमळ महाल' होय. हम्पीमधील सर्वाधिक सुरक्षित आणि अजिबात पडझड न
झालेल्या मोजक्या वास्तूंमध्ये या महालाची गणना होते. या महालाला कमळ महाल
असे नाव मिळण्यामागे एक अत्यंत सुंदर आणि नैसर्गिक कारण आहे. या दोन मजली
महालाच्या कमानी आणि घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. याच्या
खिडक्यांच्या कमानी अर्धवट उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या दिसतात, तर
या महालाचे छत आणि त्याचे घुमट हे एखाद्या कमळाच्या कळीसारखे भासतात. जर या
महालाचे विहंगम दृश्य वरून पाहिले, तर हा संपूर्ण महाल एका उमललेल्या
कमळासारखा दिसतो. म्हणूनच याला कमळ महाल किंवा 'चित्रांगिनी महाल' असे
अतिशय सार्थ नाव देण्यात आले आहे.
कमळ महाल हा इंडो-इस्लामिक
स्थापत्यशैलीचा एक अद्वितीय नमुना आहे. याच्या तळाकडील कमानी आणि छताची
रचना इस्लामिक वास्तुकलेचा प्रभाव दर्शवते, तर याचे खांब, शिखरे आणि
त्यावरील कोरीव काम हे अस्सल हिंदू आणि द्राविड शैलीचे आहे. हा महाल
प्रामुख्याने राजघराण्यातील स्त्रियांसाठी एक विरंगुळ्याचे ठिकाण म्हणून
बनवला होता. उन्हाळ्याच्या दिवसांत राण्या येथे येऊन आपला निवांत वेळ घालवत
असत, संगीत आणि नृत्याच्या मैफिलींचा आनंद घेत असत. काही अभ्यासकांच्या
मते, सम्राट कृष्णदेवराय स्वतः या महालाचा उपयोग आपल्या अत्यंत खास आणि
विश्वासू मंत्र्यांसोबत गुप्त बैठका करण्यासाठी करत असत.
कमळ
महालाचे सर्वात मोठे आणि थक्क करणारे वैशिष्ट्य म्हणजे या महालातील
नैसर्गिक 'वातानुकूलित यंत्रणा'. आजच्या काळात आपण जसे एसी वापरतो, अगदी
तशीच पण नैसर्गिक आणि पर्यावरणपूरक यंत्रणा पंधराशे वर्षांपूर्वी
विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या महालात विकसित केली होती. या महालाच्या जाड
भिंतींमध्ये आणि खांबांमध्ये मातीचे पोकळ पाईप बसवलेले आहेत. उन्हाळ्याच्या
कडक दिवसांत या पाईप्समधून थंड पाणी सोडले जायचे. हे पाणी महालाच्या भिंती
आणि छतामधून खेळते राहून पुन्हा बाहेर पडत असे. या वाहत्या पाण्यामुळे आणि
महालाच्या चारही बाजूंनी असलेल्या मोकळ्या खिडक्यांमधून येणाऱ्या
वाऱ्यामुळे हा महाल भर उन्हाळ्यातही एखाद्या वातानुकूलित खोलीसारखा थंड आणि
आल्हाददायक राहत असे. या खिडक्यांना पूर्वी लाकडी जाळ्या आणि मलमलचे पडदे
लावलेले असायचे, ज्यामुळे राण्यांना बाहेरचे दृश्य दिसायचे पण बाहेरून
त्यांना कोणीही पाहू शकत नव्हते. या महालात उभे राहून जेव्हा आपण त्या
तंत्रज्ञानाचा विचार करतो, तेव्हा तत्कालीन बुद्धिमत्तेसमोर आपण अक्षरशः
नतमस्तक होतो.
'जलमहाल'
कमळ महालाच्या सानिध्यात आणि या
हिरव्यागार बागेच्या मध्यभागी आणखी एक छोटी पण अतिशय सुंदर वास्तू
विसावलेली आहे, तिला 'जलमहाल' असे संबोधले जाते. विजयनगरच्या राजघराण्यातील
स्त्रियांचे जीवन केवळ महालाच्या चार भिंतींपुरतेच मर्यादित नव्हते, तर
त्यांना निसर्गाचा आणि पाण्याचा आनंद घेता यावा यासाठी या जलमहालाची
निर्मिती करण्यात आली होती. हा महाल एका उथळ तलावाच्या अगदी मध्यभागी
बांधलेला आहे. आज जरी या तलावात पाणी नसले आणि तिथे हिरवेगार गवत उगवले
असले, तरी एकेकाळी हा तलाव नेहमी स्वच्छ आणि थंड पाण्याने भरलेला असायचा.
या तलावाच्या मध्यभागी असलेल्या एका सुंदर चौथऱ्यावर हा जलमहाल उभा आहे. या
महालात पोहोचण्यासाठी एक छोटीशी दगडी वाट तयार केलेली आहे. या महालाची
रचना अतिशय साधी पण कलात्मक आहे. उन्हाळ्याच्या रात्री किंवा संध्याकाळच्या
वेळी राजघराण्यातील स्त्रिया या जलमहालात येऊन बसत असत. सभोवताली असलेले
थंड पाणी, त्यातून वाहणारा शीतल वारा आणि आजूबाजूच्या बागेतील फुलांचा
सुगंध असा तो एक अतिशय स्वर्गीय अनुभव असावा. पाण्याने वेढलेला असल्यामुळे
या महालात नेहमीच एक प्रकारचा गारवा राहायचा. विजयनगरच्या राजांनी आपल्या
राण्यांच्या सुखासाठी आणि त्यांच्या मनोरंजनासाठी वास्तुकलेत किती वैविध्य
आणले होते, हे या जलमहालाकडे पाहून स्पष्टपणे समजते. आजच्या धावपळीच्या आणि
सिमेंटच्या जंगलात राहणाऱ्या आपल्याला, निसर्गाच्या इतक्या जवळ जाणारी ही
जीवनशैली पाहून नक्कीच हेवा वाटतो.
राणीचे स्नानगृह
झनाना
एन्क्लोजरच्या या फेरफटक्यामध्ये आणखी एक अत्यंत महत्त्वाची आणि पाण्याचा
उत्कृष्ट वापर दर्शवणारी वास्तू म्हणजे 'क्वीन्स पॉण्ड' किंवा राणीचे
स्नानगृह. राजघराण्यातील स्त्रियांच्या स्नानासाठी आणि जलक्रीडेसाठी या खास
तलावाची निर्मिती करण्यात आली होती. हा तलाव आकाराने अतिशय प्रशस्त आणि
आयताकृती आहे. याच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी अतिशय सुबक आणि
प्रमाणबद्ध अशा पायऱ्या कोरलेल्या आहेत. या तलावात पाणी आणण्यासाठी
विजयनगरच्या सुप्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा वापर केला जात असे. तुंगभद्रा
नदीतून किंवा जवळच्या मोठ्या तलावातून अत्यंत शुद्ध आणि स्वच्छ पाणी या
क्वीन्स पॉण्डमध्ये सतत खेळते ठेवले जायचे.
या तलावाचे सर्वात मोठे
वैशिष्ट्य म्हणजे याच्या तळाशी असलेली पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था.
तलावातील पाणी दूषित होऊ नये म्हणून ते नियमितपणे बदलले जात असे आणि जुने
पाणी एका खास कोरलेल्या भुयारी मार्गातून बाहेर शेतीच्या कामासाठी वळवले
जात असे. राण्यांच्या गोपनीयतेची आणि सुरक्षेची पूर्ण काळजी घेत या
तलावाच्या चारही बाजूंना पूर्वी उंच आणि भक्कम भिंती होत्या, तसेच त्यावर
छत किंवा कापडी मंडप उभारण्याची सोय होती. आज त्या भिंती आणि छत अस्तित्वात
नसले, तरी या तलावाची मूळ रचना आजही अतिशय भक्कम आहे. या तलावाच्या काठावर
बसण्यासाठी आणि कपडे बदलण्यासाठी छोटे कक्ष किंवा देवळ्या बांधलेल्या
होत्या. सुगंधी फुले, अत्तरे आणि चंदनाच्या उटण्याने स्नान करणाऱ्या
विजयनगरच्या राण्यांचे ते वैभवशाली जीवन या तलावाच्या पायऱ्यांवर आजही
अनुभवता येते. याशिवाय झनाना एन्क्लोजरमध्येच आणखी काही छोटे पाण्याचे तलाव
आणि पुष्करणी पाहायला मिळतात, ज्यांचा उपयोग पिण्याच्या पाण्यासाठी आणि
बागेतील झाडांना पाणी देण्यासाठी केला जात असावा.
विजयनगर
साम्राज्याचा हा झनाना एन्क्लोजरचा परिसर म्हणजे केवळ दगड-मातीचा ढिगारा
नाही, तर तो तत्कालीन स्त्रीजीवनाचा, त्यांच्या ऐश्वर्याचा आणि सुरक्षेचा
एक जिवंत आणि बोलका इतिहास आहे. हम्पीमधील इतर सर्व ठिकाणे जिथे आपल्याला
राजांचा पराक्रम, त्यांची प्रशासकीय कौशल्ये आणि धार्मिक श्रद्धा दाखवतात,
तिथे हा कमळ महाल आणि राण्यांचा हा परिसर आपल्याला त्या साम्राज्यातील एका
अत्यंत नाजूक, सुंदर आणि कलात्मक बाजूची ओळख करून देतो. भर उन्हाळ्यातही
नैसर्गिकरीत्या थंड राहणारा कमळ महाल, जळून खाक झालेला पण तरीही आपली
भव्यता मिरवणारा राणीचा तो अवाढव्य चौथरा, शांत आणि निवांत असा जलमहाल आणि
जल व्यवस्थापनाचा उत्कृष्ट नमुना असलेले ते क्वीन्स पॉण्ड... हे सर्व
पाहताना आपण भान विसरून जातो. भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने या
परिसराची निगा अतिशय उत्तम प्रकारे राखली आहे. हिरव्यागार लॉन आणि स्वच्छ
वाटांमुळे या ऐतिहासिक वास्तूंचे सौंदर्य अधिकच खुलून दिसते.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #महाल
हत्तीशाळा आणि माहुतांची निवासस्थाने
लोटस
महाल आणि 'जनाना एन्क्लोजर'चा तो ऐतिहासिक परिसर पाहून आम्ही पुढे मार्गस्थ
झालो. याच परिसराच्या एका भक्कम आणि उंच भिंतीच्या अगदी मागच्या बाजूस
विजयनगर साम्राज्याचे अवाढव्य सामर्थ्य दर्शवणारा 'हत्तीखाना' म्हणजेच
हत्तीशाळा आमच्यासमोर उभी राहिली. शेकडो वर्षे उलटून गेली आणि अनेक
आक्रमणांचे घाव या शहराने सोसले, तरीही ही अवाढव्य इमारत आजही अतिशय भक्कम
आणि सुस्थितीमध्ये उभी आहे. ही भव्य इमारत पाहताना अनेक सामान्य पर्यटकांना
असा प्रश्न पडू शकतो की, प्राण्यांना बांधण्यासाठी इमारतीची इतकी भव्य आणि
गुंतागुंतीची रचना का केली असावी? पण यामागे तत्कालीन राजांचा एक अतिशय
स्पष्ट आणि व्यावहारिक उद्देश होता. तो म्हणजे, राजघराण्यातील अत्यंत
महत्त्वाच्या आणि युद्धात आघाडीवर असणाऱ्या महाकाय हत्तींची देखभाल करणे
त्यांच्या माहुतांना अधिक सोपे जावे. या हत्तीशाळेत एकाच वेळी तब्बल अकरा
हत्तींना अतिशय सुरक्षितपणे बांधण्याची आणि त्यांच्या राहण्याची सोय केलेली
होती. या हत्तीशाळेच्या इमारतीला काटकोनात, म्हणजेच बरोबर नव्वद अंशांच्या
कोनात डाव्या बाजूला माहुतांची निवासस्थाने बांधलेली दिसून आली.
हत्तीशाळेच्या छतावर नजर टाकली असता, प्रत्येक घुमट हा वेगवेगळ्या
स्थापत्यशैलीत अतिशय कल्पकतेने बांधलेला दिसतो. सध्या भारतीय पुरातत्व
सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) या माहुतांच्या निवासस्थानांचे एका सुंदर
संग्रहालयात रूपांतर केले असून, तिथे विजयनगरच्या इतिहासाचा अनमोल ठेवा
पाहायला मिळतो.
विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास वाचताना आपल्याला
पावलोपावली त्यांच्या अफाट लष्करी सामर्थ्याची आणि प्रबळ अर्थव्यवस्थेची
प्रचिती येते. या लष्करी सामर्थ्याचा सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा कणा
म्हणजे त्यांचे बलाढ्य हत्तीदल होय. प्राचीन आणि मध्ययुगीन काळात
युद्धाच्या मैदानावर हत्तींची भूमिका आजच्या काळातील 'रणगाड्यांसारखी'
असायची. विजयनगरच्या सैन्यात हजारो हत्ती होते, जे शहराच्या बाहेरील
वेगवेगळ्या छावण्यांमध्ये ठेवले जात असत. परंतु, हम्पीच्या या मध्यवर्ती
आणि सुरक्षित राजप्रांगणाच्या अगदी जवळ स्थित असलेली ही अकरा कक्षांची
'हत्तीशाळा' त्या हजारो हत्तींसाठी नक्कीच नव्हती. ही विशेष हत्तीशाळा केवळ
राजघराण्यातील अत्यंत लाडक्या, राजेशाही आणि सोहळ्यांमध्ये सहभागी
होणाऱ्या प्रमुख हत्तींसाठीच बनवण्यात आली होती. महानवमीच्या (दसरा)
ऐतिहासिक मिरवणुकीत जे हत्ती सोन्या-चांदीच्या दागिन्यांनी मढवून रुबाबात
चालत असत, त्यांचीच राहण्याची आणि देखभालीची ही शाही व्यवस्था होती.
प्राण्यांसाठी बांधलेली इतकी भव्य आणि सुंदर वास्तू संपूर्ण भारतात अन्यत्र
कुठेही पाहायला मिळत नाही, हे या हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे.
स्थापत्यकलेचा
विचार केल्यास, ही हत्तीशाळा म्हणजे 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा एक
अत्यंत उत्कृष्ट आणि नयनरम्य नमुना आहे. ही इमारत सलग आणि एकाच रेषेत
बांधलेली असून, यामध्ये हत्तींना बांधण्यासाठी अकरा अतिशय प्रशस्त आणि उंच
असे कक्ष (खोल्या) तयार करण्यात आलेले आहेत. या इमारतीची भव्यता तिच्या
छतावरून अधिक स्पष्ट होते. या अकरा कक्षांच्या छतांवर अकरा अवाढव्य घुमट
उभारलेले आहेत. या घुमटांची रचना अतिशय वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. सर्व घुमट एकाच
आकाराचे नसून ते आलटून-पालटून वेगवेगळ्या शैलीत बांधलेले आहेत. काही घुमट
हे इस्लामिक शैलीनुसार पूर्णपणे गोलाकार आहेत, तर काही घुमट हे अष्टकोनी
आणि द्राविड-हिंदू शैलीनुसार पायऱ्या-पायऱ्यांचे शिखरासारखे आहेत. या
इमारतीच्या अगदी मध्यभागी असलेला सहावा कक्ष हा इतर सर्व कक्षांपेक्षा
आकाराने थोडा मोठा आणि अधिक सुशोभित केलेला आहे. या मध्यवर्ती कक्षावर
पूर्वी एक अत्यंत भव्य असे लाकडी शिखर किंवा मंडप असावा, असे इतिहासकारांचे
मत आहे. हा मधला कक्ष राजाच्या सर्वात आवडत्या आणि प्रमुख हत्तीसाठी राखीव
असावा, ज्याला मिरवणुकीत सर्वात पुढे चालण्याचा मान मिळायचा. हिंदू आणि
इस्लामिक वास्तुकलेचा असा सुंदर आणि मूक संवाद या घुमटांच्या रचनेतून
आपल्याला पाहायला मिळतो.
या हत्तीशाळेची अंतर्गत रचना देखील तितकीच
विचारपूर्वक आणि प्राण्यांच्या सोयीची केलेली आहे. प्रत्येक कक्षाची उंची
इतकी जास्त आहे की महाकाय हत्तीला तिथे अतिशय मोकळेपणाने उभे राहता येत
असे. या कक्षांच्या भिंती अत्यंत जाड असून त्या उन्हाळ्याच्या कडक
दिवसांतही आतील तापमान थंड राखण्यास मदत करत असत. कक्षाच्या आतमध्ये
हत्तींना बांधण्यासाठी लोखंडी कड्या आणि साखळ्या अडकवण्यासाठी खास दगडी हुक
आणि कड्या कोरलेल्या पाहायला मिळतात. दोन कक्षांच्या मध्ये असलेल्या
भिंतींमध्ये काही छोट्या आणि अरुंद वाटा ठेवलेल्या आहेत. हत्ती जेव्हा
आपल्या कक्षात आरामात उभा असेल, तेव्हा त्याला कोणताही त्रास न देता एका
कक्षातून दुसऱ्या कक्षात जाण्यासाठी माहुतांना या छोट्या वाटांचा उपयोग होत
असे. तसेच, हत्तीशाळेच्या छतावर जाण्यासाठी आतून एक गुप्त जिना देखील तयार
केलेला आहे. यावरून स्पष्ट होते की, केवळ सौंदर्यच नव्हे, तर
प्राण्यांच्या सुरक्षेचा आणि देखभालीच्या सुलभतेचाही अतिशय बारकाईने विचार
या वास्तूच्या निर्मितीत केला गेला होता.
हत्तीशाळेच्या इमारतीला
लागूनच, बरोबर नव्वद अंशांच्या कोनात उभी असलेली आयताकृती इमारत म्हणजे
माहुतांची निवासस्थाने होय. काही अभ्यासक याला 'रक्षकांचे निवासस्थान'
(गार्ड्स क्वार्टर्स) असेही म्हणतात. राजेशाही हत्तींची देखभाल करणे हे
अत्यंत जिकिरीचे आणि कौशल्याचे काम होते. या हत्तींना चोवीस तास निगराणीची
गरज असायची. म्हणूनच हत्तीशाळेपासून अगदी हाकेच्या अंतरावर माहुतांसाठी ही
प्रशस्त निवासस्थाने उभारण्यात आली होती. या इमारतीची रचना इस्लामिक
शैलीतील कमानी आणि दालनांनी युक्त आहे. या इमारतीच्या समोरील अंगण अतिशय
विस्तीर्ण आहे. या दालनांमध्ये राहून माहूत आपल्या हत्तींच्या
खाण्यापिण्याची, त्यांच्या औषधपाण्याची आणि त्यांच्या प्रशिक्षणाची अतिशय
चोख व्यवस्था पाहत असत. हत्ती आणि माहुतांचे नाते हे अत्यंत जवळचे आणि
जिव्हाळ्याचे असते, त्या नात्याला पोषक असे वातावरण या वास्तूच्या रचनेतून
निर्माण करण्यात आले होते.
आजच्या काळात भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
विभागाने या माहुतांच्या निवासस्थानाचे कल्पकतेने एका उत्तम संग्रहालयात
रूपांतर केले आहे. या प्रशस्त दालनांच्या आत प्रवेश केल्यावर आपल्याला
विजयनगरच्या आजूबाजूच्या परिसरात सापडलेली अनेक दुर्मिळ आणि ऐतिहासिक
शिल्पे पाहायला मिळतात. यामध्ये प्रामुख्याने शिव-पार्वती, गणपती, विष्णू
आणि विविध स्थानिक देवतांच्या सुबक मूर्ती ठेवलेल्या आहेत. याशिवाय,
विजयनगरच्या सैनिकांनी युद्धात गाजवलेल्या शौर्याच्या कथा सांगणारे 'वीरगळ'
आणि स्त्रियांच्या बलिदानाची साक्ष देणाऱ्या 'सतीशिळा' या संग्रहालयात
अतिशय व्यवस्थितपणे मांडून ठेवलेल्या आहेत. हत्तीशाळेचे सौंदर्य बाहेरून
डोळ्यांत साठवल्यानंतर, या संग्रहालयात जाऊन विजयनगरच्या त्या अज्ञात
वीरपुत्रांच्या आणि कुशल शिल्पकारांच्या कलेला दाद देणे हा पर्यटकांसाठी एक
वेगळाच आणि शांततापूर्ण अनुभव असतो.
या हत्तीशाळेच्या समोर एक
अतिशय विस्तीर्ण असे मोकळे मैदान आहे. या मैदानात उभे राहून जेव्हा आपण
डोळे मिटतो, तेव्हा पंधराशे वर्षांपूर्वीचा तो सुवर्णकाळ आपल्या मनात जागा
होतो. याच मोकळ्या मैदानात महानवमीच्या सणापूर्वी त्या अकरा महाकाय
हत्तींना स्नान घातले जात असेल, त्यांच्या अंगावर चंदनाची आणि रंगांची
नक्षी काढली जात असेल, त्यांच्या पाठीवर सोन्या-चांदीच्या आणि रेशमी
कापडाच्या झुली चढवल्या जात असतील. माहूत आपल्या हत्तींना शाही
मिरवणुकीसाठी तयार करताना त्यांच्याशी आदराने आणि प्रेमाने संवाद साधत
असतील. तो सगळा गजबजाट, ती राजेशाही शान आणि त्या हत्तींच्या गळ्यातील
घंटांचा तो निनाद या सर्व परिसराच्या मातीत आजही कुठेतरी खोलवर दडलेला आहे,
असे प्रकर्षाने जाणवते.
१५६५ सालच्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर
विजयनगरची जी भयंकर राखरांगोळी झाली, त्यातून ही हत्तीशाळा कशी बचावली, हा
एक मोठा कुतूहलाचा विषय आहे.
आक्रमकांनी राजांचे सुंदर लाकडी महाल,
देवळे आणि राजप्रांगणे बेचिराख केली, पण सुदैवाने प्राण्यांच्या या दगडी
आणि भक्कम निवाऱ्याकडे त्यांनी फारसे लक्ष दिले नाही. किंवा कदाचित या
वास्तूचे अवाढव्य आणि अभेद्य दगडी बांधकाम पाडणे त्यांना शक्य झाले नसावे.
कारण काहीही असो, पण या हत्तीशाळेच्या अस्तित्वाने आजच्या जगाला
विजयनगरच्या एका अतिशय वेगळ्या आणि व्यावहारिक पैलूची ओळख करून दिली आहे.
