माचू पिचू ( भाग १) , Machu Pichu -1 (Cusco) (सॅक्सेह्युमन :- विदेशातले किल्ले भाग- ५)
 |
| Sacsayhuman Fort, Cusco |
जगातील सात आश्चर्यां पैकी एक असलेले माचू पिचू पाहाण्यासाठी दक्षिण अमेरीका खंडातील पेरू देशाची राजधानी लीमा मध्ये दाखल झालो. लिमा हे पॅसिफिक महासागराच्या काठावर वसलेलं सुंदर शहर आहे. तर कुस्को हे इंकांच्या राजधानीचे शहर आहे. इंकांची पवित्र दरी (Sacred Valley) कुस्को पासून सुरू होते ती थेट माचू पिचू पर्यंत पसरलेली आहे.
स्पॅनिश लोकांनी आक्रमण करण्यापूर्वी इंका संस्कृती सोळाव्या शतकापर्यंत दक्षिण अमेरीकेत सुखाने नांदत होती. इंकापूर्वी चाविन, पाराकस, मोचे, नाझका, इत्यादी अनेक संस्कृती याभागात नांदत होत्या. या संस्कृतीं मध्ये असलेल्या श्रद्धां आणि परंपरां झिरपत इंका संस्कृतीत आल्या होत्या. इंका साम्राज्याच्या उदयापूर्वी तिवनाकू संस्कृती टिटिकाका सरोवराच्या (पेरु आणि बोलिव्हिया देशांच्या सीमेवर आहे) आसपासच्या प्रदेशात अस्तित्वात होती. इंका संस्कृतीत " विराकोचा " हा मुख्य देव म्हणून पूज्य मानला जात असे. हा देव तिवनाकू संस्कृतीतही अस्तित्वात होता. इंकांच्या दंतकथांनुसार विराकोचाने सर्व सृष्टी निर्माण केली. त्यानंतर त्याने इंकांची निर्मिती केली. त्यातील सर्वात जेष्ठ इंकाला, मॅन्को क’पाक (Manco Cápac) हे नाव दिले आणि त्याला सांगितले "तू आणि आणि तुझे पुत्र अनेक देशांवर राज्य कराल". विराकोचा याने मॅन्को क’पाकला, Tupayauri हे शस्त्र भेट म्हणुन दिले आणि म्हणाला "हे शस्त्र जेथे जमिनीत लुप्त होईल त्या अद्भूत जागी तू तुझ्या राजधानीच शहर वसव."
 |
| इंकांचा देव, विराकोचा |
विराकोचाच्या आदेशाप्रमाणे इंका टिटिकाका सरोवराच्या काठावरुन राजधानीच्या शोधात निघाले. Tupayauri शस्त्राची ओढ उत्तर दिशेला होती. त्याप्रमाणे उरुबांबा नदीच्या खोर्यात इंकांनी प्रवेश केला. हीच ती इंकांची प्रसिध्द Sacred Valley ( पवित्र दरी). या नदीच्या काठाने पुढे पुढे जात असतांना सर्व बाजूंनी डोंगरांनी वेढलेली जागा आली, तेथे विराकोचाने दिलेले शस्त्र जमिनीत लुप्त झाले. त्याठिकाणी मॅन्को क’पाक यांने कुस्को हे राजधानीचे शहर वसवले. या शहराचा आकार प्युमा या इंकांना पवित्र असलेल्या प्राण्यासारखा होता. त्याचे डोके एका डोंगरावर होते त्याठिकाणी सॅक्सेह्युमन (sacsayhuman) हे सूर्य मंदिर उभारण्यात आले होते. कोरीकोंचा (Qoricancha) हे सूर्य मंदिर प्युमाच्या हृदयाच्या जागी उभारण्यात आले होते. त्याच्या बाजूला राजवाडा बांधण्यात आला होता. थोडक्यात दंतकथेच्या आवरणा खाली टिटिकाका सरोवराच्या परिसरातून स्थलांतर केलेल्या एका टोळीची भरभराट झाल्यावर त्याच्या प्रमुखाचा संबंध थेट देवाशी जोडण्यात आला. आपल्याकडील दंतकथेतही अशी उदाहरण बरीच सापडतात. (जसे:- शिलाहार राजघराण्याची दंतकथा) .