राजे केवळ स्वतःच्या राहण्यासाठीच आलिशान महाल बांधत नव्हते, तर राज्याची
सेवा करणाऱ्या आणि युद्धात प्राण पणाला लावणाऱ्या प्राण्यांसाठीही ते
तितक्याच निष्ठेने आणि कल्पकतेने भव्य वास्तूंची निर्मिती करत होते, हेच या
हत्तीशाळेचे सर्वात मोठे आणि प्रेरणादायी सत्य आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
विजयनगरचे शाही जलक्रीडांगण
विजयनगर
साम्राज्याच्या मुख्य अवशेषांकडे मार्गक्रमण करत असताना रस्त्याच्या उजव्या
बाजूला 'क्वीन्स बाथ' अर्थात राणीच्या स्नानघराची एक अतिशय लक्षवेधी आणि
प्राचीन इमारत आमच्या दृष्टीस पडली. हत्तीशाळेचा तो अवाढव्य परिसर पाहून
आम्ही परत मागे वळलो आणि या कुतूहल जागवणाऱ्या इमारतीच्या दिशेने आमची
पावले वळवली. बाहेरून पाहताक्षणीच ही वास्तू 'इंडो-इस्लामिक' वास्तुकलेचा
एक अप्रतिम आणि नयनरम्य आविष्कार असल्याचे स्पष्ट जाणवत होते. या ऐतिहासिक
वास्तूचे सौंदर्य अधिक खुलून दिसावे आणि पर्यटकांना निवांतपणा मिळावा,
यासाठी भारतीय पुरातत्त्व सर्वेक्षण विभागाने (एएसआय) इमारतीच्या सभोवताली
एक अतिशय सुंदर आणि हिरवेगार उद्यान फुलवले आहे. इमारतीच्या
प्रवेशद्वारापाशी लावलेल्या माहिती फलकावरील नोंदी वाचल्यावर एक रंजक बाब
आमच्या लक्षात आली; ती म्हणजे, जरी या वास्तूला जगभरात 'राणीचे स्नानघर' या
नावाने ओळखले जात असले, तरी प्रत्यक्ष इतिहासात ती केवळ राण्यांसाठीच
वापरली जात होती का, याबद्दल इतिहासकारांमध्ये अजूनही एकमत नाही आणि
त्याविषयी निश्चित माहिती उपलब्ध नाही. मात्र, इमारतीच्या आत प्रवेश
केल्यावर आणि तिथली एकूण भव्य रचना पाहिल्यावर हे स्पष्ट होते की, तत्कालीन
राजघराण्यातील लोकांसाठी निवांत वेळ घालवण्यासाठी आणि जलक्रीडेचा मनसोक्त
आनंद लुटण्यासाठी अत्यंत विचारपूर्वक बनवलेली ही एक शाही आणि विलासी जागा
होती.
हम्पीच्या संपूर्ण परिसरामध्ये फिरताना विजयनगरच्या राजांची
आणि वास्तूविशारदांची जल व्यवस्थापनावर असलेली विलक्षण पकड पावलोपावली
दिसून येते. क्वीन्स बाथ अर्थात राणीचे स्नानघर हा याच प्रगत आणि विलासी
वास्तुकलेचा एक अत्यंत उत्कृष्ट नमुना आहे. या इमारतीचे एक मोठे वैशिष्ट्य
म्हणजे तिच्या बाह्य आणि अंतर्गत रचनेतील कमालीचा विरोधाभास. बाहेरून
पाहताना ही इमारत अतिशय साधी, भक्कम तटबंदीयुक्त आणि कोणत्याही विशेष
नक्षीकामाविना उभी असलेली एक चौकोनी वास्तू वाटते. या जाडजूड आणि उंच
भिंतींवर सुरक्षेच्या कारणास्तव खिडक्यांची रचना केलेली नाही. परंतु, एकदा
का तुम्ही प्रवेशद्वारातून आत पाऊल ठेवले, की आतले ते मनमोहक आणि विलासी जग
पाहून डोळे अक्षरशः विस्फारून जातात आणि बाहेरील साधेपणामागील रहस्य
उलगडते.
इमारतीच्या आतल्या बाजूला अगदी मध्यभागी एक प्रचंड मोठा आणि
खोल असा चौकोनी पाण्याचा तलाव आहे. या तलावात उतरण्यासाठी अतिशय सुबक अशा
दगडी पायऱ्यांची रचना केलेली आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी अतिशय
प्रशस्त आणि हवेशीर असा लांबच लांब कॉरिडॉर किंवा परिक्रमा मार्ग बांधलेला
आहे. या मार्गाला लागूनच तलावाच्या दिशेने तोंड करून अनेक सुंदर आणि
कमानीयुक्त सज्जे (बाल्कनी) तयार करण्यात आलेले आहेत. राजघराण्यातील
स्त्रिया किंवा राजाचे अतिथी याच सज्जांमध्ये बसून जलक्रीडेचा आणि संगीताचा
आनंद लुटत असावेत, अशी कल्पना तिथली रचना पाहिल्यावर सहज करता येते. या
सज्जांच्या छतांकडे नजर टाकली असता, प्रत्येक सज्जाचे छत हे वेगवेगळ्या
आकारात आणि वेगवेगळ्या कोरीव कामात सजवलेले दिसते. कमानींची इस्लामिक शैली
आणि खांबांवरील तसेच छतावरील हिंदू शैलीतील नक्षीकाम यामुळे हा
इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचा एक अतिशय दुर्मिळ आणि देखणा आविष्कार ठरतो.
एकेकाळी या कमानींवर आणि छतांवर अतिशय सुंदर असे रंगीत 'स्टुको' (चुना आणि
जिप्समचे मिश्रण) नक्षीकाम होते, ज्याचे काही पुसटसे अवशेष आजही तिथे
पाहायला मिळतात.
या स्नानघरातील पाणीपुरवठा आणि जल व्यवस्थापनाचे
तंत्रज्ञान खरोखरच अचंबित करणारे आहे. या भव्य तलावात पाणी आणण्यासाठी
विजयनगरच्या प्रसिद्ध दगडी जलवाहिन्यांचा (अक्वाडक्ट्स) अतिशय खुबीने वापर
केला होता. इमारतीच्या बाहेरून एक मोठा कालवा या वास्तूला जोडलेला होता,
ज्यातून ताजे आणि स्वच्छ पाणी सतत या तलावात पडत असे. या पाण्याचा प्रवाह
आणि दाब नियंत्रित करण्यासाठी विशेष रचना केलेली होती. तसेच, वापरलेले आणि
जुने पाणी बाहेर काढण्यासाठी तलावाच्या तळाशी एक उत्तम ड्रेनेज व्यवस्था
निर्माण केली होती, जेणेकरून तलावात नेहमीच शुद्ध आणि ताजे पाणी राहील. या
पाण्यासोबत सुगंधी फुले, केशर आणि चंदनाचे अत्तर वापरून राजघराण्यातील लोक
आपले शाही स्नान अधिकच आल्हाददायक बनवत असत, असे म्हटले जाते.
या
वास्तूच्या नावावरून असलेला संभ्रमही तितकाच रंजक आहे. जरी याला 'राणीचे
स्नानघर' असे म्हटले जात असले, तरी हे ठिकाण राजघराण्यातील स्त्रियांच्या
सुरक्षित परिसराच्या म्हणजेच 'झनाना एन्क्लोजर'च्या थोडे बाहेर आणि
राजप्रांगणाच्या जवळ आहे. त्यामुळे अनेक इतिहासकारांचे आणि अभ्यासकांचे असे
मत आहे की, हे केवळ राण्यांचे स्नानघर नसून स्वतः सम्राट कृष्णदेवराय आणि
त्यांच्या अत्यंत जवळच्या दरबारी लोकांसाठी बनवलेले शाही जलक्रीडांगण किंवा
'प्लेझर पॅव्हेलियन' असावे. राजा स्वतः या ठिकाणी येऊन निवांत वेळ घालवत
असण्याची दाट शक्यता आहे. कारण काहीही असो, पण आज या कोरड्या पडलेल्या
तलावाच्या काठावर उभे राहून जेव्हा आपण त्या काळाची कल्पना करतो, तेव्हा
विजयनगर साम्राज्याचे ते अतुलनीय ऐश्वर्य, राजेशाही विलास आणि प्रगत
जीवनशैली आपल्या डोळ्यांसमोर जिवंत झाल्याशिवाय राहत नाही. पुरातत्त्व
खात्याने आजूबाजूला फुलवलेल्या बागेमुळे या वास्तूच्या लालसर रंगाला एक
हिरवागर्द आणि अतिशय मनमोहक असा नैसर्गिक साज चढला आहे, जो हम्पीला
येणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला विजयनगरच्या प्रेमात पाडतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत
अद्वितीय 'विजय विठ्ठल मंदिर'
अखेरीस
आमच्या प्रवासातील तो सर्वात बहुप्रतीक्षित आणि परमोच्च क्षण आला, ज्याची
आम्ही अतिशय आतुरतेने वाट पाहत होतो. हम्पीचे नाव काढताच ज्या वास्तूचे
चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते, त्या जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिराचे
प्रत्यक्ष दर्शन घेण्यासाठी आम्ही निघालो. विजयनगर साम्राज्याच्या एका भव्य
पण भग्न प्रवेशद्वारातून प्रवास करत, युनेस्कोने 'जागतिक वारसा स्थळ'
म्हणून मानाचा दर्जा दिलेल्या या अद्वितीय मंदिरापाशी आम्ही येऊन पोहोचलो.
मंदिराच्या बाहेरील परिसरात एक छोटीशी पण गजबजलेली बाजारपेठ दिसून आली.
तिथेच आमची गाडी पार्क करून आम्ही तिकीट काढण्यासाठी रांगेत उभे राहिलो. या
ऐतिहासिक वास्तूचे पावित्र्य आणि सुरक्षितता जपण्यासाठी प्रशासनाने मुख्य
मंदिरापासून दीड ते दोन किलोमीटर अलीकडेच सर्व खाजगी गाड्या पार्क करण्याची
व्यवस्था केली आहे. तिथून प्रत्यक्ष मंदिरापर्यंत जाण्यासाठी प्रदूषणमुक्त
अशा छोट्या 'इलेक्ट्रिक बस'ची सोय प्रशासनाने उपलब्ध करून दिली आहे. आम्ही
त्या बसचे तिकीट काढले आणि अतिशय उत्साहाने विजय विठ्ठल मंदिराच्या दिशेने
मार्गस्थ झालो.
या संपूर्ण परिसरामध्ये कोणत्याही प्रकारच्या खाजगी
वाहनांना किंवा नवीन बांधकामाला सक्त मनाई असल्यामुळे, या ठिकाणची हजारो
वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि गूढ शांतता आजही जशीच्या तशी टिकून असल्याचे
प्रकर्षाने जाणवते. बसमधून जाताना रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना हम्पीचे ते
अवाढव्य आणि वैशिष्ट्यपूर्ण दगडांचे डोंगर आम्हाला खुणावत होते. तसेच,
शेकडो वर्षांपूर्वी बांधलेल्या दगडी वास्तूंच्या लांबच लांब रांगा आणि
जुन्या बाजारपेठांचे अवशेष आमचे लक्ष वेधून घेत होते. अवघ्या पाच
मिनिटांच्या प्रवासात आम्ही मुख्य मंदिराच्या प्रवेशद्वारापाशी येऊन
पोहोचलो. वरचा भाग विटांचा आणि खालचा पाया भक्कम दगडी बांधकामाचा असलेल्या
त्या अतिशय भव्य आणि प्राचीन 'गोपूर' प्रवेशद्वारातून आम्ही आत पाऊल ठेवले.
सकाळी भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याच्या (एएसआय) वेबसाईटवरून काढलेली
ऑनलाईन तिकिटे आम्हाला इथे पुन्हा उपयोगी पडली.
प्रवेशद्वारातून आत
प्रवेश करताच, समोरच हम्पीचे ते जगप्रसिद्ध आणि अद्वितीय दगडी रथमंदिर
म्हणजेच 'गरुड मंदिर' अतिशय दिमाखात उभे होते. हे तेच रथमंदिर आहे, ज्याचे
चित्र आपल्या भारतीय चलनातील पन्नास रुपयांच्या नव्या नोटेच्या मागील बाजूस
मोठ्या अभिमानाने छापलेले आहे. दुपार टळून गेली होती आणि सूर्य
पश्चिमेच्या दिशेने संथपणे खाली सरकत होता. त्या मावळत्या सूर्याची सोनेरी
किरणे थेट या दगडी रथावर पडत होती, ज्यामुळे हे संपूर्ण रथमंदिर एखाद्या
सुवर्णरथासारखे लखलखत होते. हम्पीचा विचार करताना नेहमी हेच मंदिर
डोळ्यांसमोर यायचे, आणि आज ते प्रत्यक्ष समोर पाहून खऱ्या अर्थाने आपण
विजयनगरमध्ये पोहोचल्याची सुखावणारी जाणीव झाली.
या दगडी रथाच्या
अगदी समोरच मुख्य 'विजय विठ्ठल मंदिर' स्थित आहे. दुर्दैवाने, अनेक परकीय
आक्रमणांमुळे आज या मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात कोणतीही मूर्ती अस्तित्वात
नाही. शिवाय, या मंदिराच्या मुख्य सभामंडपात प्रवेश करण्यास आणि वर जाण्यास
सध्या पर्यटकांना सक्त मनाई आहे. यामागे एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक
कारण आहे. या मंदिरामध्ये काळ्या पाषाणातून कोरलेले असे असंख्य छोटे-छोटे
खांब आहेत, ज्यांवर हलकीशी थाप मारल्यास त्यातून भारतीय शास्त्रीय संगीताचे
विविध स्वर आणि नाद निर्माण होतात. प्रत्येक खांबातून एक वेगळ्याच
प्रकारचे, अतिशय सुमधुर संगीत ऐकू येते. या संगीताचा अनुभव घेण्यासाठी
येणारे हजारो पर्यटक सातत्याने या खांबांवर आघात करत असत, ज्यामुळे या
प्राचीन आणि दुर्मिळ वास्तूला मोठा धोका निर्माण झाला होता. याच कारणामुळे
आता तिथे जाण्यास बंदी घालण्यात आली आहे.
परंतु, पर्यटकांची निराशा
होऊ नये म्हणून पुरातत्व सर्वेक्षण खात्याने एक अतिशय कल्पक आणि आधुनिक
उपाय शोधून काढला आहे. त्यांनी या खांबांमधून निघणारे ते अद्भुत संगीत
अतिशय उत्तम दर्जाच्या उपकरणांद्वारे ध्वनिमुद्रित (रेकॉर्ड) केले आहे आणि
ते त्यांच्या अधिकृत संकेतस्थळावर उपलब्ध करून दिले आहे. मंदिराच्या बाहेर
प्रत्येक खांबाची माहिती देणाऱ्या फलकाजवळ एक 'क्यूआर कोड' लावलेला आहे. तो
कोड आपल्या मोबाईलवर स्कॅन करून आपण थेट त्या वेबसाईटवर जातो आणि त्या
पाषाणांमधून झंकारणारे ते मूळ संगीत अतिशय स्पष्टपणे ऐकू शकतो. निर्जीव
काळ्या दगडांतून संगीताचे सूर निर्माण करणारा मानवी कलाकृतीचा आणि
बुद्धिमत्तेचा तो एक खरोखरच अद्भुत आणि थक्क करणारा चमत्कार होता. या मुख्य
मंदिराच्या सभोवताली अजूनही काही छोटी-छोटी उपमंदिरे आणि अतिशय विस्तीर्ण
असे सभामंडप उभे आहेत. अतिशय बारकाईने, जिवंतपणाने कोरलेल्या मूर्ती आणि
विविध प्राचीन भौमितिक रचनांनी सजलेले हे विठ्ठल मंदिर पाहताना आमचे भान
अक्षरशः हरपून गेले. इतिहासाच्या पानांमध्ये अनेक शतके विविध राजांनी या
मंदिराची डागडुजी आणि विस्तार केला. पुढे परकीय आक्रमणांनंतर अनेक वर्षे हे
मंदिर दुर्लक्षित राहून जंगलाच्या आणि झाडीच्या वेढ्यात धुळ खात पडलेले
होते. परंतु, आज पुरातत्व विभागाच्या अथक प्रयत्नांमुळे हे मंदिर आपल्या
गतवैभवासह संपूर्ण जगाच्या नकाशावर मोठ्या अभिमानाने आणि दिमाखाने मिरवत
आहे.
विजयनगर साम्राज्याचा इतिहास आणि त्यांची वास्तुकला समजून
घ्यायची असेल, तर हम्पीमधील विजय विठ्ठल मंदिराला भेट देणे हा एक अत्यंत
अनिवार्य आणि परमोच्च अनुभव आहे. हे मंदिर केवळ काही दगडांची आणि भिंतींची
रचना नाही, तर तो मानवी कल्पकतेचा, अमर्याद भक्तीचा आणि वास्तुकलेच्या
सर्वोच्च शिखराचा एक जिवंत पुरावा आहे. या विस्तीर्ण आणि भव्य मंदिर
समूहाची निर्मिती एका रात्रीत किंवा एका राजाच्या काळात झालेली नाही.
इतिहासकारांच्या मते, पंधराव्या शतकात संगम घराण्याचे महान राजे दुसरे
देवराय यांच्या काळात या मंदिराच्या उभारणीला सुरुवात झाली. त्यानंतर तुलुव
घराण्याचे अजेय सम्राट कृष्णदेवराय यांनी सोळाव्या शतकात या मंदिराचा
प्रचंड विस्तार केला, अनेक भव्य सभामंडपांची भर घातली आणि या वास्तूला एका
वेगळ्याच उंचीवर नेऊन ठेवले. हे मंदिर भगवान विष्णूचा अवतार असलेल्या श्री
विठ्ठलाला समर्पित आहे.
या मंदिराच्या स्थापनेमागे एक अतिशय रंजक
आख्यायिका सांगितली जाते. असे म्हटले जाते की, विजयनगरच्या राजांनी भगवान
विठ्ठलाची मूर्ती पंढरपूरहून हम्पीला आणली आणि त्यांच्यासाठी हे अत्यंत
भव्य आणि सुवर्णजडित मंदिर उभारले. परंतु, श्री विठ्ठलाला हे राजेशाही आणि
प्रचंड ऐश्वर्याने नटलेले मंदिर आवडले नाही. त्यांना पंढरपूरची ती साधी आणि
भक्तांच्या प्रेमाने भरलेली वास्तूच अधिक प्रिय होती. त्यामुळे भगवान
विठ्ठल या भव्य मंदिरातून पुन्हा आपल्या पंढरपूरला निघून गेले आणि म्हणूनच
या मंदिराचा गाभारा कायमचा रिकामा राहिला. आमच्या सोबत असणाऱ्या गाईडने
आम्हाला सांगितले की १५ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि १६ व्या शतकाच्या
सुरुवातीला, बहामनी सल्तनतीच्या सततच्या संघर्षांनी आणि आक्रमणांनी पंढरपूर
प्रदेश उद्ध्वस्त केला होता. भगवान विठ्ठलाच्या अत्यंत पूजनीय मूर्तीचा
अपमान होऊ नये म्हणून, तिला सुरक्षितपणे विजयनगर साम्राज्यात हलवण्यात आले.
त्यानंतर राजा कृष्णदेवरायाने आपली भव्य राजधानी हंपी येथील विठ्ठल
मंदिरात त्या मूर्तीची स्थापना केली. आपल्या लाडक्या देवतेच्या
अनुपस्थितीमुळे पंढरपूरचे लोक आणि भक्तगण दुःखी झाले होते. संत एकनाथांचे
पणजोबा संत भानुदास यांनी मूर्ती परत आणण्यासाठी हंपीपर्यंत खडतर प्रवास
केला. वारकरी परंपरेनुसार, भानुदास हंपी येथील मंदिरात गेले आणि त्यांनी
भगवान विठ्ठलाच्या परत येण्यासाठी तळमळीने प्रार्थना केली. त्यांच्या अगाध
भक्तीने प्रसन्न होऊन, भगवानांनी आपला नऊ रत्नांचा हार भानुदासच्या गळ्यात
घातला, असे म्हटले जाते. दुसऱ्या दिवशी सकाळी, मंदिराच्या रक्षकांना तो हार
सापडला, त्यांनी भानुदासला चोर समजून अटक केली आणि राजा कृष्णदेवरायासमोर
हजर केले. राजाने भानुदासला सर्वांसमोर फाशी देण्याचा आदेश दिला. तथापि,
आख्यायिकेनुसार, त्यांच्या भक्तीची शक्ती इतकी प्रबळ होती की फाशीच्या
दोरीचे चमत्कारिकरित्या फुलांच्या सुंदर हारांमध्ये रूपांतर झाले.
भानुदासची आध्यात्मिक महानता आणि भगवानांची इच्छा ओळखून, राजा
कृष्णदेवरायाने माफी मागितली आणि आदराने त्यांना मूर्ती पंढरपूरला परत
नेण्याची परवानगी दिली. इतिहासकारांच्या मते मात्र, जेव्हा १५६५ साली
तालिकोटाच्या युद्धात विजयनगरचा दारुण पराभव झाला आणि आक्रमकांनी या शहराची
लूट करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा मंदिरातील मूळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी
गुप्तपणे पंढरपूरला किंवा इतर सुरक्षित ठिकाणी हलवण्यात आली असावी. कारण
काहीही असले, तरी मूर्ती नसतानाही या मंदिराच्या कणाकणात जी भक्ती आणि कला
दडलेली आहे, ती आजच्या काळातही कोणत्याही पर्यटकाला नतमस्तक व्हायला लावते.
विठ्ठल
मंदिर संकुलात प्रवेश केल्यावर सर्वात आधी आणि सर्वाधिक लक्ष वेधून घेणारी
वास्तू म्हणजे तिथला जगप्रसिद्ध 'दगडी रथ' किंवा 'गरुड मंडप'. हा रथ खऱ्या
अर्थाने विजयनगरच्या शिल्पकारांनी दगडांवर लिहिलेले एक अजोड महाकाव्य आहे.
पाहताक्षणी हा संपूर्ण रथ एकाच अवाढव्य दगडातून कोरलेला आहे असा भास होतो.
परंतु, प्रत्यक्षात हा रथ एकाच अखंड पाषाणातून कोरलेला नसून, अनेक महाकाय
ग्रॅनाईट दगडांचे तुकडे अतिशय अचूकपणे आणि कौशल्याने एकमेकांत गुंफून तो
तयार करण्यात आला आहे. या दगडांच्या सांध्यांची जुळणी इतकी चपखल आहे की
साध्या डोळ्यांना ते सांधे सहजासहजी दिसत नाहीत आणि तो एकाच दगडाचा भासतो.
हा रथ म्हणजे भगवान विष्णूचे वाहन असलेल्या 'गरुड' देवाला समर्पित असलेले
एक छोटेखानी मंदिरच आहे. पूर्वी या रथाच्या आत गरुडाची मूर्ती विराजमान
होती आणि या रथावर विटांनी बांधलेले एक उंच आणि सुंदर शिखर देखील होते, जे
काळाच्या ओघात आणि आक्रमणांमध्ये नष्ट झाले. या रथाला दगडांची चार भव्य
चाके लावलेली आहेत. या चाकांवर कमळाच्या फुलांची अत्यंत नाजूक आणि सुंदर
नक्षी कोरलेली आहे. सर्वात आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, एकेकाळी ही महाकाय
दगडी चाके खरोखरच त्यांच्या अक्षावर फिरत असत. परंतु, पर्यटकांकडून
होणाऱ्या नुकसानीमुळे आणि सुरक्षिततेच्या कारणास्तव आता शासनाने ही चाके
सिमेंट लावून कायमची स्थिर केली आहेत. या रथाच्या समोर दोन अवाढव्य
हत्तींचे शिल्प आहे, जे जणू हा रथ ओढत असल्याचा भास निर्माण करतात. मात्र,
मुळात तिथे हत्ती नसून घोड्यांची शिल्पे होती, ज्यांचे अवशेष आजही
हत्तींच्या मागे थोडेसे पाहायला मिळतात. रथाच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर
युद्धभूमीवरील प्रसंग, पौराणिक कथा आणि विविध प्राण्यांची अतिशय रेखीव
शिल्पे कोरलेली आहेत.
दगडी रथाचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवून आपण
जेव्हा पुढे मुख्य महामंडपाकडे (सभामंडपाकडे) वळतो, तेव्हा विजयनगरच्या
स्थापत्यकलेचे आणि ध्वनिशास्त्राचे एक अत्यंत मोठे रहस्य आपल्यासमोर
उलगडते. हे रहस्य म्हणजेच येथील 'संगीतमय खांब' किंवा 'सारेगम खांब'. मुख्य
महामंडपाचा भार पेलण्यासाठी आणि त्याच्या सौंदर्यात भर घालण्यासाठी छताला
आधार देणारे ५६ भव्य आणि गुंतागुंतीचे खांब येथे उभारलेले आहेत. या
प्रत्येक मुख्य खांबाच्या सभोवताली एकाच अखंड दगडातून कोरलेले सात छोटे आणि
नाजूक उप-खांब आहेत. हे छोटे खांब केवळ शोभेसाठी नसून ती खऱ्या अर्थाने
दगडी वाद्ये आहेत. या खांबांवर चंदनाच्या लाकडाने किंवा बोटांनी हलकीशी थाप
मारली, तर त्यातून 'सा-रे-ग-म-प-ध-नी' हे भारतीय शास्त्रीय संगीताचे
सप्तसूर अतिशय स्पष्टपणे निनादतात. काही खांबांमधून मृदंग, वीणा, डमरू,
जलतरंग आणि घंटी यांसारख्या विविध पारंपरिक वाद्यांचे आवाजही ऐकू येतात.
कठोर
आणि निर्जीव मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईटच्या दगडातून असे सुमधुर स्वर कसे
निर्माण होऊ शकतात, हा प्रश्न आजही जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांना आणि
अभ्यासकांना भेडसावतो. ब्रिटिशांच्या काळात या खांबांचे रहस्य उलगडण्यासाठी
एका इंग्रज अधिकाऱ्याने चक्क दोन खांब कापून पाहिले होते, असा इतिहास
सांगितला जातो. त्याला वाटले होते की या खांबांच्या आत काहीतरी पोकळी असेल
किंवा धातूच्या तारा लपवलेल्या असतील. पण खांब कापल्यावर त्याच्या हाती
केवळ निराशाच लागली, कारण ते खांब आतून पूर्णपणे भरीव दगडाचेच होते.
विजयनगरच्या महान शिल्पकारांनी आणि शास्त्रज्ञांनी दगडाची घनता, त्याची
जाडी, त्याचा आकार आणि त्यात असलेले सिलिकाचे प्रमाण यांचा अतिशय सखोल आणि
अचूक अभ्यास करून या संगीतमय खांबांची निर्मिती केली होती. या खांबांच्या
आकारावर आणि लांबीवर त्यातून निघणारा ध्वनी अवलंबून असतो. मुख्य सभामंडपात
जेव्हा नर्तिका नृत्य करत असत, तेव्हा या खांबांचा वाद्य म्हणून वापर करून
एक अद्भुत संगीतमय मैफल सजवली जात असे. मानवी बुद्धिमत्तेचा हा चमत्कार
पाहताना आपण अवाक होतो. आज या खांबांचे रक्षण करण्यासाठी पर्यटकांना तिथे
जाण्यास मनाई असली, तरी क्यूआर कोडच्या माध्यमातून ते संगीत ऐकताना आजही
अंगावर रोमांच उभे राहतात.
विठ्ठल मंदिराच्या मुख्य
महामंडपाव्यतिरिक्त या विस्तीर्ण आवारात आणखी अनेक अत्यंत महत्त्वाची आणि
सुंदर उपमंदिरे तसेच मंडप पाहायला मिळतात. त्यापैकी एक अत्यंत महत्त्वाचा
मंडप म्हणजे 'कल्याण मंडप' होय. या मंडपाचा उपयोग प्रामुख्याने देवतेच्या
विवाह सोहळ्यांसाठी आणि इतर महत्त्वाच्या धार्मिक उत्सवांसाठी केला जात
असे. या कल्याण मंडपाची रचना आणि त्यातील कोरीव काम हे मुख्य मंडपापेक्षाही
अधिक गुंतागुंतीचे आणि डोळे दीपवणारे आहे. या मंडपातील खांबांवर 'याळी'
या पौराणिक प्राण्याची अत्यंत भव्य आणि उग्र शिल्पे कोरलेली आहेत. याळी हा
एक असा काल्पनिक प्राणी आहे, ज्याचे डोके सिंहाचे, सोंड हत्तीची आणि शरीर
घोड्याचे असते. या प्राण्याच्या पायाखाली अनेकदा मकर किंवा छोटे हत्ती
दाखवलेले आहेत. याळीच्या माध्यमातून विजयनगरच्या राजांचे अमर्याद सामर्थ्य
आणि त्यांची ताकद दाखवण्याचा प्रयत्न शिल्पकारांनी केला आहे. या खांबांवरून
नजर वर छताकडे नेली असता, तिथे कोरलेली कमळाच्या फुलांची आणि भौमितिक
आकारांची गुंतागुंतीची नक्षी आपल्याला चक्रावून टाकते. दगडावर इतके सुबक
काम करण्यासाठी किती संयम आणि कौशल्य लागले असेल, याची आपण केवळ कल्पनाच
करू शकतो.
याशिवाय मंदिर परिसरात 'उत्सव मंडप', 'शंभर खांबांचा
मंडप' आणि 'अम्मान देवालय' (देवीचे मंदिर) अशा अनेक भव्य वास्तू आहेत. या
प्रत्येक वास्तूवर आणि तिच्या भिंतींवर रामायण, महाभारत आणि भागवत
पुराणातील अनेक प्रसंग कोरलेले आहेत. भगवान विष्णूचे दशावतार, कृष्णलीला
आणि प्रह्लादाची कथा सांगणारी शिल्पे अतिशय जिवंत भासतात. या मंदिराच्या
भिंतींवर परकीय व्यापाऱ्यांचे, पोर्तुगीज घोडदळाचे आणि अरबी
व्यापाऱ्यांचेही चित्रण केलेले आढळते, जे विजयनगरच्या जागतिक व्यापाराची
आणि त्यांच्या परकीय संबंधांची साक्ष देते.
विठ्ठल मंदिराचे वैभव
केवळ त्याच्या चार भिंतींच्या आतच मर्यादित नव्हते, तर त्याच्या बाहेरही ते
तितक्याच प्रकर्षाने पसरलेले होते. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून
बाहेर आल्यावर एक अतिशय रुंद आणि जवळपास एक किलोमीटर लांबीचा सरळ रस्ता
पाहायला मिळतो. आज तिथे दगडांचे अवशेष आणि पडके चौथरे असले, तरी पंधराशे
वर्षांपूर्वी ही विजयनगरची सर्वात मोठी आणि सर्वात श्रीमंत बाजारपेठ होती,
जिला 'विठ्ठल बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना
सुंदर नक्षीकाम केलेले दगडी मंडप आणि दुकाने होती. जगभरातील
इतिहासकारांच्या आणि परदेशी प्रवाशांच्या नोंदींनुसार, या बाजारपेठेत हिरे,
माणके, पाचू, मोती आणि इतर मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून, जणू
काही साध्या भाजीपाल्यासारखी मोजून विकली जात असत. जगभरातील व्यापारी येथे
येऊन आपला व्यापार करत असत. याच बाजारपेठेच्या एका बाजूला एक अत्यंत सुंदर
अशी 'पुष्करणी' (पायऱ्यांची विहीर किंवा तलाव) स्थित आहे. या पुष्करणीच्या
मध्यभागी एक छोटासा आणि देखणा दगडी मंडप आहे. दरवर्षी वसंतोत्सवाच्या वेळी
किंवा महत्त्वाच्या सणांच्या दिवशी भगवान विठ्ठलाची आणि रुक्मिणीची मूर्ती
या पुष्करणीत आणून तिथे नौकाविहार आणि जलक्रीडा आयोजित केली जात असे. आज ती
पुष्करणी रिकामी असली, तरी तिचा आकार आणि तिची रचना तत्कालीन वैभवाची
पूर्ण कल्पना देतात.
१५६५ सालचे तालिकोटाचे युद्ध हे विजयनगर
साम्राज्यासाठी एक भयंकर दुःस्वप्न ठरले. दख्खनच्या एकत्रित सुलतानांनी या
संपन्न शहरावर हल्ला करून त्याचा अमानुषपणे विध्वंस केला. हे आक्रमण इतके
भीषण होते की, आक्रमकांनी सलग सहा महिने हे शहर लुटले, जाळले आणि येथील
भव्य वास्तूंची तोडफोड केली. विठ्ठल मंदिरालाही या विध्वंसाची मोठी झळ
बसली. या मंदिराचे सुंदर लाकडी छत, आतील मौल्यवान रत्ने आणि मूर्ती
आक्रमकांनी नष्ट केल्या. जे खांब आणि दगड ते तोडू शकले नाहीत, ते त्यांनी
आगी लावून विद्रूप करण्याचा प्रयत्न केला. आजही अनेक खांबांवर आणि दगडांवर
आगीमुळे आलेला काळेपणा आणि भेगा स्पष्टपणे दिसून येतात. कित्येक शतके हे
अद्वितीय मंदिर जंगलात, मातीच्या आणि धुळीच्या ढिगाऱ्याखाली उपेक्षित आणि
बेवारस अवस्थेत पडून होते.
पुढे एकोणिसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात
आणि विसाव्या शतकात, जेव्हा ब्रिटिश पुरातत्वशास्त्रज्ञ आणि नंतर भारतीय
पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाने हम्पीमध्ये उत्खनन आणि संवर्धनाचे काम हाती
घेतले, तेव्हा या विठ्ठल मंदिराला नवसंजीवनी मिळाली. एएसआयच्या अथक
प्रयत्नांमुळे मातीखाली दबलेले अनेक अवशेष बाहेर काढण्यात आले, पडलेले खांब
पुन्हा उभे केले गेले आणि मंदिराच्या परिसराचे मूळ सौंदर्य बऱ्याच अंशी
पुन्हा स्थापित करण्यात आले. आज या मंदिराचे रक्षण करण्यासाठी जे आधुनिक
तंत्रज्ञान आणि नियम लागू करण्यात आले आहेत, ते नक्कीच स्वागतार्ह आहेत.
विजय
विठ्ठल मंदिर म्हणजे केवळ एक प्रार्थनास्थळ नसून, तो भारताच्या
सुवर्णयुगाचा एक धडधडणारा आणि जिवंत असा आत्मा आहे. या मंदिराच्या आवारात
फिरताना, इथल्या दगडांवरून हात फिरवताना आणि त्या संगीतमय खांबांचा इतिहास
अनुभवताना, आपण नकळतपणे त्या सोळाव्या शतकात पोहोचतो. कृष्णदेवरायांची ती
अवाढव्य सत्ता, कारागिरांची ती अमर्याद आणि दैवी मानली जाणारी प्रतिभा, आणि
दगडांतून संगीत निर्माण करणारी ती महान वैज्ञानिक दृष्टी या सर्व
गोष्टींचा विचार करून मन अक्षरशः थक्क होते. हम्पीचा प्रवास हा विठ्ठल
मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या दगडी रथाला डोळ्यांत साठवल्याशिवाय
कधीच पूर्ण होऊ शकत नाही. विजयनगरचे साम्राज्य जरी आज अस्तित्वात नसले आणि
राजे जरी काळाच्या पडद्याआड गेले असले, तरी त्यांनी दगडांवर कोरलेले हे
महाकाव्य आणि त्यातून झंकारणारे ते सुमधुर संगीत आजच्या पिढीला आणि
येणाऱ्या प्रत्येक युगाला कायम प्रेरणा आणि ऊर्जा देत राहील. हे मंदिर
खऱ्या अर्थाने भारतीय वास्तुकलेचा आणि विजयनगरच्या वैभवाचा एक अमर आणि अढळ
असा मुकुटमणी आहे.
--- तुषार भ. कुटे
खांबांवरील संगीत ऐकण्यासाठी संकेतस्थळ: http://www.asihampicircle.in/saregamapa
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
उग्र लक्ष्मी-नरसिंह आणि बडावलिंग!
घड्याळात
संध्याकाळचे साडेपाच वाजून गेले होते. मावळतीकडे झुकलेल्या सूर्याची
सोनेरी किरणे हम्पीच्या त्या ऐतिहासिक परिसराला एक वेगळाच उजाळा देत होती.
दिवसभराच्या भटकंतीनंतर, अशा या निवांत वातावरणात आम्ही आजच्या दिवसातील
आमच्या शेवटच्या मुक्कामाकडे प्रस्थान केले. जगप्रसिद्ध विजय विठ्ठल
मंदिराचे सौंदर्य डोळ्यांत साठवल्यानंतर, अवघ्या दहा मिनिटांच्या प्रवासातच
आम्ही हम्पीमधील 'लक्ष्मी-नरसिंह' मूर्तीच्या परिसरात येऊन पोहोचलो. तिथे
पोहोचताच एका विस्तीर्ण मोकळ्या मैदानाच्या अगदी मध्यभागी, एकाच अखंड
पाषाणात कोरलेली भगवान नरसिंहाची ती उग्र आणि अवाढव्य मूर्ती आमच्या
दृष्टीस पडली. आजूबाजूला कोणताही मोठा डोंगर किंवा खडक नसताना, अशा मोकळ्या
आणि सपाट ठिकाणी एकाच दगडात कोरलेली साडेसहा मीटर उंचीची आणि अत्यंत उग्र
चेहऱ्याची ही मूर्ती खरोखरच लक्षवेधक ठरते.
या मूर्तीच्या दोन्ही
मांड्यांना जोडणारी एक दगडी पट्टी कोरलेली आहे, जिला 'योगपट्टा' म्हणतात.
दुर्दैवाने, पंधराशे पासष्टच्या परकीय आक्रमकांच्या भीषण विध्वंसामध्ये या
अद्वितीय मूर्तीचेही मोठे नुकसान झाले होते. म्हणूनच भारतीय पुरातत्त्व
खात्याने (एएसआय) या मूर्तीचा तोल सावरण्यासाठी आणि तिचे संवर्धन
करण्यासाठी काही प्रमाणात डागडुजी केल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते. या भव्य
मूर्तीच्या समोरच थोड्या अंतरावर एक जुने आणि एकाकी दगडी प्रवेशद्वार उभे
आहे. हे प्रवेशद्वार पाहता, पूर्वी या भव्य मूर्तीच्या सभोवताली एक मोठे
आणि सुसज्ज मंदिर असावे, असा अंदाज सहज बांधता येतो. या परिसराच्या डाव्या
बाजूला हिरवीगार शेती पसरलेली होती, तर उजव्या बाजूला एक विस्तीर्ण मैदान
होते. या मूर्तीचे मूळ नाव 'लक्ष्मी-नरसिंह' असे आहे, परंतु प्रत्यक्षात
तिथे देवी लक्ष्मीची मूर्ती कुठेही पाहायला मिळाली नाही. इतिहासातील
नोंदींनुसार, पूर्वी भगवान नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मीची
अतिशय सुंदर मूर्ती विराजमान होती. परंतु आक्रमकांच्या मोडतोडीत ती भंगली
गेली आणि आज तिचे उर्वरित अवशेष येथील संग्रहालयामध्ये सुरक्षित ठेवण्यात
आले आहेत. विशेष म्हणजे, प्रसिद्ध कन्नड साहित्यिक एस. एल. भैरप्पा यांच्या
'आवरण' या बहुचर्चित कादंबरीची सुरुवात याच लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या
परिसरापासून आणि याच्या ऐतिहासिक विध्वंसाच्या संदर्भापासून होते, याची
आठवणही यावेळी प्रकर्षाने झाली.
या नरसिंह मूर्तीच्या अगदी उजव्या
बाजूला, एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली भगवान शंकराची एक अतिशय भलीमोठी पिंड
(शिवलिंग) देखील आम्हाला पाहायला मिळाली. स्थानिक लोक याला 'श्री बडावलिंग
गुढी' या नावाने ओळखतात. या भव्य शिवलिंगाचे सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे
या पिंडीच्या चहूबाजूंनी आणि तळामध्ये पाण्याचा सतत प्रवाह असतो. या
वास्तूला कोणत्याही प्रकारचे छत नाही, त्यामुळे वरचे आकाश पूर्णपणे मोकळे
दिसते. माझ्या आजवरच्या प्रवासात आणि आयुष्यात मी पाहिलेल्या शंकराच्या
पिंडींपैकी खऱ्या अर्थाने ही सर्वात मोठी आणि विलोभनीय पिंड होती.
हम्पीच्या
या लाल मातीत विखुरलेल्या अवाढव्य अवशेषांमध्ये लक्ष्मी-नरसिंह आणि
बडावलिंग या दोन वास्तू आपले एक अढळ आणि अत्यंत महत्त्वाचे स्थान राखून
आहेत. विजयनगर साम्राज्याच्या सुवर्णकाळाची आणि त्यांच्या अमर्याद
कलाकुसरीची ही दोन्ही शिल्पे एक अत्यंत बोलकी आणि जिवंत उदाहरणे आहेत.
इतिहासकारांच्या
आणि तेथे सापडलेल्या शिलालेखांच्या नोंदींनुसार, इसवी सन १५२८ मध्ये
विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांच्या आदेशावरून एका ब्राह्मणाने या
मूर्तीची निर्मिती करवून घेतली. ही संपूर्ण मूर्ती एकाच अवाढव्य आणि अखंड
ग्रॅनाईट पाषाणात कोरलेली आहे, ज्याला इंग्रजीत 'मोनोलिथ' असे म्हणतात.
साडेसहा मीटर म्हणजेच साधारण बावीस फूट उंच असलेली ही मूर्ती हम्पीमधील
सर्वात मोठी आणि उंच एकाश्म मूर्ती मानली जाते. या मूर्तीमध्ये भगवान
नरसिंह हे योगासनाच्या स्थितीत बसलेले आहेत. त्यांच्या पायांची मांडी
घातलेली असून गुडघ्यांभोवती एक पट्टा बांधलेला दिसतो, ज्याला 'योगपट्टा'
असे म्हणतात. यामुळेच अनेकजण याला 'योग-नरसिंह' असेही संबोधतात. मूर्तीच्या
चेहऱ्यावरील भाव अत्यंत उग्र आहेत. हिरण्यकश्यपूचा वध केल्यानंतर भगवान
नरसिंहांचा जो उग्र आणि क्रोधीत अवतार होता, त्याचेच हे अतिशय जिवंत आणि
अचूक चित्रण आहे. त्यांचे मोठे आणि वटारलेले डोळे, रुंद नाक आणि उघडा जबडा
त्यांच्यातील रौद्र रसाची प्रचिती देतात.
या उग्र नरसिंहाच्या
डोक्यावर आदिशेषाचा म्हणजेच सात फणा असलेल्या महाकाय सापाचा अतिशय सुंदर
आणि कोरीव असा छत्र आहे. आदिशेषाच्या सात फणांनी नरसिंहाला सावली दिली आहे.
या मूर्तीचे मूळ स्वरूप आजच्यापेक्षा खूप वेगळे आणि अधिक मनमोहक होते.
पूर्वी या उग्र नरसिंहाच्या डाव्या मांडीवर देवी लक्ष्मी अत्यंत शांतपणे
विराजमान होती. असे मानले जाते की लक्ष्मीच्या सानिध्यामुळे नरसिंहाचा
उग्रपणा शांत होतो. परंतु, तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा दख्खनच्या
सुलतानांनी हम्पीवर आक्रमण केले, तेव्हा त्यांनी या मूर्तीची प्रचंड नासधूस
केली. त्यांनी देवी लक्ष्मीची मूर्ती अक्षरशः फोडून काढली. आज जर तुम्ही
या नरसिंहाच्या पाठीकडून बारकाईने पाहिले, तर देवी लक्ष्मीच्या हाताचा एक
तुकडा आजही नरसिंहाच्या कमरेला विळखा घातलेल्या अवस्थेत पाहायला मिळतो, जो
त्या भीषण विध्वंसाची आणि एका सुंदर कलेच्या अंताची मूक साक्ष देतो.
या
लक्ष्मी-नरसिंह मूर्तीच्या अगदी शेजारीच स्थित असलेले दुसरे आश्चर्य
म्हणजे 'श्री बडावलिंग गुढी' होय. हे देखील हम्पीमधील सर्वात मोठ्या एकाश्म
(मोनोलिथिक) शिवलिंगांपैकी एक आहे. या शिवलिंगाची उंची साधारण तीन मीटर
(दहा फूट) इतकी आहे आणि ते काळ्याभोर पाषाणात कोरलेले आहे. या शिवलिंगाच्या
नावामागे एक अतिशय हृदयस्पर्शी आणि रंजक लोककथा सांगितली जाते. 'बडवा' या
स्थानिक कन्नड शब्दाचा अर्थ 'गरीब' असा होतो. असे म्हटले जाते की, विजयनगर
साम्राज्याच्या काळात एका अत्यंत गरीब पण शिवभक्त असलेल्या शेतकरी महिलेने
आपल्या जन्मभराची पुंजी जमा करून या भव्य शिवलिंगाची निर्मिती केली होती.