 |
| प्युमाच्या आकारातील कुस्को |
कुस्को शहर समुद्रसपाटी पासून ११,५०० फ़ूट उंचीवर आहे. विमानाने समुद्रसपाटी वरील लीमा पासून थेट साडेअकरा हजार फुटावर असलेल्या कुस्कोला उतरलो. तेथिल ऑक्सिजनच्या कमतरतेमुळे आम्हाला थोडासा त्रास जाणवत होता. हॉटेलमध्ये पोचल्यावर रिसेप्शन मध्येच गरम पाणी आणि काही वाळलेली पानं ठेवली होती. रिसेप्शन वरच्या माणसाने सांगितलं की, "तुमचा त्रास कमी होण्यासाठी ही वाळलेली पाने गरम पाण्यात टाकून ते पाणी थोडं थोडं पीत राहा. ती पाने गरम पाण्यात टाकल्यावर त्याची चव हर्बल चहा सारखी लागत होती. तिथल्या थंडीत ते पाणी पिण फारच सुखकारक होतं. कुस्को आणि परिसरात फिरताना सगळ्या हॉटेलमध्ये, रूममध्ये, लॉबीमध्ये ही पानं आणि गरम पाणी ठेवलेलं दिसत होत. तो चहा पिऊन थोडी तरतरी आली होती. त्यामुळे वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी आम्ही कुस्को शहर पाहायला बाहेर पडलो. कुस्को शहर एखाद्या वाडग्या सारख आहे. त्याच्या चारही बाजूला डोंगर आहेत आणि तळात कुस्को शहर वसलेल आहे. पंधराव्या शतकात स्पॅनिश लोकांनी कुस्को शहर जिंकून घेतल्यावर तिथल्या मूळ बांधकामावर युरोपियन पद्धतीच्या इमारती, चर्चेस आणि भव्य चौक बांधले आहेत.
 |
| Cathedral del, Cusco |
 |
| भूकंपामुळे बाहेर आलेल मुळ कोरीकोंचा मंदिर |
 |
| कोरीकोंचा मंदिरावर बांधलेले चर्च |
 |
| कोरीकोंचा मंदिराच्या बांधकामात वापरलेले दगड जोडण्यासाठी केलेल्या खाचा |
 |
| बाग आणि कारंजे, कोरीकोंचा मंदिर |
 |
| स्थानिक जेवण, कुस्को |
आम्ही भारतातून आलोय हे कळल्यावर त्याने शहारुख खान तिथल्या तरुण मुलामुलींमध्ये फ़ेमस असल्याचे सांगितले. जगाच्या दुसर्या टोकावर असलेल्या लोकांना शहारुख खान आणि बॉलिवुडचे सिनेमे माहित आहेत हे ऐकून गंमत वाटली. त्याने एका इंडीयन रेस्टॉरंटपाशी आम्हाला सोडल. पण ते इंडीयन रेस्टॉरंट एक स्थानिक माणूस चालवत होता. त्यामुळे त्या भानगडीत न पडता, कौस्तुभने गूगलवर एक मस्त रेस्टॉरंट शोधून काढले. तिथे फ़क्त तंदूर कोंबडीचे प्रकार मिळत होते. चवही चांगली होती. त्यामुळे यथेच्छ ताव मारुन आम्ही हॉटेल गाठले. दिवसभराच्या दगदगीमुळे सर्व ज्ण अंथरुणाला पाठ टेकताच झोपी गेले , मी मात्र टक्क जागा होतो. काही केल्या झोप येईन. त्याचे कारण कळायला शेवटचा दिवस उजाडला.