म्हणूनच याला 'बडावलिंग' म्हणजेच गरिबाचे शिवलिंग असे नाव पडले. यावरून
विजयनगरच्या काळात केवळ राजे-महाराजेच नव्हे, तर सामान्य नागरिकही कलेचे
आणि धर्माचे मोठे भोक्ते होते, हे सिद्ध होते.
या बडावलिंगाचे
सर्वात मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे हे शिवलिंग नेहमी पाण्यामध्ये उभे असते. ज्या
गाभाऱ्यात हे शिवलिंग आहे, त्याच्या तळाशी नेहमी पाण्याचा प्रवाह असतो आणि
शिवलिंगाचा खालचा भाग पाण्यात बुडालेला असतो. हिंदू पौराणिक कथांनुसार,
भगवान शंकराने आपल्या जटेमध्ये पवित्र गंगा नदीला धारण केले होते, जेणेकरून
गंगेच्या प्रवाहाचा वेग कमी होऊन पृथ्वीचे रक्षण होईल. याच कथेचे प्रतीक
म्हणून विजयनगरच्या अभियंत्यांनी या शिवलिंगाभोवती पाण्याची योजना केली
आहे. जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीतून आणि एका प्राचीन कालव्यातून येणारे
पाणी थेट या गाभाऱ्यात सोडलेले आहे. विशेष म्हणजे हे पाणी तिथे साचून राहत
नाही, तर ते एका बाजूने आत येते आणि दुसऱ्या बाजूने वाहून जाते.
उन्हाळ्याच्या कडक दिवसांतही या शिवलिंगाचा तळ कधीही कोरडा पडत नाही.
या
शिवलिंगाच्या पृष्ठभागावर मध्यभागी तीन डोळ्यांचे (त्रिनेत्र) अतिशय रेखीव
आणि सुंदर चिन्ह कोरलेले आहे. आज या गाभाऱ्याला छत नाही, परंतु पूर्वी
यावर एखादे दगडी किंवा लाकडी शिखर असावे, जे आक्रमकांनी नष्ट केले असावे
असे अभ्यासक मानतात. छत नसल्यामुळे आज थेट आकाशातील सूर्याचा प्रकाश आणि
पावसाचे पाणी या शिवलिंगावर पडते. एका बाजूला अवाढव्य आणि उग्र असा
लक्ष्मी-नरसिंह आणि दुसऱ्या बाजूला पाण्यामध्ये शांतपणे उभे असलेले ते
विशाल बडावलिंग, हे दोन्ही पाषाण केवळ दगड नसून ते विजयनगरच्या लोकांची
श्रद्धा, त्यांच्या शिल्पकारांची अफाट बुद्धिमत्ता आणि त्यांच्या अद्वितीय
वास्तुकलेचा एक चिरंतन आणि कधीही न मिटणारा इतिहास आहेत.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
तुंगभद्रेच्या तीरावरील अखंड चैतन्य
काल
रात्री हम्पीमध्ये मुसळधार पावसाने चांगलीच हजेरी लावली होती. विजांच्या
भयंकर गडगडाटासह कोसळणाऱ्या पावसाचा आवाज रात्रभर कानांवर पडत होता. सकाळी
जाग आली तेव्हाही आकाशात ढगांची मोठी गर्दी होती. पण सुदैवाने पाऊस थांबला
होता, ही आमच्यासाठी एक अत्यंत सकारात्मक बाब होती. कालच्या उन्हाच्या
तडाख्यानंतर या ढगाळ वातावरणामुळे मोठा दिलासा मिळाला होता आणि आज उन्हाचा
फारसा त्रास होणार नाही, याची खात्री पटली. आता फक्त दिवसा पाऊस पुन्हा
सुरू होऊ नये, एवढीच मनोमन प्रार्थना करत आम्ही आजच्या देवदर्शनासाठी बाहेर
पडलो. आजचा आमचा संपूर्ण दिवस हम्पीतील मंदिरांना आणि तिथल्या चैतन्याला
समर्पित होता.
कमलापूरहून हम्पीकडे जाणाऱ्या रस्त्यावर एका छोट्याशा
आणि साध्या टपरीवर आम्ही सकाळच्या न्याहारीसाठी थांबलो. ही टपरी चार
उत्साही ज्येष्ठ नागरिक अतिशय उत्तम प्रकारे चालवत होते. त्यांचा मेनू
पूर्णपणे अस्सल दक्षिण भारतीय पद्धतीचा होता. आम्ही नेहमीप्रमाणे
वेगवेगळ्या पदार्थांची ऑर्डर दिली. पण जेव्हा ताट समोर आले, तेव्हा त्यात
वाढलेल्या पदार्थांची अवाढव्य मात्रा पाहून आम्ही थक्क झालो. दक्षिण भारतीय
पदार्थांची खरी चव आणि तिथल्या लोकांची आदरातिथ्याची पद्धत दक्षिण भारतातच
खऱ्या अर्थाने अनुभवायला मिळते, याचा हा एक अतिशय सुखद अनुभव होता. इथेही
संवादासाठी भाषेची अडचण पुन्हा एकदा जाणवली, पण प्रेमाला आणि चवीला भाषेची
गरज नसते, हेच त्या ज्येष्ठ नागरिकांच्या हसऱ्या चेहऱ्यावरून दिसत होते.
न्याहारी
आटोपून आम्ही 'विरूपाक्ष' मंदिराकडे प्रस्थान केले. हम्पीमधील विरूपाक्ष
मंदिर हे एक असे एकमेव आणि जिवंत ठिकाण आहे, जिथे आजही भाविकांची आणि
पर्यटकांची अलोट गर्दी पाहायला मिळते. आतापर्यंत हम्पीमध्ये पाहिलेल्या इतर
कोणत्याही भग्न वास्तूंमध्ये एवढी गर्दी दिसली नव्हती, जेवढी या
मंदिराच्या आवारात होती. सकाळी दहा वाजता आम्ही मंदिरापाशी पोहोचलो,
तेव्हाही वातावरण पूर्णतः ढगाळ आणि आल्हाददायक होते. मंदिराच्या समोरच
लोकांचा मोठा जनसागर लोटला होता. मंदिराच्या दोन्ही बाजूंना काल पाहिलेल्या
विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच प्राचीन दगडी बांधकामे आणि मंडप दिसून आले. ही
एकेकाळची विजयनगरची अत्यंत गजबजलेली बाजारपेठ होती. अगदी मागील दहा-पंधरा
वर्षांपर्यंत याच प्राचीन मंडपांमध्ये स्थानिक बाजार भरवला जायचा. परंतु,
या ऐतिहासिक वास्तूंचे रक्षण करण्यासाठी पुरातत्व खात्याने या सर्व
व्यापाऱ्यांना नव्याने पर्यायी जागा मिळवून दिली आहे. त्यामुळे आता हा
संपूर्ण विस्तीर्ण परिसर पुरातत्व खात्याच्या ताब्यात असून, तो अत्यंत
मोकळा आणि स्वच्छ दिसतो.
विजय विठ्ठल मंदिराप्रमाणेच या विरूपाक्ष
मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार देखील 'गोपूर' पद्धतीचे आणि अतिशय गगनचुंबी
आहे. हे गोपूर आजही अत्यंत भक्कम आणि दिमाखदार स्थितीत उभे असल्याचे
जाणवले; कदाचित पुरातत्व विभागाने त्याची नव्याने डागडुजी आणि रंगरंगोटी
केली असावी. प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर समोरच एक भलीमोठी आणि
प्रशस्त मोकळी जागा दिसून आली. या प्रांगणाच्या एका कोपऱ्यामध्ये तीन तोंडे
असलेल्या नंदीची एक अतिशय दुर्मिळ मूर्ती विसावलेली होती. त्या नंदीला
लागूनच असलेल्या एका भिंतीवर विजयनगर साम्राज्याचे अधिकृत बोधचिन्ह म्हणजेच
'राजमुद्रा' अतिशय सुबकपणे कोरलेली होती. या राजमुद्रेवर वराह (डुक्कर),
एक धारदार खंजीर (कट्यार) आणि सूर्य-चंद्राची प्रतिमा स्पष्टपणे दिसून आली.
आज प्रथमच विजयनगरच्या त्या अजेय साम्राज्याची राजमुद्रा प्रत्यक्ष
पाहण्याचे भाग्य लाभले होते. ही मुद्रा विजयनगरच्या सामर्थ्याची आणि
त्यांच्या अढळ सत्तेची साक्ष देत तिथे उभी होती.
मंदिराच्या मुख्य
गाभाऱ्याकडे जाण्यासाठी आम्ही डाव्या बाजूने रांगेत उभे राहिलो. चालताना
दोन्ही बाजूंना हम्पीतील इतर प्राचीन मंदिरांप्रमाणेच खांबांवर अतिशय रेखीव
आणि जिवंत दगडी नक्षीकाम केलेले पाहायला मिळत होते. याच बाजूला विरूपाक्ष
मंदिराची सर्वात लाडकी आणि जगप्रसिद्ध 'लक्ष्मी' नावाची हत्तीण भाविकांना
दर्शन देते. परंतु, आमचे नशीब थोडे कच्चे होते; ती नेमकी त्याच वेळी
आंघोळीसाठी तुंगभद्रा नदीकडे गेल्याचे आम्हाला समजले. 'कदाचित दहा-पंधरा
मिनिटांत ती पुन्हा परतेल,' असा विचार करून आम्ही आमची पावले पुढे
गाभाऱ्याच्या दिशेने वळवली. मुख्य गाभाऱ्यामध्ये दर्शनासाठी बऱ्यापैकी
गर्दी उसळली होती. रांगेतून पुढे जात आम्ही भगवान विरूपाक्षाचे (शिवाचे)
अतिशय शांततेत दर्शन घेतले. त्याचबरोबर शेजारीच असलेल्या 'पंपावती
देवी'चेही दर्शन घेण्याचा योग आला. पंपावती ही विरूपाक्षाची धर्मपत्नी
मानली जाते. याच ठिकाणी आल्यावर मला एका ऐतिहासिक सत्याचा उलगडा झाला; तो
म्हणजे 'पंपा' या नावावरूनच या क्षेत्राला 'हम्पी' हे नाव कसे पडले!
मंदिराच्या
गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला आम्हाला एका अद्वितीय आणि अचंबित
करणाऱ्या वैज्ञानिक चमत्काराचे साक्षीदार होता आले. मला याबद्दल आधी काहीच
माहिती नव्हती. आमच्यासोबत असलेल्या गाईडने मंदिरामध्ये भिंतीवर तयार होत
असलेला 'पिन-होल इफेक्ट' आम्हाला आवर्जून दाखवला. गाभाऱ्याच्या मागच्या
भिंतीतून मंदिराच्या मुख्य गोपुराच्या दिशेने जाणारे एक छोटेसे छिद्र
ठेवण्यात आले आहे. त्या अत्यंत लहान छिद्रातून बाहेरचा प्रकाश गाभाऱ्याच्या
अंधाऱ्या भागात दिवसभर आतमध्ये येत राहतो. आणि सर्वात आश्चर्याची गोष्ट
म्हणजे, या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर त्या गगनचुंबी गोपुराची अगदी
स्पष्ट आणि उलटी प्रतिमा तयार झालेली दिसते! तिथे समोर कोणताही कॅमेरा,
भिंग किंवा आरसा लावलेला नाही. केवळ प्रकाशाचे आणि भूमितीचे अचूक गणित
वापरून तयार केलेल्या या अद्वितीय रचनेमुळेच हा अद्भुत नजारा पाहायला
मिळतो. विशेष म्हणजे, दिवसाच्या कोणत्याही वेळी किंवा ऋतूत यात काहीच फरक
पडत नाही. आम्ही जेव्हा ही प्रतिमा पाहत होतो, तेव्हा बाहेर पूर्णतः ढगाळ
वातावरण होते; सूर्याचा लख्ख प्रकाश नव्हता. तरीदेखील गोपुराची ती उलटी
प्रतिमा भिंतीवर अतिशय स्पष्ट आणि सुंदर दिसत होती. हे दृश्य पाहून पंधराशे
वर्षांपूर्वीच्या विजयनगरच्या त्या हुशार आणि प्रगत अभियंत्यांना
उत्स्फूर्तपणे सलाम ठोकावासा वाटला.
या अद्भुत दर्शनानंतर आम्ही
मंदिराच्या दुसऱ्या बाजूने बाहेर पडलो आणि लगोलग जवळूनच वाहणाऱ्या
तुंगभद्रा नदीच्या दिशेने प्रस्थान केले. आज पहिल्यांदाच या ऐतिहासिक आणि
पवित्र नदीचे प्रत्यक्ष दर्शन घडले. नदीच्या पाण्याचा प्रवाह अतिशय संथ आणि
शांत होता. परंतु, विजयनगरच्या स्थापनेपासून ते त्याच्या विध्वंसापर्यंतचा
संपूर्ण इतिहास आपल्या गाठीशी बांधून हा प्रवाह गेली कित्येक शतके असाच
अविरतपणे वाहत आहे, याची जाणीव तिथे उभे राहिल्यावर मनोमन झाली. नदीच्या
घाटावरही लक्ष्मी हत्तीण पाहायला मिळाली नाही; ती आंघोळ करून परत मंदिराकडे
गेल्याचे स्थानिकांकडून समजले. त्यामुळे आम्हीही पुन्हा माघारी फिरलो आणि
थेट लक्ष्मीच्या निवासस्थानी पोहोचलो. अखेर ती तिथे आलेली होती! तिचा
आशीर्वाद घेण्यासाठी भाविकांची बऱ्यापैकी गर्दी जमली होती. आम्हीही त्या
गर्दीत आनंदाने सामील झालो. तिच्या सोंडेचा तो प्रेमळ आणि आश्वासक स्पर्श
अनुभवून आम्ही अत्यंत तृप्त मनाने विरूपाक्ष मंदिर परिसरामध्ये आमचा पुढचा
फेरफटका मारायला सुरुवात केली.
हम्पीचा संपूर्ण परिसर हा भग्न
वास्तूंचा, पडक्या महालांचा आणि काळाच्या ओघात हरवलेल्या इतिहासाचा एक
विस्तीर्ण कॅनव्हास आहे. या शहरात पाऊल ठेवल्यावर कुठेही पाहिले तरी
सोळाव्या शतकात झालेल्या भयंकर विध्वंसाच्या खुणा स्पष्टपणे दिसतात. परंतु,
या हजारो एकरांवर पसरलेल्या लाल-करड्या दगडांच्या आणि उध्वस्त झालेल्या
साम्राज्याच्या अगदी मध्यभागी एक असे ठिकाण आहे, जे आजही जिवंत आहे, धडधडत
आहे आणि जिथला शंखनाद गेली पंधराशे वर्षे कधीही थांबलेला नाही. ते ठिकाण
म्हणजेच भगवान शिवाचे अतिशय जागृत आणि भव्य असे 'श्री विरूपाक्ष मंदिर'. हे
मंदिर केवळ एक दगडी वास्तू नाही, तर ती विजयनगर साम्राज्याची आत्मा आहे.
साम्राज्ये उभी राहिली आणि लयाला गेली, राजे बदलले, भयंकर युद्धे झाली,
परंतु तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या या विरूपाक्षाच्या पूजेत आणि तिथल्या
भक्तीच्या प्रवाहात आजवर कधीही खंड पडलेला नाही. हे मंदिर युनेस्को जागतिक
वारसा स्थळांच्या यादीतील एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि जिवंत स्मारक मानले
जाते.
विरूपाक्ष मंदिराचा इतिहास हा विजयनगर साम्राज्याच्या
स्थापनेपेक्षाही शेकडो वर्षे जुना आहे. या ठिकाणी भगवान शिवाची पूजा
सातव्या शतकापासून केली जात असल्याचे अनेक ऐतिहासिक आणि पुरातात्विक पुरावे
उपलब्ध आहेत. सुरुवातीला चालुक्य आणि होयसळ राजांच्या काळात हे एक अतिशय
छोटे आणि साधे शिवालय होते. या परिसराला 'पंपा क्षेत्र' असे म्हटले जायचे.
यामागे एक अतिशय सुंदर पौराणिक कथा आहे. असे मानले जाते की, 'पंपा' नावाची
एक स्थानिक देवी होती, जी ब्रह्मदेवाची मानसकन्या होती. तिने भगवान शिवाला
प्रसन्न करण्यासाठी याच तुंगभद्रेच्या तीरावर असलेल्या 'हेमकुट' पर्वतावर
अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली होती. तिच्या या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान
शिवाने 'विरूपाक्ष' हे रूप धारण करून तिच्याशी विवाह केला. म्हणूनच भगवान
शिवाला येथे 'पंपापती' (पंपाचा पती) असेही संबोधले जाते. 'पंपा' या शब्दाचा
अपभ्रंश होऊन पुढे कन्नड भाषेत 'हम्पा' असा शब्द तयार झाला आणि त्याच
'हम्पा' शब्दावरून या संपूर्ण क्षेत्राला आज आपण 'हम्पी' या नावाने ओळखतो.
विजयनगर साम्राज्याची स्थापना जेव्हा इसवी सन १३३६ मध्ये हरिहर आणि बुक्क
या दोन भावांनी संत विद्यारण्य यांच्या आशीर्वादाने केली, तेव्हा त्यांनी
विरूपाक्षाला आपले 'कुलदैवत' मानले. विजयनगरचे सर्व राजे स्वतःला
विरूपाक्षाचे दास किंवा प्रतिनिधी मानत असत. त्यांच्या साम्राज्याचा
कोणताही अधिकृत राज्यादेश किंवा करार हा राजाच्या नावाने नव्हे, तर 'श्री
विरूपाक्ष' या नावाने आणि स्वाक्षरीने काढला जात असे. यावरून या मंदिराचे
राजकीय आणि अध्यात्मिक महत्त्व किती अनन्यसाधारण होते, हे स्पष्ट होते.
हम्पीच्या
आकाशाला गवसणी घालणारे विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य गोपूर हे या वास्तूचे
सर्वात मोठे आकर्षण आहे. या पूर्व दिशेला असलेल्या मुख्य प्रवेशद्वाराला
'बिस्तप्पय्या गोपूर' असे म्हटले जाते. याची उंची तब्बल पन्नास मीटर
(सुमारे १६५ फूट) असून, हे नऊ मजली भव्य गोपूर हम्पीमधील कोणत्याही ठिकाणून
अगदी सहजपणे दृष्टीस पडते. हे गोपूर विटा आणि चुन्याच्या मिश्रणातून
बांधलेले असून त्याच्या बाह्य भागावर शेकडो देवी-देवतांच्या,
यक्ष-किन्नरांच्या आणि पौराणिक पात्रांच्या अत्यंत सुबक मूर्ती कोरलेल्या
आहेत. पंधराव्या शतकात बांधलेल्या या गोपुराचा पंधराशे पासष्ट सालच्या
युद्धात काहीसा विध्वंस झाला होता, परंतु एकोणिसाव्या शतकात स्थानिक
अधिकाऱ्यांनी आणि नंतर पुरातत्व विभागाने त्याची अतिशय उत्तम डागडुजी करून
ते पुन्हा त्याच्या मूळ दिमाखात उभे केले.
या भव्य प्रवेशद्वारातून
आत पाऊल ठेवताच आपण एका अत्यंत विस्तीर्ण अशा बाह्य प्रांगणात पोहोचतो. या
प्रांगणात अनेक छोटे-मोठे मंडप आणि उपमंदिरे आहेत. इथेच आपल्याला तीन
तोंडाचा नंदी आणि विजयनगरची राजमुद्रा पाहायला मिळते. या राजमुद्रेवरील
'वराह' हे भगवान विष्णूचा अवतार मानले जाते, ज्याने पृथ्वीला संकटातून
वाचवले होते. विजयनगरचे राजे स्वतःला प्रजेचे रक्षक मानत असल्यामुळे
त्यांनी वराहाला आपल्या मुद्रेवर स्थान दिले होते. या बाह्य प्रांगणातून
आपण एका छोट्या आणि आतील गोपुरातून (ज्याला राय गोपूर म्हणतात) मुख्य
मंदिराच्या अंतरंगात प्रवेश करतो.
हे आतील प्रांगण म्हणजे विजयनगरचे
महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी या मंदिराला दिलेली एक अमूल्य देणगी आहे.
इसवी सन १५१० मध्ये जेव्हा कृष्णदेवराय सिंहासनावर विराजमान झाले, तेव्हा
त्यांनी आपल्या राज्याभिषेकाच्या स्मरणार्थ या मुख्य मंदिराचा प्रचंड
विस्तार केला. त्यांनी मुख्य गाभाऱ्याच्या समोर एक अत्यंत भव्य आणि डोळे
दीपवणारा असा 'रंगमंडप' (महामंडप) उभारला. या रंगमंडपाची वास्तुकला खऱ्या
अर्थाने अवाक करणारी आहे. या मंडपाला आधार देणारे जे भव्य दगडी खांब आहेत,
त्यांच्यावर विजयनगर शैलीचे वैशिष्ट्य असलेले 'याळी' नावाचे पौराणिक प्राणी
अतिशय जिवंतपणे कोरलेले आहेत. याळी हा सिंह, घोडा आणि हत्ती यांचे मिश्रण
असलेला एक काल्पनिक प्राणी आहे, जो शौर्य आणि ताकदीचे प्रतीक मानला जातो.
हे प्राणी जणू काही आपल्या दोन पायांवर उभे राहून मंडपाचे छत पेलत आहेत,
असा भास होतो. याच खांबांवर मकर, नर्तिका, योद्धे आणि विविध देवतांची नाजूक
शिल्पे अतिशय कौशल्याने कोरलेली आहेत.