 |
| sacsayhuman |
दुसर्या दिवशी नाश्ता करुन सकाळीच बाहेर पडलो. कुस्को मधून माचूपिचूला जाणार्या इंका ट्रेलने आम्ही कुस्को शहरापासून सॅक्सेह्युमन (sacsayhuman) या १२५०० फूट उंचीवर असलेल्या इंकानी बांधलेल्या किल्ल्यात / मंदिरात जाणार होतो. चौकात येऊन डोंगरावर जाणाऱ्या रस्त्याने चढायला सुरुवात केली. वेगवेगळ्या टप्प्यावरून कुस्को शहरांची सकाळची रूप न्याहळत १००० फ़ूट चढून सॅक्सेह्युमनच्या प्रवेशद्वारापाशी पोहोचलो. तिथे दोन डॉक्टर आणि ॲम्बुलन्स उभी होती. त्यांनी आमची चौकशी केली. हाय अल्टिट्यूडचा अनेक पर्यटकांना त्रास होत असल्यामुळे सरकारने हे निशुल्क सेवा केंद्र ठेवल होत. तिकिट काढून आत प्रवेश केल्यावर समोर मोठ मैदान होते. सॅक्सेह्युमनचा वापर किल्ला आणि धार्मिक विधी करण्यासाठी होत असे. दरवर्षी २४ जूनला या मैदानावर Inti Raymi हा इंकांचा मोठा सण साजरा केला जातो. इसवीसन १५३३ मध्ये फ़्रान्सिस्को पिझारो (Francisco Pizarro) या स्पॅनिश सरदाराने कुस्को ही इंकांची राजधानी जिंकून घेतली. इंकांचा राजा मॅन्को इंका युपांक्वी याला मांडलिक म्हणून राज्यावर बसवले. इसवीसन १५३६ मध्ये मॅन्को इंका स्पॅनिशांच्या तावडीतून निसटला आणि त्याने सैन्याची जमवाजमव केली . सैन्यानिशी हल्ला करुन त्याने कुस्कोवर ताबा मिळवला . मे १५३६ मध्ये स्पॅनिश सरदार फ़्रान्सिस्को पिझारो याने सॅक्सेह्युमनवर हल्ला केला. त्यात त्याचा भाऊ मारला गेला. तरीही माघार न घेता त्यांनी युध्द चालू ठेवले आणि १० महिन्यानंतर कुस्को पुन्हा ताब्यात घेतले. ही लढाई या परिसरात लढली गेली.
 |
| २५ फूट उंच, २०० टन वजन असलेले दगड |
मैदानाच्या पलिकडे असलेल्या टेकडी भोवती १००० फूट लांबीची सर्पिलाकार तिहेरी तटबंदी आहे. या तीन तटबंद्या Hanan Pacha (स्वर्ग), Kay Pacha (पृथ्वी), आणि Ukhu Pacha (पाताळ) यांच्या निदर्शक आहेत असे काही संशोधकांचे म्हणणे आहे. तटबंदी जवळ पोहोचल्यावर त्याची भव्यता आणि वैशिष्ट्यपूर्ण बांधकाम पाहून त्या स्थपतींना मनोमन साष्टांग नमस्कार घातला. या तटबंदीचे बांधकाम करताना अवाढव्य दगड वापरलेले आहेत. त्यातील काही दगड २५ फूट उंच, २०० टन वजन असलेले आहेत. अशाप्रकारच्या बांधकमाला Cyclopean Walls असे म्हटले जाते. इंकाकडे हत्ती, घोडे, बैल असे प्राणी नव्हते. त्यामुळे हे दगड खाणीतून लाकडी ओंडक्यांवरुन खेचत आणलेले होते. तसेच लहान आकाराचे दगड खेचत आणण्याकरिता जमिनीवर लहान खड्यांचा (बॉलबेरींग) थर रचून त्यावरुन दगड खेचून आणत. त्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर मनुष्यबळ लागत असे. संशोधकांनी अशाप्रकारे १०० टन वजनाचा दगड दोर बांधून खेचून नेण्याचा प्रयोग याठिकाणी केला होता. त्यासाठी १००० माणसे लागली होती.
 |
जगभरातील पूरातन इमारती, किल्ल्यांच्या तटबंद्या या साधारणपणे चौकोनी आकाराच्या घडीव दगडात बांधलेल्या असतात. एका वर एक रचलेले दोन दगड जोडण्यासाठी चूना, धातूचा रस किंवा इंटरलॉकींगचा वापर केलेला असतो. पण इंकानी केलेल्या सर्व बांधकामांचे वैशिष्ट्य म्हणजे बांधकामासाठी वापरलेल्या दगडाचा आकार कुठलाही असू शकतो. हे दगड चुना, धातूचा रस इत्यादी न वापरता एकमेकांमध्ये अशाप्रकारे बसवलेले आहेत की दोन दगडांमध्ये पातळ कागद जाईल इतकीही जागा नसते. या भूकंप प्रवण क्षेत्रात अनेक भूकंप पचवून ही तटबंदी आणि इंकांनी केलेली इतर बांधकामे आजही उभी असलेली पाहायला मिळतात.
विविध आकाराचे दगड एकमेकांत कसे बसवले असतील यावर संशोधकांची अनेक मत आहेत. त्यात अमेझॉनच्या जंगलात आढळणार्या विशिष्ट वनस्पतींचा रस वापरुन दगड जोडले आहेत पासून अनेक आरसे वापरुन सूर्याच्या उष्णतेने दगड वितळवले होते असे अनेक तर्क वितर्क आहेत. त्यातील सध्या मान्य झालेला तर्क म्हणजे पायाचे वेगवेगळ्या आकाराचे दगड बसवल्यावर दोन दगडांमध्ये जी पोकळी निर्माण होते, त्याचा आकार लाकडाच्या पटट्यांवर काढला जात असे. जो दगड या पोकळीत बसवायचा आहे त्याला लाकडाच्या पट्ट्यांवर काढलेल्या आकाराप्रमाणे तोडले जात असे. दगड योग्य आकारात येईपर्यंत दुसर्या दगडांनी त्यावर घाव घातले जात. हे काम अतिशय कौशल्याचे आणि वेळखाऊ होते. अशा प्रकारे तयार केलेला दगड त्या पोकळीत बसवून वरुन लाकडी हातोडीने ठोके मारुन दगड घट्ट बसवला जात असे. हे सर्व लिहायला दोन ओळी पुरल्या पण प्रत्यक्ष काम किती जटिल असेल याचा तटबंदी पाहून अंदाज येत होता.
 |
| मनोर्याचा पायथा |
या तटबंदीत इंका पध्दतीचा समलंब चौकोनी आकाराचा दरवाजा आहे. प्रवेशव्दारातून किल्ल्यावर गेल्यावर उजव्या आणि डाव्या बाजूला दोन उंचवटे आहेत. त्यावर दोन मनोरे होते. यातील डाव्या बाजूच्या उंचवट्यावर असलेल्या मनोर्याला Paucarmarka म्हणतात. या उंचवट्या पासून उतरत खाली गेल्यावर गोदामांचे अवशेष पाहायला मिळतात. येथुन उजव्या बाजूच्या उंचवट्याकडे जातांना मधल्या खोलगट भागात एक मनोरा होता त्याला SallaqMarka या नावाने ओळखले जाते. उजव्या बाजूच्या उंचवट्यावर Muyuq Marka नावाचा मनोरा होता. आज तिनही मनोरे अस्तित्वात नाहीत, पण त्यांचे अवशेष पाहायला मिळतात. याठिकाणी दगडात कोरलेले सिंहासन आहे. किल्ल्याच्या या सर्वोच्च स्थानावरुन कुस्को शहराचे विहंगम दृष्य दिसते. सॅक्सेह्यूमन या शब्दाचा अर्थ "Satisfied Hawk". इथे आल्यावर आपल्यालाही ससाण्याच्या नजरेतून कुस्कोचे दर्शन होते.