विरूपाक्ष मंदिराचा हा
रंगमंडप केवळ त्याच्या दगडी खांबांसाठीच प्रसिद्ध नाही, तर त्याच्या छतावर
रंगवलेल्या आणि आज शेकडो वर्षांनंतरही टिकून असलेल्या 'फ्रेस्को'
चित्रांसाठीही जगभर ओळखला जातो. विजयनगरकालीन चित्रकलेचे हे अत्यंत दुर्मिळ
असे जिवंत उदाहरण आहे. या मंडपाच्या छताकडे नजर टाकली असता, नैसर्गिक
रंगांनी काढलेली अनेक सुंदर चित्रे आपल्याला दिसतात. या चित्रांमध्ये
रामायण आणि महाभारतातील विविध प्रसंग, भगवान शिव आणि पार्वतीचा विवाह
सोहळा, कामदेवाला भस्मसात करणारा शिव, आणि विजयनगर साम्राज्याचे मार्गदर्शक
संत विद्यारण्य यांची पालखीतून निघणारी मिरवणूक अतिशय सविस्तरपणे चित्रित
केलेली आहे. हे नैसर्गिक रंग दगडावर इतके पक्के बसले आहेत की आज कित्येक
शतके उलटूनही त्यांच्यातील जिवंतपणा आणि भाव टिकून आहेत. या चित्रांमधून
तत्कालीन समाजाचे पेहराव, त्यांचे अलंकार आणि त्यांच्या परंपरा यांचा अतिशय
सखोल अभ्यास करता येतो.
रंगमंडपाच्या पुढे आपण जेव्हा मुख्य
गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हा एक वेगळीच गूढ शांतता आणि पावित्र्य
आपल्याला वेढून टाकते. अतिशय साध्या पण भक्कम अशा या गाभाऱ्यात भगवान
विरूपाक्षाचे शिवलिंग विराजमान आहे. हा गाभारा मंदिराचा सर्वात जुना,
म्हणजेच सातव्या शतकातील भाग मानला जातो. इथे नेहमी दिव्यांचा मंद प्रकाश
आणि उदबत्तीचा सुवास दरवळत असतो. या गाभाऱ्याच्या अगदी मागच्या बाजूला,
मंदिराच्या अंधाऱ्या प्रदक्षिणा मार्गात तो प्रसिद्ध 'पिन-होल इफेक्ट'
पाहायला मिळतो, ज्याचा उल्लेख आपण आधी केला आहे. प्राचीन भारतातील
प्रकाशाच्या परावर्तनाचे आणि भूमितीचे ज्ञान किती प्रगत होते, याचा हा एक
जिवंत आणि अविश्वसनीय पुरावा आहे. भिंतीतील एका अत्यंत लहान छिद्रातून
येणाऱ्या प्रकाशामुळे समोरच्या भिंतीवर बाहेरील मुख्य गोपुराची अचूक उलटी
सावली तयार होते. हे पाहण्यासाठी कोणत्याही आधुनिक भिंगाची किंवा उपकरणाची
गरज लागत नाही. तत्कालीन वास्तूविशारदांनी मंदिराच्या मुख्य गोपुराची उंची,
छिद्राचा आकार आणि मागच्या भिंतीचे अंतर यांचे इतके अचूक गणित जुळवले आहे
की, सूर्यप्रकाश कमी असला तरीही ही सावली स्पष्ट दिसते. हा चमत्कार
पाहण्यासाठी जगभरातील वैज्ञानिक आणि अभ्यासक विरूपाक्ष मंदिराला आवर्जून
भेट देतात.
मुख्य गाभाऱ्याच्या उत्तरेला 'पंपावती देवी' आणि
'भुवनेश्वरी देवी' यांची अतिशय सुंदर आणि जागृत अशी उपमंदिरे आहेत. विशेषतः
भुवनेश्वरी देवीच्या मंदिरातील कोरीव काम हे अत्यंत नाजूक असून, ते
चालुक्य शैलीचा प्रभाव दर्शवते. असे मानले जाते की हे उपमंदिर विजयनगर
साम्राज्याच्या आधीच्या काळात बांधले गेले असावे. या मंदिराच्या दारावर आणि
खांबांवरील नक्षीकाम काळ्या पाषाणात कोरलेले असल्यामुळे ते अतिशय चकचकीत
आणि रेखीव दिसते.
विरूपाक्ष मंदिराचे सौंदर्य हे केवळ त्याच्या चार
भिंतींच्या आतच मर्यादित नाही, तर त्याच्या बाहेरचा परिसरही तितकाच
ऐतिहासिक आणि विलोभनीय आहे. मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वारातून बाहेर
पडल्यावर आपल्यासमोर एक लांबच लांब आणि प्रशस्त असा रस्ता पसरलेला दिसतो.
हा रस्ता जवळपास एक किलोमीटर लांब असून, याला 'हम्पी बाजार' किंवा
'विरूपाक्ष बाजार' असे म्हटले जाते. या रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंना एका
रांगेत बांधलेले प्राचीन दगडी मंडप आणि दुकाने आहेत. विजयनगरच्या
सुवर्णकाळात ही बाजारपेठ जगातील सर्वात श्रीमंत आणि गजबजलेल्या
बाजारपेठांपैकी एक होती. परदेशी प्रवाशांच्या नोंदीनुसार, या बाजारात हिरे,
माणके, सोने-चांदी आणि मौल्यवान रत्ने रस्त्यावर उघड्यावर ठेवून विकली जात
असत. आज ही बाजारपेठ रिकामी असली, तरी या मंडपांच्या रांगा पाहून आपण त्या
काळातील वैभवाची कल्पना सहज करू शकतो. दरवर्षी चैत्र महिन्यात (एप्रिल)
याच रस्त्यावरून विरूपाक्ष स्वामींचा अत्यंत भव्य असा रथोत्सव पार पडतो. या
रथोत्सवाला संपूर्ण दक्षिण भारतातून लाखो भाविक जमतात आणि हा संपूर्ण
परिसर अक्षरशः भक्तीच्या सागरात बुडून जातो. पंधराशे वर्षांपूर्वी ज्या
रस्त्यावरून रथ ओढला जात असे, त्याच रस्त्यावरून आजही ही परंपरा अखंडपणे
चालू आहे, हेच या मंदिराचे सर्वात मोठे यश आहे.
मंदिराच्या
उत्तरेकडील बाजूला 'मन्मथ तलाव' नावाचा एक अत्यंत पवित्र आणि मोठा पाण्याचा
तलाव आहे. या तलावाच्या चारही बाजूंनी आत उतरण्यासाठी दगडी पायऱ्या
केलेल्या आहेत आणि तलावाच्या काठावर नवव्या व दहाव्या शतकातील काही अतिशय
प्राचीन आणि छोटी शिवालये उभी आहेत. भाविक मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी या
पवित्र तलावात स्नान करतात. या तलावाच्या पलीकडेच 'हेमकुट पर्वत' उभा आहे.
या पर्वतावर चालुक्य आणि जैन शैलीतील अनेक प्राचीन मंदिरांचा समूह पाहायला
मिळतो. संध्याकाळच्या वेळी या पर्वतावर बसून विरूपाक्ष मंदिराचे मुख्य
गोपूर आणि त्याच्या पाठीमागे मावळणारा सूर्य पाहणे, हा हम्पीमधील सर्वात
सुंदर आणि विलोभनीय अनुभव मानला जातो.
विरूपाक्ष मंदिराची आणखी एक
अत्यंत जिवंत आणि भाविकांच्या जिव्हाळ्याची गोष्ट म्हणजे 'लक्ष्मी' नावाची
मंदिर हत्तीण. दक्षिण भारतातील अनेक मोठ्या मंदिरांमध्ये हत्ती पाळण्याची
परंपरा आहे आणि लक्ष्मी ही या मंदिराची शान आहे. सकाळी नदीवर जाऊन स्नान
करणे, भाविकांना सोंडेने आशीर्वाद देणे आणि मंदिराच्या रोजच्या धार्मिक
कार्यांमध्ये सहभागी होणे, हा तिचा दिनक्रम आहे. लहान मुलांपासून ते
मोठ्यांपर्यंत सर्वांनाच लक्ष्मीचे मोठे आकर्षण असते. तिच्या अस्तित्वामुळे
या ऐतिहासिक दगडांच्या वास्तूला एका जिवंतपणाचा आणि वात्सल्याचा स्पर्श
लाभला आहे.
तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा विजयनगर शहराची अमानुष
कत्तल आणि जाळपोळ झाली, तेव्हा आक्रमकांनी अनेक भव्य मंदिरे आणि महाल
बेचिराख केले. परंतु, सुदैवाने विरूपाक्ष मंदिर या भयंकर विध्वंसातून
बऱ्याच अंशी बचावले. कदाचित हे मंदिर अत्यंत प्राचीन आणि लोकांच्या
श्रद्धेचे प्रमुख केंद्र असल्यामुळे आक्रमकांनी याला पूर्णपणे नष्ट
करण्याचे टाळले असावे, किंवा इथल्या भक्तांनी आपल्या प्राणांची आहुती देऊन
या मूर्तीचे आणि गाभाऱ्याचे रक्षण केले असावे. कारण काहीही असो, या
मंदिराचे वाचणे हे भारतीय संस्कृतीसाठी एका मोठ्या आशीर्वादासारखे ठरले
आहे.
आज आपण जेव्हा विरूपाक्ष मंदिराच्या आवारात उभे राहतो, तेव्हा
आपल्याला केवळ दगडांची इमारत दिसत नाही, तर पंधराशे वर्षांच्या अखंड मानवी
श्रद्धेचा तो एक अभेद्य किल्ला दिसतो. कृष्णदेवरायांचा तो पराक्रमी इतिहास,
संत विद्यारण्यांचे ते तत्त्वज्ञान, शिल्पकारांची ती अजोड कला आणि
सर्वसामान्यांची ती अढळ भक्ती, या सर्व गोष्टी आजही या मंदिराच्या प्रत्येक
खांबात आणि प्रत्येक शिखरात जिवंत आहेत. हम्पीचा प्रवास हा विरूपाक्ष
मंदिराच्या दर्शनाशिवाय आणि तिथल्या गोपुरासमोर नतमस्तक झाल्याशिवाय कधीच
पूर्ण होऊ शकत नाही. हे मंदिर म्हणजे काळाच्या प्रवाहाविरुद्ध खंबीरपणे उभा
असलेला आणि भारताच्या वैभवशाली इतिहासाची अखंड गाथा गाणारा एक चिरंतन
दीपस्तंभच आहे.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
तुंगभद्रेच्या तीरावरील पौराणिक पाऊलखुणा
विरूपाक्ष
मंदिराचे मनःशांती देणारे दर्शन घेऊन आम्ही आमच्या पुढच्या प्रवासाला
निघालो. मंदिराच्या भव्य प्रवेशद्वाराबाहेर डाव्या बाजूला हम्पीचा लाकडी
आणि पारंपारिक रथ विसावलेला दिसला. सध्या तो एका मोठ्या आवरणाने झाकून
सुरक्षित ठेवलेला होता. हाच रस्ता पकडून आम्ही थेट तुंगभद्रा नदीच्या
दिशेने मार्गस्थ झालो. तिथे असलेल्या एका छोट्याशा पार्किंगमध्ये आमची गाडी
लावली आणि आम्ही पायीच 'कोदंडराम' मंदिराच्या दिशेने चालू लागलो.
पर्यटकांच्या सोयीसाठी प्रशासनाने हा एक उत्तम आणि पक्का पदपथ नुकताच तयार
केलेला दिसत होता, ज्यामुळे चालणे अतिशय सोपे झाले होते.
रस्त्याच्या
डाव्या बाजूने तुंगभद्रा नदीचा संथ, शांत आणि शीतल असा प्रवाह अतिशय
विलोभनीय वाटत होता. नदीच्या दोन्ही तीरांवर अवाढव्य आणि गोलाकार दगडांच्या
राशी पसरलेल्या होत्या. त्या अवाढव्य दगडांवरील पाण्याच्या खुणा
पाहिल्यावर सहज लक्षात येत होते की, पावसाळ्याच्या दिवसांत तुंगभद्रा नदी
नक्कीच दुथडी भरून वाहत असावी आणि हे शेकडो टनांचे दगड तेव्हा पूर्णपणे
पाण्याखाली जात असावेत. चालताना उजव्या बाजूला एक अतिशय वेगळे दृश्य
पाहायला मिळाले. एका मोठ्या खडकावर अनेक छोटे-छोटे दगड एकावर एक रचून
भाविकांनी कृत्रिम मनोरे तयार केले होते. असे म्हणतात की, अशा प्रकारे
दगडांवर दगड रचल्याने माणसाचे स्वतःचे घर बांधण्याचे स्वप्न पूर्ण होते. ही
श्रद्धा आहे की अंधश्रद्धा, या वादात न पडता लोकांच्या त्या निरागस
भावनेचे कौतुक वाटले.
आकाशात अजूनही ढगांची गर्दी असल्यामुळे
वातावरणात एक आल्हाददायक गारवा आणि शांतता होती. तुंगभद्रेच्या त्या
नयनरम्य काठावरून आमचे मार्गक्रमण सुरू होते. नदीकाठचे ते महाकाय खडक आणि
डोंगर म्हणजे निसर्गाने स्वतःच्या हाताने घडवलेल्या अद्भुत कलाकृतीच भासत
होत्या. थोड्याच अंतरावर एकमेकांना टेकून उभ्या असलेल्या दोन भल्यामोठ्या
शिळांच्या खालून आम्ही वाट काढली. या संपूर्ण वाटेवर अधूनमधून लहान-मोठी
आणि सुबक शिल्पे कोरलेली दिसत होती.
पुढे चालून गेल्यावर डाव्या
बाजूला तुंगभद्रेच्या काठावरील प्रसिद्ध 'चक्रतीर्थ घाटा'चे दर्शन झाले.
इथून नदीचा अतिशय विस्तीर्ण आणि लांबवर पसरलेला प्रवाह डोळ्यांत साठवता येत
होता. शिवाय नदीच्या अगदी पलीकडच्या तीरावर भगवान हनुमानाचे जन्मस्थान
म्हणून ओळखला जाणारा 'अंजनाद्री पर्वत' मोठ्या दिमाखात उभा असलेला दिसला.
या चक्रतीर्थ घाटावरील सपाट खडकांमध्ये कोरलेले चौरसाकृती खड्डे आमचे लक्ष
वेधून घेत होते. विजयनगरच्या सुवर्णकाळात कदाचित या ठिकाणी भव्य लाकडी मंडप
उभारलेले असावेत आणि तालिकोटाच्या युद्धानंतर झालेल्या विध्वंसामध्ये या
मंडपांची राखरांगोळी झाली असावी, असा अंदाज बांधता येत होता. काही
वर्षांपूर्वी याच घाटावरून नदीच्या प्रवाहात 'कोरॅकल राईड' (गोल आकाराची
पारंपारिक होडी) करण्याची सुविधा होती, परंतु सुरक्षेच्या कारणास्तव आता ती
बंद करण्यात आलेली आहे.
चक्रतीर्थ घाटाचा तो शांत, निसर्गरम्य आणि
पवित्र परिसर मनाच्या कुपीत साठवून आम्ही समोरच असलेल्या 'कोदंडराम
मंदिरा'मध्ये प्रवेश केला. रामायणातील आख्यायिकेनुसार, जेव्हा प्रभू
श्रीरामांनी वालीचा वध केला, तेव्हा याच पवित्र ठिकाणी त्यांनी सुग्रीवाला
किष्किंधेचा राजा म्हणून राज्याभिषेक केला होता. या कोदंडराम मंदिराच्या
गाभाऱ्यात श्रीराम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान यांच्यासोबतच चक्क सुग्रीवाची
देखील मूर्ती विराजमान आहे. संपूर्ण भारतातील हे कदाचित असे एकमेव मंदिर
असावे, जिथे सुग्रीवाची मूर्ती प्रभू रामांसोबत पूजली जाते. 'कोदंड' म्हणजे
धनुष्य; या मूर्तीमध्ये प्रभू श्रीराम हे धनुष्यधारी रूपात असल्यामुळेच
याला 'कोदंडराम मंदिर' असे म्हटले जाते.
कोदंडराम मंदिराचा परिसर
अतिशय शांत आणि मनमोहक होता. या मंदिराच्या अगदी मागच्या बाजूला आणि थोड्या
उंचीवर 'यंत्रोधारक हनुमान मंदिर' स्थित आहे. संपूर्ण भारतातील मारुतीच्या
अत्यंत जागृत, अद्वितीय आणि शक्तिशाली मंदिरांपैकी एक म्हणून याची ख्याती
आहे. या मंदिरातील हनुमानाची मूर्ती नेहमीच्या आक्रमक किंवा उडणाऱ्या रूपात
नसून, ती अत्यंत शांत आणि ध्यानस्थ (पद्मासन) अवस्थेमध्ये आहे. पौराणिक
कथांनुसार, प्रभू श्रीराम, लक्ष्मण आणि मारुतीराया यांची पहिली ऐतिहासिक
भेट याच ठिकाणी झाली होती. या यंत्रोधारक मंदिराच्या समोरूनच वरच्या
डोंगराकडे जाणाऱ्या काही दगडी पायऱ्या आहेत. त्या पायऱ्या चढून वर गेल्यावर
तुंगभद्रेच्या खोऱ्याचा आणि आजूबाजूच्या परिसराचा अत्यंत विहंगम नजारा
पाहायला मिळतो. नदीच्या काठावर विखुरलेली विजयनगर काळातील अनेक छोटी-छोटी
प्राचीन बांधकामे आणि मंदिरे या उंचीवरून स्पष्टपणे दृष्टीस पडतात.
हम्पीमध्ये
तुंगभद्रा नदीच्या अनेक घाटांपैकी चक्रतीर्थ घाट हा सर्वात पवित्र आणि
निसर्गरम्य घाट मानला जातो. या घाटाचे नाव 'चक्रतीर्थ' पडण्यामागे एक
भौगोलिक आणि पौराणिक कारण दडलेले आहे. या ठिकाणी तुंगभद्रा नदीचा प्रवाह
एकाएकी एक मोठे आणि तीक्ष्ण वळण घेतो. या वळणामुळे पाण्याचा प्रवाह
चक्रासारखा किंवा भोवऱ्यासारखा गोल फिरतो, म्हणूनच याला चक्रतीर्थ असे
म्हटले जाते. हिंदू धर्मानुसार नद्यांचे असे वळण किंवा भोवरे अत्यंत पवित्र
मानले जातात. रामायणातील किष्किंधा नगरीचा हाच तो मुख्य परिसर आहे.
या
घाटावर उभे राहिल्यास एकीकडे मतंग टेकडी, तर दुसरीकडे ऋष्यमूक पर्वत आणि
अंजनाद्री टेकडीचे अत्यंत नयनरम्य दर्शन होते. चक्रतीर्थ घाटावरील सपाट आणि
अवाढव्य खडकांमध्ये अनेक प्राचीन शिवलिंगे आणि नंदी कोरलेले पाहायला
मिळतात, जे आजही शाबूत आहेत. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात हा घाट एक
अत्यंत गजबजलेला आणि धार्मिक दृष्ट्या महत्त्वाचा भाग होता. राजा आणि
राजघराण्यातील लोक पवित्र स्नानासाठी आणि धार्मिक विधींसाठी याच घाटावर येत
असत. आजच्या काळात जरी तिथे लाकडी मंडपांचे अवशेष किंवा कोरॅकल राईडची
वर्दळ नसली, तरी या घाटाची प्राचीनता आणि तिथली गूढ शांतता पर्यटकांना एका
वेगळ्याच विश्वात घेऊन जाते. नदीच्या संथ पाण्याचा तो मधूर आवाज आणि
आजूबाजूला असलेल्या अवाढव्य खडकांचे सान्निध्य मनाला एक विलक्षण आणि चिरंतन
शांती प्रदान करते.
चक्रतीर्थ घाटाच्या अगदी जवळच स्थित असलेले
कोदंडराम मंदिर हे रामायणातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या आणि निर्णायक घटनेचे
जिवंत स्मारक आहे. प्रभू श्रीराम जेव्हा माता सीतेच्या शोधात दक्षिण
भारतात आले, तेव्हा याच किष्किंधा नगरीत त्यांची भेट सुग्रीवाशी झाली.
वालीच्या जाचातून सुग्रीवाला मुक्त करण्यासाठी आणि त्याला न्याय मिळवून
देण्यासाठी प्रभू रामांनी वालीचा वध केला. वालीच्या मृत्यूनंतर किष्किंधेचा
नवा राजा म्हणून सुग्रीवाचा राज्याभिषेक याच चक्रतीर्थ घाटावर आणि याच
कोदंडराम मंदिराच्या जागी झाला, अशी इथल्या मातीत दाट आणि ठाम श्रद्धा आहे.
या
मंदिराची वास्तुरचना अतिशय साधी पण कमालीची भक्कम आहे. हे संपूर्ण मंदिर
एकाच मोठ्या नैसर्गिक खडकाला कोरून बनवलेले आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात
प्रभू श्रीराम, सीता आणि लक्ष्मण यांच्या भव्य आणि अतिशय रेखीव मूर्ती
कोरलेल्या आहेत. या मूर्ती नैसर्गिक खडकातूनच आकारात आल्या असल्यामुळे
त्यांना एक वेगळेच तेज आणि भव्यता लाभलेली आहे.
या मंदिराचे सर्वात
मोठे आणि अद्वितीय वैशिष्ट्य म्हणजे, इथे प्रभू रामांच्या अगदी डाव्या
बाजूला सुग्रीवाची मूर्ती कोरलेली आहे आणि ती रामांना हात जोडून नमस्कार
करत असलेल्या अवस्थेत आहे. भारतामध्ये अशी असंख्य राम मंदिरे आहेत जिथे
राम-पंचायतनाची किंवा राम-सीता-हनुमानाची पूजा होते, परंतु सुग्रीवाला
रामांसोबत मुख्य गाभाऱ्यात स्थान दिलेले हे बहुधा संपूर्ण भारतातील एकमेव
मंदिर असावे. प्रभू रामांनी दिलेल्या वचनाची आणि त्यांनी प्रस्थापित
केलेल्या न्यायाची ही मूर्ती म्हणजे एक साक्षच आहे. विजयनगर साम्राज्याच्या
काळात आणि त्यानंतरही अनेक स्थानिक राजांनी या मंदिराची वेळोवेळी डागडुजी
केली आणि त्यात एका भव्य सभामंडपाची भर घातली. आज या मंदिरात जाताना एक
वेगळीच अध्यात्मिक ऊर्जा जाणवते. नदीकाठचा थंड वारा आणि गाभाऱ्यातून येणारा
कापूर-उदबत्तीचा सुवास भाविकांना पूर्णपणे मंत्रमुग्ध करून टाकतो.