 |
| Tambomachay, Cusco |
पुढील ठिकाण होते टांबोमाचाय (Tambomachay ) टाम्बो या क्वेचा भाषेतील शब्दाचा अर्थ थांबा आहे. सेक्रेड व्हॅली मध्ये अनेक असे टाम्बो (थांबे) आहेत. सेक्रड व्हॅली मधून कुस्को या राजधानीच्या शहराकडे जाणार्या इंका ट्रेलवर हा थांबा म्हणजेच सराई आहे. इंका संस्कृती मध्ये पाणी पवित्र मानल जात असे. पाण्याला जीवन आणि शाश्वत मानले जाते. पाण्याला जमिन आणि आकाशातील देव यांच्या मधील दुवा मानले जाते. त्यामुळे इंकांनी बांधलेल्या अनेक वास्तूंच्या भोवती पाणी खेळवलेले पाहायला मिळते. टांम्बोमाचाय याठिकाणी डोंगरातून आणलेल पाणी दगडात कोरलेल्या पाटांनी खेळवलेले आहे. पाण्याचा वेग नियंत्रित करण्यासाठी उतारांचा आणि गुरुत्वाकर्षणाचा वापर करण्यात आलेला आहे. याठिकाणी काही स्नानगृह बांधलेली आहेत. कुस्को या पवित्र शहरात प्रवेश करण्यापूर्वी स्नान करुन शुध्द होऊन पुढे जावे लागत असे.
 |
| टांबोमाचाय, कुस्को |
दिवसभर तंगडतोड केल्यामुळे अंथरुणावर पडल्या पडल्या सगळे झोपले पण मी मात्र काल सारखाच टक्क जागा होतो. उद्या पासून सेक्रेड व्हॅलीचा प्रवास चालू होणार होत. त्याबद्दल पुढच्या भागात....
*****************
1) माचू पिचू (भाग २), (Maras, Moray, Olaytaytambo) वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा....
https://samantfort.blogspot.com/2026/01/machu-pichu-2-maras-moray-olaytaytambo.html
 |
| सोल, पेरुच चलन |
छायाचित्रण:- अमित सामंत, अस्मिता सामंत, कौस्तुभ सामंत (©Copy Right)
माचू पिचू ( भाग २) , Machu Pichu -2 (Maras, Moray, Olaytaytambo) (ओलायतायतांबो :- विदेशातले किल्ले भाग- ६)
 |
| Moray, Peru |
आजचा प्रवास इंकाची
राजधानी कुस्को पासून ओलायतायतांबो पर्यंत होता. या प्रवासा दरम्यान इंकांच्या
पवित्र दरीत आम्ही प्रवास करणार होतो. सकाळीच आमचा गाईड गाडी घेऊन हजर झाला.
कुस्को पासून वळणा वळणाच्या रस्त्याने चढत गाडी १३००० फ़ूट उंचीवर पोहोचली. आज
आम्ही १३,००० फ़ूट उंची वरुन ८००० फ़ूट ऊंचीवरील ओलायतायतांबोला जाणार होतो. कुस्कोच्या आजूबाजूच्या डोंगरावर स्थानिक
लोकांची वस्ती आहे. छोटी छोटी लाल छपरांची
घरे त्यातून चढत जाणारे छोटे रस्ते असा माहोल होता. वस्ती मागे पडली आणि छोटी छोटी
गाव अधून मधून दिसायला लागली. गावातील घरा बाहेर खुराडी दिसत होती. त्यात गिनिपिग
ठेवलेले होते. स्थानिक लोकांमध्ये गिनिपिगच्या मटनाला उच्च दर्जाचे मानले जाते.