कोदंडराम
मंदिराच्या अगदी पाठीमागे आणि थोड्याशा उंचीवर एका टेकडीवर यंत्रोधारक
हनुमानाचे मंदिर विराजमान आहे. हम्पीला भेट देणाऱ्या प्रत्येक भाविकासाठी
आणि अभ्यासकासाठी हे मंदिर म्हणजे एक परमपवित्र असे तीर्थक्षेत्र आहे. या
मंदिरामागे एक अत्यंत रंजक आणि ऐतिहासिक कथा दडली आहे. सोळाव्या शतकात
विजयनगर साम्राज्याचे राजगुरू आणि महान संत 'श्री व्यासराज' (ज्यांना
व्यासतीर्थ म्हणूनही ओळखले जाते) हे हम्पीमध्ये वास्तव्यास होते. त्यांनी
संपूर्ण भारतभरात हनुमानाची तब्बल ७३२ मंदिरे स्थापन केली, आणि त्यातील हे
यंत्रोधारक हनुमानाचे मंदिर सर्वात पहिले आणि सर्वात प्रमुख मानले जाते.
आख्यायिकेनुसार,
संत श्री व्यासराज जेव्हा या खडकावर बसून कठोर तपश्चर्या करत होते, तेव्हा
त्यांनी स्वतःच्या हाताने कोळशाचा वापर करून खडकावर हनुमानाचे चित्र
काढले. परंतु, सलग बारा दिवस ते चित्र खडकावरून अदृश्य होत असे. तेव्हा संत
व्यासराजांनी एका विशिष्ट आणि शक्तिशाली 'यंत्राची' (षटकोनी तारा)
निर्मिती केली आणि त्या यंत्राच्या मध्यभागी हनुमानाची आकृती बद्ध केली. या
शक्तिशाली यंत्रामुळे हनुमानाची ती आकृती तिथेच कायमची स्थिर राहिली आणि
म्हणूनच या मंदिराला 'यंत्रोधारक हनुमान' म्हणजेच 'यंत्रात विराजमान असलेला
हनुमान' असे सार्थ नाव पडले.
या मूर्तीची रचना अत्यंत दुर्मिळ आणि
विलक्षण आहे. साधारणपणे आपण मारुतीची मूर्ती हातात गदा घेतलेली, आकाशात
उडणारी किंवा रामांपुढे हात जोडून उभी असलेली पाहतो. परंतु, या यंत्रोधारक
मंदिरातील मारुतीराया हे चक्क 'पद्मासन' घालून एका ध्यानस्थ योगीप्रमाणे
बसलेले आहेत. या सहा कोनी यंत्राच्या भोवती बारा माकडांची (वानरांची) एक
साखळी कोरलेली आहे, जी एकमेकांची शेपटी धरून गोल फिरत आहेत. हे बारा वानर
म्हणजे वर्षाच्या बारा महिन्यांचे आणि काळाच्या अखंड चक्राचे प्रतीक मानले
जातात. मूर्तीच्या अगदी वरच्या बाजूला भगवान विष्णूचे रूप असलेली एक छोटीशी
आकृती देखील कोरलेली आहे.
रामायणातील संदर्भांनुसार, याच जागेवर
प्रभू श्रीराम आणि मारुतीराया यांची पहिली ऐतिहासिक भेट झाली होती.
मारुतीरायांनी ब्राह्मण वेषात येऊन रामांची परीक्षा घेतली आणि नंतर त्यांचे
दासत्व स्वीकारले, ती पवित्र जागा हीच मानली जाते. त्यामुळे या जागेचे
पावित्र्य अधिकच वाढते. संत व्यासराजांनी या मूर्तीची स्थापना करताना अतिशय
कडक आणि सात्विक नियमांचे पालन केले होते, ज्यामुळे या मूर्तीत प्रचंड
अध्यात्मिक ऊर्जा सामावली आहे, अशी भाविकांची गाढ श्रद्धा आहे.
या
मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी खालील पदपथावरून काही दगडी पायऱ्या चढून जावे
लागते. हा रस्ता आजूबाजूच्या घनदाट झाडीमुळे आणि अवाढव्य खडकांमुळे अत्यंत
नयनरम्य आणि मनमोहक वाटतो. पायऱ्या चढून वर पोहोचल्यावर मंदिराच्या
प्रांगणातून जो नजारा दिसतो, तो खरोखरच डोळ्यांचे पारणे फेडणारा असतो. खाली
संथपणे वाहणारी तुंगभद्रा नदी, तिच्या काठावर विखुरलेले विजयनगरचे
ऐतिहासिक अवशेष आणि क्षितिजापर्यंत पसरलेले ते गूढ वाटणारे खडकाळ डोंगर हे
सर्व दृश्य पाहताना आपण अक्षरशः भान विसरून जातो. या मंदिराच्या परिसरात
आजही अनेक माकडे आनंदाने बागडताना दिसतात, जणू काही ती वानरसेना आजही
आपल्या आराध्याच्या सेवेत रुजू आहे. येथे येणारे भाविक मारुतीरायाला
प्रदक्षिणा घालतात आणि आपल्या मनोकामना पूर्ण होण्यासाठी मनापासून
प्रार्थना करतात. हम्पीच्या या लाल मातीत, जिथे एका बाजूला विजयनगरच्या
राजांचा पराक्रम आणि वैभव दडलेले आहे, तिथेच दुसऱ्या बाजूला चक्रतीर्थ,
कोदंडराम आणि यंत्रोधारक हनुमानाच्या या मंदिरांनी भक्तीचा आणि अध्यात्माचा
एक अथांग सागर निर्माण केला आहे. इतिहास आणि पुराणांचा हा सुरेख संगम
अनुभवणे, हा हम्पीच्या या प्रवासातील एक अत्यंत भाग्याचा आणि चिरंतन
टिकणारा क्षण ठरतो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
राजमार्गावरील महाकाय विघ्नहर्ते: कडलेकाळू आणि सासिवेकाळू गणेश!
कोदंडराम
मंदिराचे मनःशांती देणारे दर्शन आटोपून आम्ही पुन्हा माघारी फिरलो.
विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी समोरूनच जाणाऱ्या आणि टेकडीकडे झेपावणाऱ्या एका
चढणीच्या डांबरी रस्त्याने आम्ही आमचा पुढचा प्रवास सुरू केला. थोडासा चढ
पार करून वर पोहोचताच, उजव्या बाजूला एक अत्यंत भव्य आणि प्राचीन
प्रवेशद्वारासारखे दगडी बांधकाम आमच्या दृष्टीस पडले. हे दुसरे तिसरे काही
नसून विजयनगर साम्राज्याच्या काळातील एक अत्यंत महत्त्वाचे ऐतिहासिक
प्रवेशद्वार होते. या प्रवेशद्वाराच्या अगदी मध्यभागातून एक रुंद रस्ता
जातो आणि त्याच्या दोन्ही बाजूंना पहारेकऱ्यांसाठी किंवा विश्रांतीसाठी
उभारलेले सभामंडपासारखे नक्षीदार दगडी बांधकाम आजही भक्कम स्थितीत पाहायला
मिळाले. याच भव्य प्रवेशद्वारापाशी कन्नड लिपीत कोरलेला एक प्राचीन शिलालेख
देखील दिसून आला. इतिहासाच्या पानांमध्ये डोकावल्यास समजते की, विजयनगरचे
राजे जेव्हा विरूपाक्ष मंदिराच्या शाही दर्शनासाठी येत असत, तेव्हा याच
राजमार्गाचा आणि प्रवेशद्वाराचा वापर केला जात असे. या प्रवेशद्वाराच्या
एका बाजूला नजर टाकल्यास आजही त्या प्राचीन रस्त्याचे अवशेष आणि खाणाखुणा
स्पष्टपणे दिसून येतात, तर दुसऱ्या बाजूला समोरच विरूपाक्ष मंदिराचे
गगनचुंबी गोपूर मोठ्या दिमाखात उभे असलेले दिसते.
या शाही
प्रवेशद्वारातून थोडे पुढे गेल्यानंतर लगेचच डाव्या बाजूला आणखी एक प्राचीन
आणि विस्तीर्ण मंदिर बांधलेले दिसले. हे मंदिर विघ्नहर्ता गणरायाचे होते.
विजयनगर साम्राज्याच्या या ऐतिहासिक प्रवासात आतापर्यंत अनेक मंदिरे पाहिली
असली, तरी आम्हाला दर्शन दिलेले हे पहिलेच गणपतीचे मंदिर होते. हम्पीमधील
इतर मंदिरांप्रमाणेच या मंदिराचा सभामंडप अतिशय उंच आणि नक्षीदार पाषाण
खांबांनी सजलेला होता. मंदिराच्या आत मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर
समोरचे दृश्य पाहून आम्ही थक्क झालो. तिथे एकाच अखंड पाषाणात कोरलेली आणि
जवळपास पंधरा फूट उंची असलेली गणपतीची अतिशय सुबक आणि महाकाय मूर्ती
विराजमान होती. हेच ते जगप्रसिद्ध 'कडलेकाळू गणेश' मंदिर होय! कन्नड
भाषेमध्ये 'कडलेकाळू' या शब्दाचा अर्थ हरभऱ्याचा दाणा असा होतो. या महाकाय
गणपतीचे पोट हरभऱ्याच्या दाण्यासारखे दिसते, म्हणूनच याला स्थानिक लोकांनी
हे नाव दिले असावे. पंधराशे पासष्टच्या परकीय आक्रमकांच्या भीषण
विध्वंसामध्ये या सुंदर मूर्तीचे मोठे नुकसान करण्यात आले होते. गणपतीच्या
पोटाचा बराचसा भाग आक्रमकांनी निर्घृणपणे फोडल्याचे स्पष्टपणे दिसून येते.
असे असले तरी, शेकडो वर्षे उलटून गेल्यानंतरही या मूर्तीचे मूळ सौंदर्य आणि
चेहऱ्यावरील शांत भाव आजही अबाधित आहेत, हे खऱ्या अर्थाने विशेष म्हणावे
लागेल.
या मंदिरातून बाहेर पडल्यानंतर डाव्या बाजूला विरूपाक्ष
मंदिराचे विहंगम दृश्य दिसते. हे मंदिर हेमकुट टेकडीच्या उतारावर स्थित
असल्यामुळे, येथून हम्पीचा आणि आजूबाजूच्या अवशेषांचा बराच मोठा परिसर एकाच
दृष्टिक्षेपात पाहता येतो. अगदी समोरच उत्तुंग अशी 'मातंग टेकडी' देखील
दृष्टीस पडते. मंदिराच्या मागच्या बाजूला टेकडीवर आजही काही प्राचीन
बांधकामे सुस्थितीमध्ये उभी आहेत, ज्यांची आधुनिक काळात पुरातत्व खात्याने
अत्यंत काळजीपूर्वक पुनर्रचना केलेली असावी. हे कडलेकाळू मंदिर थेट
राजमार्गावर असल्याने आणि मूर्तीची भव्यता पाहता, हे मंदिर राजाच्या किंवा
राजघराण्यातील व्यक्तींच्या शाही दर्शनासाठी मुद्दाम बांधले गेले असावे,
असा अंदाज बांधता येतो. कारण, सर्वसामान्य नागरिकांसाठी गणपतीचे आणखी एक
मंदिर याच टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूला स्थित आहे. या दुसऱ्या मूर्तीचा आकार
कडलेकाळू गणेशापेक्षा थोडा लहान आहे. राजघराण्याचा हा विघ्नहर्ता डोळ्यांत
साठवून आम्ही टेकडीच्या पुढच्या भागात असलेल्या त्या दुसऱ्या गणपतीची
मूर्ती पाहण्यासाठी पोहोचलो.
गणपतीच्या या दुसऱ्या आणि तितक्याच
विलोभनीय मूर्तीचे नाव 'सासिवेकाळू गणेश' असे आहे. कन्नड भाषेमध्ये
'सासिवेकाळू' म्हणजे मोहरीचा दाणा. ही मूर्ती कडलेकाळू गणेशापेक्षा उंचीने
थोडी लहान असून, तिचे पोट मोहरीच्या दाण्यासारखे गोलसर आणि गुबगुबीत दिसत
असल्यामुळे तिला हे नाव पडले असावे. विजयनगर साम्राज्यातील व्यापारी आणि
सामान्य नागरिक आपल्या दैनंदिन दर्शनासाठी प्रामुख्याने या सासिवेकाळू
गणेशाच्या मंदिराचा वापर करत असावेत, असे तिथल्या एकूण रचनेवरून जाणवते.
हम्पीमध्ये
प्रामुख्याने शैव आणि वैष्णव पंथाची अनेक भव्य मंदिरे पाहायला मिळतात,
परंतु कोणत्याही शुभकार्याची सुरुवात ज्याच्या आराधनेने होते, त्या
विघ्नहर्त्या गणरायाला विजयनगरच्या राजांनी विसरणे शक्यच नव्हते. हेमकुट
टेकडीच्या उतारावर स्थित असलेल्या या दोन अवाढव्य एकाश्म मूर्ती म्हणजे
विजयनगरच्या सुवर्णकाळातील शिल्पकलेचा आणि त्यांच्या भक्तीचा सर्वोच्च
आविष्कार आहेत. एकाच अखंड पाषाणातून इतक्या भव्य आणि सुबक मूर्ती घडवणे, हे
तत्कालीन मानवी बुद्धिमत्तेचे आणि संयमाचे एक मोठे आश्चर्य आहे. या दोन्ही
मूर्तींच्या निर्मितीमागील इतिहास, आख्यायिका आणि स्थापत्यकला अतिशय रंजक
आणि अभ्यासपूर्ण आहे.
सुरुवात करूया 'कडलेकाळू गणेश' मंदिरापासून.
हे मंदिर केवळ एका मूर्तीपुरते मर्यादित नसून तो एक अतिशय भव्य आणि प्रशस्त
असा वास्तू समूह आहे. या मंदिराचा जो समोरचा सभामंडप (महामंडप) आहे, तो
हम्पीमधील सर्वात सुंदर आणि उंच मानल्या जाणाऱ्या मंडपांपैकी एक आहे. या
सभामंडपाला आधार देणारे अत्यंत उंच आणि सडपातळ ग्रॅनाईटचे खांब आहेत. या
प्रत्येक खांबावर विजयनगर शैलीचे वैशिष्ट्य असलेले पौराणिक प्राणी,
नर्तिका, वादक आणि विविध देवदेवतांच्या मूर्ती अतिशय बारकाईने कोरलेल्या
आहेत. या खांबांची उंची आणि त्यांची प्रमाणबद्धता पाहून आपण अक्षरशः अवाक
होतो. या भव्य सभामंडपातून जेव्हा आपण गाभाऱ्यात प्रवेश करतो, तेव्हा समोर
विराजमान असलेली पंधरा फूट उंचीची कडलेकाळू गणेशाची मूर्ती आपल्याला
नतमस्तक व्हायला लावते. ही मूर्ती परिसरातील एकाच अवाढव्य नैसर्गिक खडकातून
जागेवरच कोरलेली आहे.
परंतु, या मूर्तीचे दर्शन घेताना मनात एक
भयंकर वेदना आणि खंतही निर्माण होते. या मूर्तीचे पोट आक्रमकांनी अतिशय
वाईट पद्धतीने फोडलेले आहे. यामागे एक ऐतिहासिक संदर्भ सांगितला जातो. १५६५
च्या तालिकोटाच्या युद्धानंतर जेव्हा आक्रमक हम्पीमध्ये घुसले, तेव्हा
त्यांनी या मूर्तीची प्रचंड नासधूस केली. त्याकाळी अशी एक अफवा किंवा समज
होता की, विजयनगरचे राजे आपल्या देवदेवतांच्या मूर्तींच्या पोटात अमूल्य
रत्ने, हिरे आणि सोन्या-चांदीचा खजिना लपवून ठेवतात. याच खजिन्याच्या
लालसेपोटी आक्रमकांनी या सुबक मूर्तीचे पोट फोडले आणि तिचे मोठे नुकसान
केले. अर्थात, आतमध्ये कोणताही खजिना नव्हता, पण मानवी लालसेने एका अप्रतिम
कलाकृतीचे कायमस्वरूपी नुकसान केले. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार कोणत्याही
भग्न किंवा खंडित मूर्तीची पूजा केली जात नाही, त्यामुळे आज या मंदिरात
कोणतीही नियमित पूजाअर्चा होत नाही. तरीही, या मूर्तीच्या चेहऱ्यावरील
सौम्य भाव, तिची भव्यता आणि आजूबाजूच्या खांबांवरील कलाकुसर हम्पीला भेट
देणाऱ्या प्रत्येक पर्यटकाला आपल्याकडे आकर्षित करते. या मंदिराच्या
सभामंडपात उभे राहून जेव्हा आपण बाहेर पाहतो, तेव्हा विरूपाक्ष मंदिराचे
मुख्य गोपूर, आजूबाजूचा खडकाळ प्रदेश आणि खाली पसरलेला विस्तीर्ण राजबाजार
यांचे अत्यंत विहंगम दृश्य दिसते. छायाचित्रकारांसाठी आणि
इतिहासप्रेमींसाठी ही जागा म्हणजे एक मोठी पर्वणीच आहे.
हेमकुट
टेकडीच्या दुसऱ्या बाजूला, म्हणजे दक्षिण उताराकडे थोडे खाली आल्यावर
आपल्याला 'सासिवेकाळू गणेश' या दुसऱ्या महाकाय मूर्तीचे दर्शन घडते.
कडलेकाळू गणेशाचे मंदिर जसे एका राजमार्गावर आणि अत्यंत भव्य अशा बंदिस्त
गाभाऱ्यात आहे, तसे सासिवेकाळू गणेशाचे नाही. ही मूर्ती एका खुल्या आणि
हवेशीर अशा मंडपामध्ये विराजमान आहे. या मूर्तीची उंची साधारणपणे आठ फूट
इतकी असून ती देखील एकाच अखंड नैसर्गिक खडकातून कोरलेली आहे. या मूर्तीची
रचना आणि त्यामागील इतिहास अत्यंत वेगळा आणि विलक्षण आहे.
या
मूर्तीविषयी उपलब्ध असलेल्या ऐतिहासिक शिलालेखांनुसार, या खुल्या मंडपाची
आणि मूर्तीची निर्मिती इसवी सन १५०६ मध्ये विजयनगरचे तत्कालीन सम्राट
'दुसरे नरसिंह' यांच्या स्मरणार्थ करण्यात आली होती. एका आख्यायिकेनुसार
'भानुपा' नावाच्या एका अत्यंत श्रीमंत मोहरीच्या व्यापाऱ्याने या मूर्तीची
आणि मंडपाची निर्मिती आपल्या स्वतःच्या खर्चाने केली होती. तो व्यापारी
मोहरीचा व्यापार करत असल्यामुळे आणि मूर्तीचे पोटही मोहरीच्या दाण्यासारखे
दिसत असल्यामुळे याला 'सासिवेकाळू गणेश' असे नाव पडले असावे, असा
इतिहासकारांचा एक ठाम अंदाज आहे. हे मंदिर सर्वसामान्य व्यापाऱ्यांनी आणि
नागरिकांनी उभारलेले असल्यामुळे इथल्या वातावरणात एक वेगळाच जिव्हाळा
जाणवतो.
सासिवेकाळू गणेशाच्या मूर्तीचे अत्यंत बारकाईने निरीक्षण
केल्यावर आपल्याला अनेक रंजक गोष्टी पाहायला मिळतात. या मूर्तीला चार हात
असून त्यामध्ये गणरायाने पाश, अंकुश, मोडलेला दात आणि मोदक धारण केलेला
आहे. या गणपतीचे पोट अत्यंत गुबगुबीत आणि मोठे आहे. या मोठ्या पोटाभोवती एक
साप पट्ट्यासारखा (कंबरपट्टा) बांधलेला स्पष्टपणे दिसून येतो. यामागे
हिंदू पुराणातील एक अतिशय मजेशीर आणि गोड कथा आहे. एकदा गणरायाने खूप सारे
मोदक खाल्ले. मोदक इतके जास्त खाल्ले की त्यांचे पोट आता फुटेल की काय अशी
परिस्थिती निर्माण झाली. आपले पोट फुटू नये म्हणून त्यांनी घाईघाईने एका
सापाला पकडले आणि त्यालाच आपल्या पोटाभोवती घट्ट बांधून घेतले. शिल्पकाराने
ही पौराणिक कथा अत्यंत कल्पकतेने आणि हुबेहूब या पाषाणात कोरून काढली आहे.
परंतु,
सासिवेकाळू गणेशाचे सर्वात मोठे आणि जगावेगळे वैशिष्ट्य या मूर्तीच्या
पुढच्या भागात नसून तिच्या अगदी मागच्या बाजूला दडलेले आहे. अनेक पर्यटक या
मूर्तीला समोरून पाहून निघून जातात आणि या अद्भुत चमत्काराला मुकतात. जर
तुम्ही या मूर्तीच्या मागच्या बाजूला जाऊन पाहिले, तर तुम्हाला पाठीच्या
भागावर एक स्त्रीची आकृती कोरलेली दिसेल. ही आकृती दुसरी तिसरी कुणाची नसून
साक्षात माता पार्वतीची आहे. शिल्पकाराने ही मूर्ती अशी घडवली आहे की, जणू
काही माता पार्वती आपल्या पाठीमागून येून बाळ गणेशाला आपल्या कुशीत आणि
मांडीवर घेऊन बसली आहे. माता पार्वतीचा तो आधार आणि बाळ गणेशाचे ते रूप या
एकाच दगडातून दोन वेगवेगळ्या कोनातून अतिशय प्रभावीपणे दाखवण्यात आले आहे.
आई आणि मुलाच्या प्रेमाचे इतके सुंदर, कल्पक आणि भव्य दगडी प्रतीक संपूर्ण
भारतात दुसरीकडे कुठेही पाहण्यास मिळत नाही.