लग्नाच्या मेजवानीत, खास पाहुणे घरी आल्यावर गिनिपिगचे मटण
केले जाते. आमची मात्र परत येई पर्यंत गिनिपिग खायची हिंमत झाली नाही.
 |
| गिनिपिग |
१३००० फ़ूटावरुन जस जशी उंची कमी व्हायला लागली, तशी झाडे दिसायला लागली. यात निलगिरीची भरपूर झाडं दिसत होती. गाईडाने सांगितल ही झाड पटकन वाढतात म्हणून सरकारने लावली आहेत. लोकांनाही सरपण म्हणून याचा चांगला उपयोग होतो. पण स्थानिक झाडांवर मात करुन आता निलगिरीची झाड सर्वत्र वाढलेली दिसत होती. आपल्याकडेही निलगिरीच्या झाडांनी अनेक ठिकाणी जंगलावर आक्रमण केलेल आहे. निलगीरीचे तेल हुंगले की, उंचीमुळे होणारा श्वसनाचा त्रास कमी होतो. अशी जाहीरात करुन निलगिरीच तेल कुस्कोमध्ये पर्यटकांना विकतांना पाहिले होते. आत्ता पर्यंतच्या एकूण संभाषणातून लक्षात आले की, आजचा गाईड माहितगार होता. अनोळखी ठिकाणी इंग्रजीत बोलणारा, माहितगार गाईड मिळण म्हणजे दुग्धशर्करा योग.
 |
डोंगराळ भागातून प्रवास करतांना अचानक सपाट प्रदेश दिसायला लागला. या सपाट जमिनीवर सगळीकडे शेती दिसत होती. या भागातील प्रमुख आणि पूरातन गाव चिंचेरो हे हिमाचल प्रदेश मधील एखाद्या गावा सारख टुमदार होत. कुस्को शहर ११५०० फ़ूट उंचीवर असल्याने तिथे शेती करण शक्य नाही. त्यामुळे शतकानुशतके ८५०० फ़ूट उंचीवर असलेले चिंचेरो हे गाव कुस्कोसाठी धान्याचे कोठार आहे. या भागात अनेक शतके मका, बटाटा, क्यूनो इत्यादींची शेती केली जाते. त्याच बरोबर इथे लामा आणि अल्पाका हे प्राणी पाळले जातात. त्यांच्या लोकरीपासून स्वेटर, टोप्या विणण्याचा व्यवसायही केला जातो. गावातल्या एका घरात लामा आणि अल्पाकाच्या लोकरीपासून धागा कसा तयार केला जातो याच प्रात्येक्षिक पाहाण्यासाठी आम्ही गेलो. घराच्या बाहेर पिंजर्यात गिनिपिग होते आणि गोठ्यात लामा आणि अल्पाका बांधून ठेवलेले होते. लामा हा अल्पाका पेक्षा उंच असतो. त्याचे कान अल्पाका पेक्षा लांब असतात. लामाची लोकर जाडी भरडी असते तर अल्पाकाची लोकर मऊसूत असते. अल्पाका लोकरीसाठी पाळतात तर लामा लोकरी बरोबरच भारवाही प्राणी म्हणून पाळला जातो.
 |
| लामा |
 |
| अल्पाका |
 |
| Saltpan,Maras |
इंकाच्या सेक्रेटेड व्हॅलीतील सुपीक जमीन, पाणी यामुळे शेतीसाठी पोषक वातावरण होते. त्यामुळे पीक पाणी भरपूर होते. पण हा भाग समुद्रापासून हजारो किलोमीटर दूर असल्याने येथे मिठाची कमतरता होती. निसर्गानेच त्यावर उत्तर शोधल होते. जगभरात समुद्रापासून दूरवर असलेल्या अनके ठिकाणी असे मिठाचे साठे पाहायला मिळतात. इथेही मारस या खेड्या जवळ डोंगरात जमिनी खाली खाऱ्या पाण्याचे सरोवर आहे. या भूगर्भातील सरोवरातून वहाणारे पाणी इथल्या स्थानिकांनी दरीत वळवलेले आहे. डोंगर उतारावर दोन्ही बाजूला एका खाली एक खाचरे खोदून त्यामधून पाटाने हे खारे पाणी फिरवलेले आहे. खाऱ्या पाण्याने खाचरं भरली की, त्या खाचरांचे तोंड बंद केले जाते. सूर्याच्या उष्णतेने पाण्याचे बाष्पीभवन होते आणि खाचरात मीठ तयार होते. ते मीठ लाकडी अवजाराने खरवडून काढतात. यात तीन प्रतीचे मीठ मिळते. सर्वात वरचे पांढरे मीठ उत्तम प्रतीचे असतें. त्याखालील गुलाबी मीठ दुय्यम प्रतीचे असते. त्यात थोड्या प्रमाणात मातीचा गाळ मिसळलेला असतो. तिसऱ्या प्रतीचे मीठ म्हणजे माती सकट खरवडून काढलेले मीठ, हे जनावरांसाठी वापरले जाते. सूर्याच्या उष्णते प्रमाणे एक किंवा दोन आठवड्यात एका खाचरात मीठ तयार होते त्यानंतर पुन्हा त्या खाचराची डागडुजी करून त्यात पाट फोडून खारे पाणी सोडले जाते.