विजयनगरचे ते अज्ञात
शिल्पकार केवळ दगडावर हातोडा चालवणारे कामगार नव्हते, तर ते अत्यंत उच्च
दर्जाचे विचारवंत, भक्त आणि कल्पक कलावंत होते. त्यांनी या निर्जीव आणि
कठोर मानल्या जाणाऱ्या ग्रॅनाईट दगडांमध्ये आईची ममता, पौराणिक कथांचा
गोडवा आणि राजांचे वैभव अतिशय सहजतेने गुंफले आहे. हम्पीच्या या लाल मातीत,
एकाच टेकडीवर विराजमान झालेले हे दोन्ही गणेश म्हणजे हम्पीच्या गौरवशाली
आणि वैभवसंपन्न इतिहासाचे दोन अत्यंत भक्कम आधारस्तंभ आहेत. एकीकडे
राजेशाही थाटात बसलेला कडलेकाळू गणेश आपल्याला विजयनगरच्या अथांग
श्रीमंतीची आठवण करून देतो, तर दुसरीकडे व्यापाऱ्याने उभारलेला आणि आईच्या
कुशीत बसलेला सासिवेकाळू गणेश आपल्याला तत्कालीन समाजाच्या साधेपणाची आणि
त्यांच्या निस्सीम भक्तीची ओळख करून देतो. या दोन्ही महाकाय
विघ्नहर्त्यांचे दर्शन घेतल्याशिवाय विजयनगरच्या साम्राज्याची आणि
त्यांच्या अद्वितीय शिल्पकलेची ही रोमांचक सफर खऱ्या अर्थाने पूर्णत्वास
जाऊच शकत नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
इतिहासाचा सुवर्णमुकुट: हेमकूट टेकडी
हम्पीमधील
दोन्ही महाकाय गणपतींचे (कडलेकाळू आणि सासिवेकाळू) दर्शन घेऊन आमचे मन
तृप्त झाले होते. त्यानंतर आम्ही या मूर्ती ज्या टेकडीच्या उतारावर
विसावल्या आहेत, त्या ऐतिहासिक 'हेमकूट टेकडी'वर चढाई करण्यास सुरुवात
केली. सासिवेकाळू गणेश मंदिराच्या उजव्या बाजूने या टेकडीवर जाण्यासाठी थेट
पाषाणातच काही पायऱ्या कोरलेल्या होत्या. या पायऱ्यांचा चढ फारसा तीव्र
नसल्याने चढाई अगदी सोपी वाटत होती. वाटेच्या दोन्ही बाजूंना जुन्या
काळातील भक्कम दगड रचलेले होते, जे या वाटेची प्राचीनता अधोरेखित करत होते.
जसजसे आम्ही टेकडीवर वर चढू लागलो, तसतसे हम्पीच्या विस्तीर्ण
साम्राज्यातील इतरही अनेक नयनरम्य ठिकाणे आणि वास्तू स्पष्टपणे दिसू
लागल्या.
अवघ्या दोनच मिनिटांच्या अंतरावर आम्हाला एक अत्यंत सुंदर
आणि प्राचीन प्रवेशद्वार लागले. या प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही भिंतींवर अनेक
सुरेख चित्राकृती कोरलेल्या होत्या. विजयनगर साम्राज्याचे ते सुबक आणि
वैशिष्ट्यपूर्ण नक्षीकाम इथे पुन्हा एकदा मोठ्या दिमाखात पाहायला मिळाले.
या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर समोरच एक एकमजली दगडी बांधकाम दिसून
आले. हम्पीमध्ये इतरत्र दिसणाऱ्या दगडी बांधकामांप्रमाणेच ही एक भव्य रचना
होती. काळाच्या ओघात आज तिथे केवळ एक सांगाडा उरलेला दिसतो, कारण या
वास्तूला कोणत्याही भिंती शिल्लक नव्हत्या. मात्र, या सांगाड्यातून समोर
नजर टाकल्यावर विरूपाक्ष मंदिराचे ते गगनचुंबी गोपूर एका सुंदर चौकटीत
बसवल्यासारखे दिसले.
या टेकडीवर नजर जाईल तिथे सर्वत्र पसरलेली अनेक
छोटी-छोटी आणि सुबक मंदिरे दृष्टीस पडत होती. काही ठिकाणी दगडांत कोरलेले
छोटे दीपस्तंभ देखील होते. अभ्यासकांच्या मते, सध्याचे भव्य विरूपाक्ष
मंदिर उभे राहण्यापूर्वी भगवान शिवाचे मूळ स्थान याच हेमकूट टेकडीवर होते.
मंदिरांव्यतिरिक्त अगणित दगडी बांधकामे आणि त्यांचे अवशेष या टेकडीवर
सर्वत्र विखुरलेले पाहायला मिळाले. या उंचीवरून दूरवरचा तो पौराणिक
'अंजनाद्री पर्वत' आणि 'मातंग टेकडी'चे विहंगम दर्शन झाले. आम्ही एका कडेने
चालत या संपूर्ण टेकडीचा आणि तिथल्या विस्ताराचा अंदाज घेतला. बऱ्याच
ठिकाणी या टेकडीची रचना एका भक्कम तटबंदी असलेल्या अभेद्य किल्ल्यासारखी
भासत होती. अर्थात, काळाच्या प्रदीर्घ ओघात अनेक ठिकाणी दगडांची पडझड
झाल्याचेही निदर्शनास आले. हम्पीच्या या कोरड्या आणि संरक्षित क्षेत्राच्या
बाहेर मात्र निसर्गाची मुक्त उधळण पाहायला मिळाली. हिरव्यागार झाडींनी
वेढलेला परिसर, तसेच नारळाच्या आणि केळीच्या बागा इथून विनाअडथळा न्याहाळता
येत होत्या.
या शांत आणि मोकळ्या जागेवर उभे राहिल्यास इथून
दिसणारा सूर्योदय आणि सूर्यास्त नक्कीच अत्यंत मनमोहक आणि डोळ्यांचे पारणे
फेडणारा असावा, याची आम्हाला पुरेपूर खात्री पटली. इथल्या प्रत्येक
दगडामागे एक रंजक इतिहास दडलेला आहे. या टेकडीवरील प्रत्येक प्राचीन
मंदिराने एकेकाळी लाखो भाविकांची निस्सीम भक्ती पाहिली आहे. परंतु आज हा
सगळा देदीप्यमान इतिहास काळाच्या पडद्याआड मूकपणे विसावलेला दिसतो. उंचीवर
असल्यामुळे संपूर्ण विजयनगरच्या साम्राज्यावर आणि आजूबाजूच्या हालचालींवर
लक्ष ठेवण्यासाठी ही एक अत्यंत मोक्याची आणि उत्तम जागा असावी. टेकडीचे ते
रुबाबदार आणि गूढ रूप डोळ्यांत साठवून आम्ही आमच्या परतीच्या मार्गाला
लागलो.
हम्पीच्या भौगोलिक आणि ऐतिहासिक पटलावर 'हेमकूट टेकडी' ही
केवळ एक दगडांची रास नसून, ती या परिसराच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक
अस्तित्वाचा मूळ पाया आहे. विरूपाक्ष मंदिराच्या अगदी दक्षिणेला आणि हम्पी
बस स्टँडच्या जवळ स्थित असलेली ही टेकडी एका अत्यंत भव्य अशा नैसर्गिक
कॅनव्हाससारखी भासते. विजयनगर साम्राज्याची राजकीय राजधानी हम्पीमध्ये
विकसित होण्याच्या शेकडो वर्षे आधीपासून ही टेकडी एक अत्यंत पवित्र आणि
गजबजलेले धार्मिक केंद्र होती.
या टेकडीच्या नावामागे एक अत्यंत
रंजक आणि भावपूर्ण अशी पौराणिक कथा दडलेली आहे. हिंदू पुराणानुसार, 'पंपा'
नावाच्या देवीने भगवान शिवाला प्रसन्न करण्यासाठी याच टेकडीवर अत्यंत कठोर
तपश्चर्या केली होती. तिच्या भक्तीवर प्रसन्न होऊन भगवान शिवाने तिच्याशी
विवाह करण्याचे मान्य केले. जेव्हा शिव आणि पंपा देवीचा विवाह संपन्न झाला,
तेव्हा देवलोकातून या टेकडीवर अक्षरशः सुवर्णाची म्हणजेच सोन्याची उधळण
करण्यात आली, असा एक समज आहे. संस्कृतमध्ये सोन्याला 'हेम' असे म्हटले
जाते, आणि म्हणूनच या टेकडीला 'हेमकूट' म्हणजेच 'सोन्याची टेकडी' असे
अन्वर्थक नाव पडले. याच पंपा देवीच्या नावावरून पुढे या संपूर्ण क्षेत्राला
'हम्पी' हे नाव प्राप्त झाले. त्यामुळे हेमकूट टेकडी ही खऱ्या अर्थाने
हम्पीची जन्मदात्री मानली जाते.
वास्तुकलेच्या दृष्टीने हेमकूट
टेकडी हा एक खुला आणि अत्यंत समृद्ध असा खजिना आहे. या टेकडीवर जवळपास
पस्तीस ते चाळीस लहान-मोठी मंदिरे आणि त्यांचे अवशेष आजही चांगल्या स्थितीत
पाहायला मिळतात. यापैकी बहुतांश मंदिरे ही विजयनगर साम्राज्याच्या
स्थापनेपूर्वीची, म्हणजेच नवव्या ते चौदाव्या शतकातील आहेत. या मंदिरांवर
चालुक्य, राष्ट्रकूट आणि होयसळ या प्राचीन राजवटींच्या स्थापत्यशैलीचा
स्पष्ट प्रभाव दिसून येतो. येथील बहुतांश मंदिरे ही भगवान शिवाला समर्पित
आहेत. या मंदिरांची रचना विजयनगर काळातील मंदिरांसारखी अतिशय गुंतागुंतीची
किंवा अवाढव्य नाही, तर ती तुलनेने साधी आणि आटोपशीर आहे. या मंदिरांची
शिखरे ही पायऱ्या-पायऱ्यांच्या पिरामिडसारखी आहेत, जी दक्षिण भारतातील
सुरुवातीच्या वास्तुकलेचे एक उत्तम उदाहरण मानली जातात. यातील काही मंदिरे
त्रिकुटाचल शैलीतील आहेत, म्हणजेच तीन वेगवेगळ्या गाभाऱ्यांसाठी एकच
सामायिक सभामंडप अशी त्यांची रचना आहे. या टेकडीवरील अनेक मंदिरांच्या
भिंतींवर रामायण आणि महाभारतातील प्रसंग अत्यंत सुबकपणे कोरलेले आहेत.
हेमकूट
टेकडीचे सर्वात मोठे आकर्षण म्हणजे इथून दिसणारा सूर्यास्ताचा आणि
सूर्योदयाचा विहंगम नजारा. संपूर्ण हम्पीमध्ये सूर्यास्त पाहण्यासाठी मातंग
टेकडी आणि हेमकूट टेकडी या दोनच जागा सर्वोत्तम मानल्या जातात. मातंग
टेकडीची चढाई अत्यंत कठीण आणि दमछाक करणारी असल्यामुळे, बहुतांश पर्यटक आणि
छायाचित्रकार हेमकूट टेकडीलाच पहिली पसंती देतात. या टेकडीचा चढ अतिशय
सोपा आहे आणि वर पोहोचल्यावर मिळणारी निसर्गाची आणि इतिहासाची ती एकत्रित
अनुभूती सर्व थकवा विसरायला लावते. संध्याकाळच्या वेळी जेव्हा मावळत्या
सूर्याची सोनेरी किरणे येथील प्राचीन मंदिरांच्या शिखरांवर आणि विरूपाक्ष
मंदिराच्या भव्य गोपुरावर पडतात, तेव्हा हेमकूट टेकडी खऱ्या अर्थाने
सोन्यासारखी झळाळून उठते. तो प्रकाश आणि सावल्यांचा खेळ पाहणे हा एक
स्वर्गीय अनुभव असतो. खाली शांतपणे पसरलेले हम्पी गाव, तुंगभद्रेचा संथ
प्रवाह आणि क्षितिजावर पसरलेले ते महाकाय खडकाळ डोंगर हे सर्व एकाच चौकटीत
पाहण्याची संधी या टेकडीवरून मिळते.
या टेकडीवर एक विलक्षण शांतता
आणि पावित्र्य जाणवते. खाली हम्पी बाजारपेठेतील गजबजाट या उंचीवर पोहोचत
नाही. इथे असलेल्या अनेक गुळगुळीत आणि विस्तीर्ण खडकांवर बसून पर्यटक तासन्
तास निसर्गाचा आनंद घेतात. विजयनगरच्या राजांच्या काळात या टेकडीला अत्यंत
महत्त्व होते. राजघराण्यातील अनेक महत्त्वाचे धार्मिक विधी आणि यज्ञ याच
टेकडीवर पार पडत असत. याशिवाय, भौगोलिकदृष्ट्या उंचीवर असल्यामुळे या
टेकडीचा उपयोग शहराच्या संरक्षणासाठी आणि टेहळणीसाठीही केला जात होता, याचे
पुरावे येथील जुन्या तटबंदीच्या अवशेषांवरून मिळतात. थोडक्यात सांगायचे
तर, हेमकूट टेकडी ही विजयनगरच्या इतिहासाची एक अत्यंत शांत, गंभीर आणि
ज्ञानी अशी साक्षीदार आहे. हम्पीच्या या प्रवासात या टेकडीच्या शांततेत
काही वेळ घालवल्याशिवाय आणि इथून दिसणारा तो विरूपाक्षाचा नजारा डोळ्यांत
साठवल्याशिवाय हा ऐतिहासिक प्रवास खऱ्या अर्थाने पूर्ण होऊच शकत नाही.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर #टेकडी
हम्पीचे ऐतिहासिक कृष्ण मंदिर आणि विस्तीर्ण कृष्ण बाजार!
हेमकूट
टेकडीचा तो प्राचीन आणि मनमोहक परिसर डोळ्यांत साठवून आम्ही खाली उतरू
लागलो. समोरच थोड्या अंतरावर एका विस्तीर्ण चौरसाकृती तटबंदीच्या आत वसलेले
आणि अत्यंत सुंदर नक्षीकामाने सजलेले एक भव्य मंदिर आम्हाला खुणावत होते.
हेच हम्पीचे जगप्रसिद्ध 'कृष्ण मंदिर' होय. टेकडीवरून खाली येऊन अवघ्या
दोनच मिनिटांत आम्ही या मंदिरापाशी पोहोचलो. आजच्या आधुनिक डांबरी
रस्त्याच्या दोन्ही बाजूंनी आजही विजयनगर काळातील ती प्राचीन दगडी बांधकामे
दिमाखात उभी असलेली दिसतात.
मंदिराच्या अगदी बरोबर समोर विजयनगर
साम्राज्यातील एका अत्यंत वैभवशाली आणि प्राचीन बाजारपेठेचे दर्शन घडते.
एका विस्तीर्ण आणि प्रशस्त मोकळ्या जागेच्या दोन्ही बाजूंना एकाच समान
ठेवणीतील, चौरसाकृती आणि सलग अशी दगडी बांधकामे पाहायला मिळतात. हीच ती
एकेकाळची गजबजलेली बाजारपेठ, जिला 'कृष्ण बाजार' म्हणून ओळखले जायचे. या
संपूर्ण परिसरामध्ये दूरवर कुठेही आधुनिक सिमेंट-काँक्रीटचे बांधकाम दिसत
नसल्याने, या जागेची पंधराशे वर्षांपूर्वीची प्राचीनता आणि तो ऐतिहासिक
माहोल आजही अगदी जसाच्या तसा टिकून असल्याचे प्रकर्षाने जाणवते. या
विस्तीर्ण कृष्ण बाजाराला लागूनच एका बाजूला अतिशय सुंदर अशी एक छोटेखानी
'पुष्करणी' देखील बांधलेली आहे. जुन्या काळातील नगररचनेचे हे अद्भुत रूप
मनात साठवून आम्ही कृष्ण मंदिराच्या मुख्य प्रवेशद्वाराकडे वळलो.
कृष्ण
मंदिराचा हा परिसर म्हणजे विजयनगरच्या स्थापत्यकलेचा आणि जाज्वल्य
इतिहासाचा एक अत्यंत सुवर्ण अध्याय आहे. या भव्य मंदिराची निर्मिती विजयनगर
साम्राज्याचे सर्वात महान आणि पराक्रमी सम्राट कृष्णदेवराय यांनी इसवी सन
१५१३ मध्ये केली होती. या अवाढव्य मंदिराच्या उभारणीमागे एक अत्यंत मोठा
आणि अभिमानास्पद असा लष्करी विजय दडलेला आहे. सम्राट कृष्णदेवराय यांनी
ओडिशाच्या (ज्याला तेव्हा उत्कल किंवा उदयगिरी म्हटले जायचे) गजपती राजा
प्रतापरुद्र देव याच्यावर एक अत्यंत ऐतिहासिक आणि निर्णायक असा विजय मिळवला
होता. याच अभूतपूर्व विजयाच्या स्मरणार्थ आणि विजयनगरच्या अफाट
सामर्थ्याची चिरंतन साक्ष म्हणून त्यांनी या भव्य कृष्ण मंदिराची उभारणी
केली. या उदयगिरीच्या मोहिमेवरून परतताना सम्राट कृष्णदेवरायांनी तिथून
भगवान श्रीकृष्णाच्या बालरूपाची, म्हणजेच 'बालकृष्णाची' एक अत्यंत सुंदर,
मनमोहक आणि दुर्मिळ मूर्ती आपल्यासोबत हम्पीमध्ये आणली होती. हीच
बालकृष्णाची मूर्ती त्यांनी या नव्याने उभारलेल्या भव्य मंदिरात मुख्य
देवता म्हणून मोठ्या थाटामाटात प्रस्थापित केली होती.
कृष्ण
मंदिराचे मुख्य प्रवेशद्वार अर्थात गोपूर हे हम्पीमधील इतर मंदिरांप्रमाणेच
अत्यंत भव्य आणि डोळे दीपवणारे आहे. या प्रवेशद्वारातून आत जाताना तिथल्या
दगडी खांबांवरील नक्षीकाम कोणाचेही भान हरपून टाकते. या खांबांवर भगवान
विष्णूच्या दशावतारातील विविध प्रतिमा अत्यंत सुबकपणे आणि बारकाईने
रेखाटलेल्या आहेत. सर्वात आश्चर्याची आणि कुतूहलाची गोष्ट म्हणजे, याच
खांबांवर मला विष्णूचा नववा अवतार मानला गेलेल्या भगवान बुद्धाची प्रतिमा
देखील प्रथमच कोरलेली पाहायला मिळाली. विजयनगरच्या तत्कालीन शिल्पकारांचा
सर्वसमावेशक दृष्टिकोन आणि त्यांच्या कलेची प्रगल्भता या एकाच गोष्टीतून
सिद्ध होते. या प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूस विविध पौराणिक प्रतिमा आणि
सुबक कोरीव काम केलेले दिसून येते. सध्या भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण
खात्याकडून या मंदिराच्या संवर्धनाचे आणि डागडुजीचे कार्य अतिशय
काळजीपूर्वक चालू असल्याचे आम्हाला दिसले.
जेव्हा आम्ही या मुख्य
मंदिरात प्रवेश केला, तेव्हा तिथे आमच्या व्यतिरिक्त इतर कोणताही पर्यटक
किंवा भाविक नव्हता. एक प्रकारची विलक्षण आणि गूढ शांतता या संपूर्ण
वास्तूमध्ये भरून राहिली होती. ज्या बालकृष्णासाठी हे अवाढव्य मंदिर उभारले
गेले, तो बालकृष्ण मात्र आज या मंदिराच्या गाभाऱ्यात अस्तित्वात नाही.
इसवी सन १५६५ मध्ये झालेल्या तालिकोटाच्या भयंकर युद्धानंतर दख्खनच्या
सुलतानांनी विजयनगरवर जे भीषण आक्रमण केले, त्यात या सुंदर मंदिराचे आणि
आतील मूर्तीचे अतोनात नुकसान करण्यात आले. मूर्तीच नसल्यामुळे सध्या हे
मंदिर 'सक्रिय पूजेचे' किंवा दर्शनाचे ठिकाण राहिलेले नाही. मात्र,
इतिहासप्रेमींसाठी एक दिलासादायक बाब म्हणजे, या मंदिरातील मूळ ऐतिहासिक
बालकृष्णाची मूर्ती, ज्याच्या उजव्या हातात लोण्याचा गोळा आहे, ती सुदैवाने
पूर्णपणे नष्ट झाली नाही. आज ती दुर्मिळ मूर्ती सुरक्षिततेसाठी आणि
संवर्धनासाठी चेन्नई येथील शासकीय संग्रहालयात अत्यंत काळजीपूर्वक जतन करून
ठेवण्यात आली आहे.
मूर्ती नसली तरीही, विजयनगरची अद्वितीय कलाकुसर
इथल्या परिसरामध्ये अक्षरशः भरभरून आणि ठासून भरलेली दिसते. मुख्य
मंदिराच्या सभोवताली आणि एकाच प्रांगणात आजही अनेक छोटी-छोटी उपमंदिरे
बांधलेली पाहायला मिळतात. आम्ही या संपूर्ण परिसराला एक पूर्ण वळसा घालून
पुन्हा समोरच्या दिशेने आलो. परतीच्या वाटेवर एका छोट्या मंदिराच्या बाह्य
भिंतींवर चहूबाजूंनी कन्नड लिपीतील अतिशय सुंदर आणि सुवाच्य असे शिलालेख
कोरलेले दिसले. त्या काळ्या-करड्या दगडावर कोरलेली ती प्राचीन अक्षरे आणि
त्याभोवतीची कलाकुसर खरोखरच नजरेत भरणारी आणि मनाला खिळवून ठेवणारी होती.
हे मंदिर केवळ एक पाषाणाची वास्तू नसून, तो सम्राट कृष्णदेवरायांच्या
शौर्याचा आणि अढळ भक्तीचा एक चिरंतन इतिहास आहे, हेच या भेटीतून पुन्हा
एकदा अधोरेखित झाले.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
माल्यवंत रघुनाथ मंदिर आणि लक्ष्मणतीर्थ!
हम्पीच्या
मुख्य डांबरी रस्त्यावरून बाहेर पडताना आम्ही आमचा मोर्चा उजवीकडे
असणाऱ्या एका उंच डोंगराच्या दिशेने वळवला. अतिशय वळणावळणाचा, नागमोडी आणि
आजूबाजूला गर्द झाडी असलेल्या एका सुंदर घाटातून प्रवास करत आम्ही हळूहळू
त्या डोंगराचा माथा गाठला. या शांत आणि निवांत डोंगराच्या सर्वोच्च
माथ्यावर विजयनगरच्या उत्कृष्ट द्राविड स्थापत्यशैलीत बांधलेले एक अतिशय
सुंदर आणि भव्य मंदिर आमच्या दृष्टीस पडले. हेच ते हम्पीमधील अत्यंत
ऐतिहासिक 'माल्यवंत रघुनाथ मंदिर' होय. एका अतिशय रेखीव आणि सुबक नक्षीकाम
केलेल्या भव्य प्रवेशद्वारातून आम्ही मंदिर परिसरात प्रवेश केला. आत पाऊल
ठेवताच समोर संपूर्ण दगडात आणि अत्यंत नाजूक नक्षीकामात बांधलेले हे मुख्य
मंदिर मोठ्या दिमाखात उभे असल्याचे दिसले. या मुख्य मंदिराच्या डावीकडे
देखील एक भव्य असे दुसरे प्रवेशद्वार होते आणि मंदिराच्या अगदी समोरच
आकाशाकडे झेपावणारा एक सुंदर दीपस्तंभ उभा होता. आमच्या सोबत असलेल्या
गाईडने आम्हाला आधीच सावध केले होते की, या परिसरात वानरांचा बऱ्यापैकी
वावर आहे. प्रत्यक्षात तिथे वानरसेना होतीच, परंतु त्यांचा वावर अजिबात
त्रासदायक नव्हता. उलट, प्राचीन काळातील महाबली वाली आणि सुग्रीव यांच्या
'किष्किंधा नगरी'तील वानरांचा हाच तो खरा प्रदेश असावा, याची प्रकर्षाने
जाणीव आम्हाला तिथे झाली.