 |
| Saltpan,Maras |
इंकांच्या आधीपासून चालू असलेली मीठ बनवण्याची ही पद्धत अजूनही तशीच
चालू आहे. मारस गावातील लोकांनी आता कॉ ऑपरेटिव्ह सोसायटी बनवलेली आहे. एका
सिझन मध्ये ( उन्हाळ्यात ) या भागात १५००० किलो मीठ तयार केले जाते.
सध्याच्या काळात समुद्राच्या पाण्याचे झालेले प्रदूषण व त्यात आढळणाऱ्या
प्लास्टिकच्या कणाचे घातक प्रमाण पाहाता हे शुद्ध नैसर्गिक स्रोतपासुन नैसर्गिक
पद्धतीने बनवलेले मीठ जास्त भावाने विकले गेले पाहिजे पण या मिठाचे ब्रॅण्डिंग न
झाल्यामुळे ते अजूनही स्थानिक बाजारातचं विकले जाते. आजूबाजूच्या लालसर मातीच्या
डोंगर उतारावर पांढरी शुभ्र मीठाची खाचर सूर्य प्रकाशात चमकत होती. या परिसरात एक
स्थानिक कलाकार बासरीवर त्यांची पारंपारीक धून वाजवत होता. बासरी हे सर्वात जूने
नैसर्गिक वाद्य आहे. त्यामुळे ते अनेक पूरातन संस्कृतीत पाहायला मिळते.
निसर्गाच्या सानिध्यात विशेषत: डोंगरदर्यात हे वाद्य ऐकण हा सुखद अनुभव आहे.
 |
| Saltpan,Maras |
इंका साम्राज्य हे
पॅसिफिक महासागराचा किनारा आणि अँडीज पर्वतरांगेच्या आजूबाजूला वसलेले होते. ७५00
किलोमीटर लांब असलेली अँडीज पर्वतरांग ही चिली, अर्जेंटिना, बोलेव्हीया, पेरू,
इक्विडोर, कंबोडिया या दक्षिण अमेरिका खंडातील देशांमध्ये पसरलेली आहे. इंकांचे राज्य स्थिर स्थावर झाल्यावर धान्याची
गरज वाढत होती. त्यासाठी समुद्र सपाटी पासून ॲमेझॉनचे जंगल ते बर्फाच्छादित
अँडीज पर्वतरांगां पर्यंत वेगवेगळ्या उंचीवर, हवामानात, भुभागात टिकणारी आणि जास्तीत जास्त
उत्पन्न देणारी वाण शोधून काढण किंवा तयार करण आवश्यक बनले होते. त्यासाठी मोराय
येथे शेतीची प्रयोगशाळा बनवण्यात आली. इंका साम्राज्यातील वेगवेगळ्या प्रदेशात,
हवामानात उगवणारी वेगवेगळी रोप येथे आणून त्यांच्या पासून जास्त पीक
देणारी वाण या प्रयोगशाळेत तयार केली जात होती.