या ठिकाणी आमच्या व्यतिरिक्त इतर कोणताही
पर्यटक किंवा भाविक नव्हता. त्या अतिशय शांत, निवांत आणि प्रसन्न
वातावरणामध्ये आम्ही माल्यवंत रघुनाथ मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्याकडे
मार्गक्रमण केले. या मंदिराचा इतिहास आणि पौराणिक संदर्भ अत्यंत रंजक आणि
रामायणाशी जोडलेला आहे. रामायणातील कथांनुसार, जेव्हा रावणाने माता सीतेचे
अपहरण केले आणि प्रभू श्रीराम आणि लक्ष्मण तिच्या शोधात दक्षिण भारतात आले,
तेव्हा याच माल्यवंत पर्वतावर त्यांनी आपला मुक्काम ठोकला होता.
पावसाळ्याचे चार महिने म्हणजेच 'चातुर्मास' त्यांनी याच ठिकाणी व्यतीत केला
होता आणि पावसाळा संपल्यानंतरच सीतेच्या शोधाच्या मोहिमेला खऱ्या अर्थाने
गती आली होती. याच काळात प्रभू श्रीराम सीतेच्या विरहाने अत्यंत व्याकूळ
झाले होते.
याच कथेचा संदर्भ आपल्याला या मंदिरातील मुख्य
मूर्तीमध्ये पाहायला मिळतो. मुख्य गाभाऱ्यात प्रवेश केल्यावर माल्यवंत
रघुनाथाची म्हणजेच भगवान श्रीरामांची एक अत्यंत दुर्मिळ अशी मूर्ती दृष्टीस
पडते. साधारणपणे आपण राम-लक्ष्मणाची मूर्ती हातात धनुष्यबाण घेतलेल्या वीर
रूपात पाहतो, परंतु येथील मूर्तीमध्ये श्रीरामांच्या हातात कोणतेही शस्त्र
नाही. ते अतिशय शांत आणि काहीशा विरही, ध्यानस्थ अवस्थेत बसलेले आहेत.
त्यांच्या चेहऱ्यावर माता सीतेपासून दूर असल्याचा विरह आणि पावसाळा
संपण्याची वाट पाहण्याची ती शांतता अतिशय स्पष्टपणे कोरलेली जाणवते.
रामांच्या मूर्तीशेजारीच लक्ष्मण आणि गुडघे टेकून बसलेल्या मारुतीरायाची
मूर्ती देखील पाहायला मिळते.
मुख्य सभामंडपात पाऊल ठेवताच कानावर
अखंड रामनामाचा गजर पडतो. तिथे डाव्या बाजूला दोन भाविक अत्यंत तल्लीन होऊन
भजन करत होते. या मंदिराचे हे एक सर्वात मोठे वैशिष्ट्य आहे की, येथे
दिवसाचे चोवीस तास आणि वर्षाचे ३६५ दिवस अव्याहतपणे हे रामनामाचे भजन किंवा
'रामधून' चालूच असते. शेकडो वर्षांपासून ही अखंड भजनाची परंपरा येथे
जोपासली गेली आहे.
या मुख्य मंदिराच्या शेजारीच आणखी एक छोटेखानी पण
अतिशय कल्पक असे मंदिर पाहायला मिळाले. एका भव्य आणि नैसर्गिक दगडी
पाषाणाच्या वरच्या बाजूला अतिशय नक्षीदार रचना करून त्यावर मंदिराचा कळस
चढवलेला होता. निसर्ग आणि मानवी कलाकृती यांचा असा संगम हम्पीमध्येच
पाहायला मिळतो. ज्या बाजूला मंदिराचे दुसरे प्रवेशद्वार आहे, बरोबर त्याच
बाजूला मागे आणखी एक अत्यंत सुंदर आणि रेखीव नक्षीकाम केलेला सभामंडप उभा
होता. हम्पीतील जगप्रसिद्ध 'विजय विठ्ठल' मंदिरामध्ये असलेल्या अवाढव्य
सभामंडपाशी खूप साधर्म्य सांगणारा हा मंडप त्या दिवशीच्या ढगाळ आणि
आल्हाददायक वातावरणात अतिशय खुलून दिसत होता. आमच्या गाईडने माहिती दिली
की, आजही या भव्य सभामंडपाचा वापर स्थानिक लोक विवाह समारंभांसाठी आणि
लग्नकार्यांसाठी करतात. पंधराशे वर्षांपूर्वीच्या त्या ऐतिहासिक आणि पवित्र
वास्तूत आजही सनई-चौघडे वाजतात, हे ऐकून खूप नवल वाटले.
माल्यवंत
रघुनाथ मंदिराच्या चहुबाजूंनी शत्रूपासून संरक्षण करण्यासाठी अतिशय भक्कम
आणि उंच अशी संरक्षणात्मक तटबंदी बांधलेली आहे. मंदिराच्या बरोबर मागील
बाजूच्या तटबंदीच्या भिंतीला एक छोटेसे प्रवेशद्वार होते. त्या छोट्याशा
दरवाजातून डोके वाकवून आम्ही जेव्हा बाहेर आलो, तेव्हा समोरच एका नैसर्गिक
उंचवट्यावर मोठ्या पाषाणाच्या आतमध्ये कोरलेले एक मंदिर दिसून आले. हेच ते
रामायणातील संदर्भाने पावन झालेले 'लक्ष्मणतीर्थ' होय!
या
लक्ष्मणतीर्थाच्या अगदी समोर उजव्या बाजूला असलेल्या एका अवाढव्य खडकाला
जमिनीवर एक भलीमोठी भेग गेलेली दिसली. या भेगेच्या दोन्ही बाजूंना खडकावर
अनेक लहान-मोठ्या शंकराच्या पिंडी आणि नंदीचे अतिशय सुबक चित्र कोरलेले
पाहायला मिळाले. या ठिकाणामागील आख्यायिका अत्यंत रंजक आहे. राम, लक्ष्मण
आणि सीता (काही कथांनुसार फक्त राम आणि लक्ष्मण सीतेच्या शोधात असताना)
वनवासात असताना याच ठिकाणी त्यांनी चातुर्मासाचा उपवास आणि वास्तव्य केले
होते. एक दिवस प्रभू श्रीरामांना अत्यंत तहान लागली होती आणि आजूबाजूला
कुठेही पाणी नव्हते. तेव्हा आपल्या मोठ्या भावाची तहान भागवण्यासाठी
लक्ष्मणाने आपला बाण काढला आणि पूर्ण ताकदीनिशी तो बाण या खडकावर मारला.
बाण लागताच त्या खडकातून पाण्याचा एक निर्मळ आणि गोड झरा उसळून वर आला आणि
श्रीरामांची तहान भागली. लक्ष्मणाच्या बाणाने निर्माण झाले म्हणून याला
'लक्ष्मणतीर्थ' असे म्हटले जाते.
काळाच्या ओघात आज हजारो वर्षे
उलटून गेली असली तरी, आजही लक्ष्मणतीर्थातील या खडकाच्या चिरेमध्ये स्वच्छ
आणि खळाळते पाणी असल्याचे प्रत्यक्ष पाहायला मिळते. उन्हाळ्याच्या कडक
दिवसांतही हे पाणी कधीच आटत नाही, हे खऱ्या अर्थाने एका चमत्कारासारखेच
आहे. या पाण्याच्या प्रवाहासमोरील पाषाणाखालील एका नैसर्गिक गुहेत असलेल्या
छोट्या मंदिरात आजही एक पुजारी अत्यंत निष्ठेने रोज पूजा-अर्चा करताना
दिसतो. विजयनगरचे साम्राज्य लयाला गेले, पण इथली भक्ती आणि इथल्या
पुराणांचे संदर्भ काळाच्या कसोटीवर आजही तसेच जिवंत आहेत.
लक्ष्मणतीर्थाचे
दर्शन घेऊन आम्ही थोडे मागे आलो. इथून समोर नजर टाकली असता, दूरवर पसरलेला
तो पौराणिक अंजनाद्री पर्वत आणि हम्पीतील सर्वात उंच अशी मातंग टेकडी
स्पष्टपणे दिसून आली. निसर्गातील एका महान चित्रकाराने रंगवलेल्या नयनरम्य
कॅनव्हासप्रमाणे ते अथांग चित्र आमच्यासमोर उभे होते. दिवस मावळतीकडे झुकला
होता, सूर्य पश्चिमेकडे आला होता परंतु तो ढगांच्या आड लपलेला होता.
त्यामुळे थेट सूर्यप्रकाश नसला तरी, ढगांमधून विखुरलेल्या सूर्यप्रकाशाच्या
लालसर, केशरी आणि सोनेरी छटा संपूर्ण आसमंतात भरून राहिल्या होत्या.
डोंगराच्या
या उंचीवरून संपूर्ण हम्पी शहराचे आणि विजयनगरच्या अवशेषांचे एक अत्यंत
अद्भुत, विस्तीर्ण आणि आकर्षक दर्शन होत होते. नजर जाईल तिथपर्यंत दूरदूरवर
भल्यामोठ्या शिळांच्या आणि खडकांच्या टेकड्याच टेकड्या पसरलेल्या होत्या.
अनेक टेकड्यांवरती शेकडो टनांचे महाकाय दगड एकावर एक अतिशय अचूकपणे रचून
ठेवलेले दिसत होते. हे चित्र अतिशय गूढ आणि रहस्यमय भासत होते. इतके भले
मोठे आणि अवाढव्य दगड या डोंगरांवर आले कुठून? गुरुत्वाकर्षणाला आव्हान देत
या मोठमोठ्या दगडांवर आणखी मोठे दगड असे तोलून कसे रचले गेले असतील? इतकी
प्रचंड ताकद मनुष्य प्राण्यांमध्ये तर निश्चितच असू शकत नाही. कदाचित
निसर्गाची ही काहीतरी अज्ञात किमया असावी किंवा रामायणातील त्या वानरसेनेने
हे दगड इथे रचून ठेवले असावेत, अशा अनेक भाबड्या कल्पना मनात येऊन गेल्या.
लांबलांबपर्यंत
या दगडांची अशीच अचाट रचना दिसून येत होती. जसजशी संध्याकाळ गडद होत होती,
तसतसा वातावरणामध्ये वाऱ्याचा प्रवाह आणि वेग देखील वेगाने वाढत होता.
तिथली ती अत्यंत शांत, शितल आणि थंड हवा शरीराचा सारा थकवा दूर करून मन
आतून प्रसन्न करत होती. दूरदूरच्या टेकड्यांवर आणि डोंगरांवर विजयनगर
साम्राज्याचे पहारेकऱ्यांचे मनोरे देखील स्पष्टपणे दृष्टीस पडत होते. या
वास्तूंची रचना इतकी चपखल होती की, प्रत्येक डोंगराकडे आणि वास्तूकडे तासन्
तास टक लावून पहावे असे ते जादुई दृश्य होते. अगदी अचूक आणि बारकाईने
निरीक्षण केले तरच या अथांग निसर्गात कुठेतरी एखादा मनुष्यप्राणी नजरेस
पडायचा.
भौगोलिक दृष्टिकोनातून विचार केल्यास, एकेकाळच्या त्या महान
आणि संपन्न विजयनगर साम्राज्याच्या रक्षणार्थ आणि टेहळणीसाठी ही जागा
खरोखरच अनमोल अशीच होती. या उंचीवरून शत्रूच्या कोणत्याही हालचालीवर सहज
लक्ष ठेवता येत असे. कितीही वेळ, अगदी तासन् तास या ठिकाणी बसून राहिलं आणि
तो थंड वारा अंगावर घेत तो निसर्ग न्याहाळला तरी अजिबात कंटाळा येणार
नाही, ही अत्यंत समाधानाची भावना मनामध्ये निर्माण झाली. या माल्यवंत
पर्वतावरून आणि ढगांच्या आड लपलेल्या सूर्यामधून पाहिलेला हा सूर्यास्त
कदाचित माझ्या जीवनातला आतापर्यंतचा सर्वोत्तम सूर्यास्त असावा, याची पूर्ण
खात्री मला इथे पटली. एक विलक्षण अशी शांतता घेऊन आम्ही परतीची वाट धरली.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
पाण्यावर तरंगणारे 'प्रसन्न विरूपाक्ष' मंदिर!
आजच्या
या ऐतिहासिक प्रवासाच्या आणि दिवसाच्या शेवटाकडे जात असताना, आमच्या
पावलांनी एका अत्यंत अनोख्या आणि गूढ मंदिराची वाट धरली. काल आणि आज
दिवसभरात याच देवळाच्या समोरच्या रस्त्यावरून आम्ही अनेकदा प्रवास केला
होता, पण या वास्तूचे खरे रहस्य आणि तिची भव्यता आम्हाला तेव्हा समजली
नव्हती. हे रहस्यमयी मंदिर म्हणजे 'प्रसन्न विरूपाक्ष मंदिर' होय. तुम्हाला
हे ऐकून आश्चर्य वाटेल की, आज ज्या जागेवर हे मंदिर मोठ्या दिमाखात उभे
आहे, तिथे जेमतेम पन्नास-साठ वर्षांपूर्वी मंदिराचा साधा मागमूसही नव्हता!
म्हणजेच, तब्बल शेकडो वर्षे एका वैभवशाली साम्राज्याचे हे एवढे मोठे मंदिर
याच ठिकाणी जमिनीत गाडलेले आहे, याची साधी कल्पनाही कोणाला नव्हती.
मुख्य
डांबरी रस्त्यावरून आम्ही डाव्या बाजूला आतमध्ये वळलो. भारतीय पुरातत्व
सर्वेक्षण खात्याने अतिशय काळजीपूर्वक संरक्षित केलेल्या या ऐतिहासिक
परिसरामध्ये जाण्यासाठी एकच मुख्य प्रवेशद्वार तयार केलेले आहे. या
प्रवेशद्वारावरच या मंदिराची संपूर्ण आणि रंजक माहिती सांगणारा एक फलक
लावलेला आहे. या प्रवेशद्वारातून आत प्रवेश केल्यावर जे दृश्य दिसते, ते
हम्पीमधील इतर कोणत्याही मंदिरापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आणि थक्क करणारे आहे.
हे संपूर्ण मंदिर जमिनीच्या पातळीखाली म्हणजेच एका खोलगट भागात बांधलेले
आहे. आजूबाजूच्या रखरखीत आणि खडकाळ परिसराच्या अगदी विरुद्ध, पुरातत्व
खात्याने या मंदिराच्या सभोवताली एक अतिशय सुंदर, शांत आणि हिरवीगार बाग
फुलवली आहे. अनेक झाडे लावून या परिसराला एका निसर्गरम्य छायेत वेढून टाकले
आहे.
या हिरव्यागार बागेतून चालताना, दगडांमध्ये अतिशय सुबकपणे
कोरलेल्या पुरातन पायऱ्यांवरून आम्ही हळूहळू खाली मंदिराच्या दिशेने उतरू
लागलो. एका अत्यंत सुंदर आणि कलात्मक दगडी प्रवेशद्वारातून आम्ही जमिनीच्या
खाली प्रवेश केला. आमच्या संपूर्ण हम्पीतल्या आतापर्यंतच्या प्रवासात हे
एकुलते एक असे मंदिर होते, जिथे पोहोचण्यासाठी आम्हाला पायऱ्या चढून वर
जाण्याऐवजी, चक्क जमिनीच्या खाली पायऱ्या उतरून जावे लागत होते! हा अनुभवच
मुळात अंगावर रोमांच उभे करणारा होता. सर्व पायऱ्या उतरून खाली
पोहोचल्यानंतर, या मंदिराचा मुख्य सभामंडप आणि गाभारा आमच्या दृष्टीस पडला,
आणि एका अद्भुत आश्चर्याने आमची पावले तिथेच थबकली.
समोर दिसणाऱ्या
या संपूर्ण मंदिराच्या गाभाऱ्याभोवती आणि महामंडपात पाणी साचलेले होते.
कडक उन्हाळ्याचे दिवस असूनही या पाण्याची पातळी फारशी कमी झालेली नव्हती.
हे दृश्य खरोखरच अचंबित करणारे होते. इतिहासकारांच्या आणि स्थानिक
जाणकारांच्या मते, जवळूनच वाहणाऱ्या तुंगभद्रा नदीतून एका खास आणि गुप्त
भूमिगत कालव्याद्वारे या ठिकाणी थेट पाणी आणले गेले असावे. या प्रगत जल
व्यवस्थापनामुळेच हे मंदिर वर्षातील बाराही महिने, कोणत्याही ऋतूत
अर्धेअधिक पाण्याखाली असते. याला म्हणूनच अनेकदा 'अंडरग्राउंड शिवा टेम्पल'
किंवा 'पातळेश्वर मंदिर' असेही म्हटले जाते. हिंदू धर्मशास्त्रानुसार
भगवान शिव हे अत्यंत उष्ण आणि रौद्र प्रवृत्तीचे मानले जातात. त्यांच्या
पिंडीला शांत आणि शीतल ठेवण्यासाठी सतत जलाभिषेक केला जातो. याच कल्पनेतून
विजयनगरच्या कल्पक वास्तूविशारदांनी या मंदिराची रचनाच अशी केली असावी की,
भगवान प्रसन्न विरूपाक्षाचा गाभारा कायम जलमग्न राहील आणि पिंडीला सतत
पाण्याचा नैसर्गिक स्पर्श होत राहील. जमिनीखाली असल्यामुळे आणि पाण्याने
वेढलेले असल्यामुळे या मंदिरात प्रवेश करताच भर उन्हाळ्यातही एका विलक्षण
आणि सुखद गारव्याची अनुभूती येते.
पाण्याच्या कडेकडेने मुख्य
गाभाऱ्याकडे जाताना विजयनगरच्या स्थापत्यशास्त्राचा एक अत्यंत प्रगल्भ आणि
कलात्मक आविष्कार आपल्याला पाहायला मिळतो. या मंदिराची एकंदरीत रचना ही
विजयनगरच्या वास्तुकलेला अत्यंत अनुकूल अशीच आहे. मंदिराचे छत सपाट असून
त्याला आधार देणारे असंख्य दगडी खांब या सभामंडपात उभे आहेत. या चौरसाकृती
आणि भक्कम खांबांवर अतिशय रेखीव आणि सुबक असे नक्षीकाम केलेले आहे. यावर
कोरलेली पौराणिक शिल्पे आणि भौमितिक रचना या मंदिराला एक वेगळीच आकर्षकता
आणि भव्यता प्रदान करतात. अंधाऱ्या गाभाऱ्यात, पाण्यावर पडणारे खांबांचे
प्रतिबिंब आणि त्या शांत पाण्यातून चालताना येणारा तो संथ आवाज, हे सर्व
आपल्याला एका वेगळ्याच अध्यात्मिक आणि गूढ विश्वात घेऊन जाते. छतावर
वटवाघळांचा थोडासा वावर असला तरी, तिथली ती गूढ शांतता मनाला एक प्रकारची
भुरळ घालते.
मुख्य गाभाऱ्याचे ते जलमग्न सौंदर्य डोळ्यांत साठवून
आम्ही मंदिराच्या डाव्या बाजूला जाणाऱ्या एका छोट्या रस्त्याने थोडे मागे
गेलो. त्या ठिकाणी देखील अत्यंत सुंदर नक्षीकामातील आणखी एक लहान पण रेखीव
दगडी मंदिर आम्हाला दिसून आले. या उपमंदिराच्या अगदी समोरच एक प्राचीन
शिलालेख अत्यंत सुरक्षितपणे ठेवलेला दिसला. या शिलालेखावर कोरलेल्या कन्नड
लिपीतील नोंदींनुसार, विजयनगरचे महान सम्राट कृष्णदेवराय यांनी आपल्या
कारकिर्दीत या मंदिराला आणि इथल्या देवतेला काही जमिनी दान दिल्याचा स्पष्ट
उल्लेख आढळतो. यावरून या मंदिराचे तत्कालीन ऐतिहासिक आणि धार्मिक महत्त्व
किती अनन्यसाधारण होते, हे सिद्ध होते.
या मंदिराच्या रचनेचे सर्वात
मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे, जमिनीच्या वरून किंवा बाहेरून चालणाऱ्या कोणत्याही
व्यक्तीला आतमध्ये इतके भव्य आणि जलमग्न मंदिर दडलेले आहे, याचा पुसटसाही
अंदाज येत नाही. बाहेरील शत्रूंना किंवा आक्रमकांना या मंदिराची भनक लागू
नये, अशा अत्यंत सुरक्षित आणि गुप्त पद्धतीने ही एकंदरीत रचना केली असावी.
आणि याच कल्पक रचनेमुळे पंधराशे पासष्ट सालच्या भयंकर विध्वंसामध्ये हे
मंदिर पूर्णपणे नष्ट होण्यापासून बचावले. काळाच्या ओघात हे मंदिर मातीच्या
आणि राडारोड्याच्या ढिगाऱ्याखाली पूर्णपणे गाडले गेले होते. १९८० च्या
दशकापर्यंत या ठिकाणी एवढे मोठे मंदिर आहे, याची कुणालाच अजिबात कल्पना
नव्हती. जेव्हा पुरातत्व खात्याने या भागात उत्खनन सुरू केले, तेव्हा
जमिनीच्या पोटातून हा खजिना जसाच्या तसा उजेडात आला. हम्पीच्या या अफाट आणि
अवाढव्य साम्राज्यामध्ये मंदिरांचा प्रवास करत असताना, जमिनीखाली दडलेल्या
आणि पाण्यावर तरंगणाऱ्या या अद्भुत प्रसन्न विरूपाक्ष मंदिराची मोहिनी
पर्यटकांना पडल्याशिवाय राहत नाही. इतिहास आणि निसर्गाचा हा एक अत्यंत
अद्भुत आणि गूढ संगम आहे, जो प्रत्येक प्रवाशाच्या मनात कायमचा कोरला जातो.
--- तुषार भ. कुटे
#कर्नाटक #मराठी #बदामी #हंपी #कर्नाटक_प्रवास_वृत्तांत #मंदिर
.jpg)