 |
| Moray, Peru |
मोरायला
पोहोचल्यावर जमिनीत फ़नेलच्या आकाराचा १०० फ़ूट खोल खड्डा खोदून त्यात एका खाली एक
वर्तूळाकार खाचरं बनवलेली पाहायला मिळतात. यातील वरच्या वर्तूळाकार खाचराचा व्यास
४५० फ़ूट आहे. सर्वात वरच्या खाचराचे तापमान आणि सगळयात खालच्या खाचराचे तापमान यात
८ ते १५ अंश सेल्सिअसचा फरक आहे. डोंगरामधून वाहणाऱ्या झऱ्याचे पाणी या वर्तुळाकार
खाचरातून फिरवलेले आहे. वेगवेगळ्या उंचीवर हवामानात सापडणाऱ्या वनस्पती इथे आणून
त्यांचा संकर घडवून, त्यापासून जास्त उत्पादन
देणाऱ्या जाती इथे तयार केल्या गेल्या आणि शेतकऱ्यांना पेरणीसाठी दिल्या होत्या.
पेरू मध्ये आजमितीला बटाट्याच्या अंदाजे ४०००, तर मक्याच्या ७०,
टॅमोटोच्या १५ जाती आहेत. त्यातील एका
बटाट्याला अनेक गाठी असतात. आत्ता आत्ता पर्यंत वधू परीक्षेमध्ये हा बटाटा एकही
गाठ न वाया जाऊ देता सोलून दाखवावा लागत असे. यावरून
वधू काटकसरी आणि कुशल आहे असे समजले जाई. या भागात केलेल्या उत्खननात पुरातत्व
तज्ञांना अशा चार प्रयोगशाळा सापडल्या आहेत. त्या डोंगरात वेगवेगळ्या उंचीवर आणि
दिशेला आहेत.
 |
| गाठीचा बटाटा |
 |
| मक्याच्या जाती |
वाटेत दिसणार्या डोंगरांना विविध स्थानिक नाव होती. एका सुळक्याला फ़ूलांचा स्कर्ट घातलेली राजकुमारी या नावाने ओळखतात, कंडोर पक्षी (गिधाड) सारखा दिसणारा एक डोंगर त्याच नावाने ओळखला जातो. एका हिमाच्छादीत पर्वताल सूर्याचे अश्रू अस स्थानिक नाव आहे. आपल्याकडेही सह्याद्रीतल्या सुळक्यांना (नवरा, नवरी, वाजंत्री, भटजी इत्यादी) डोंगरांना (कोंबडा, कारंडा, म्हसा, नाखिंद इत्यादी) अशी नाव स्थानिकांनी दिलेली पाहायला मिळतात. डोंगरदर्यात फ़िरणार्या लोकांना खाणाखूणा लक्षात ठेवण्यासाठी या नावांचा उपयोग होतो.
 |
| Olaytaytambo, Peru |
ओलायतायतांबो हा
किल्ला मोक्याच्या जागी बांधलेला आहे. कुस्को वरुन माचूपिचूला जाणारी वाट आणि
ॲमेझॉनच्या जंगलात जाणारी वाट याठिकाणी एकत्र येते. या डोंगरावर किल्ला बांधतांना
मुख्य आवाहन होते ते ८० अंश उतार असणार्या डोंगराचे. त्यासाठी डोंगराच्या
पायथ्यापासून एकावर एक अशी १७ खाचरे बांधण्यात आली. मोठे मोठे दगड लावून ती खाचरे
संरक्षित करण्यात आली होती. या खाचरांच्या मधून माथ्यावर जाण्यासाठी दगडांनी
बांधलेले जीने आहेत. या खाचरांचा नक्की उपयोग कशासाठी केला गेला याबद्दल दुमत आहे, काही अभ्यासकांच्या मते या
खाचरांमध्ये शेती केली जात होती. खाचरां मध्ये असलेल्या जीन्यांनी वर जातांना
किल्ल्याच्या डोंगरासमोर एक उंच डोंगर दिसतो. त्या डोंगरावर "तुनुपा" या
सैतानाचा १४० मीटर उंच चेहरा कोरलेला आहे. हा डोंगर ॲमेझॉन जंगलाच्या दिशेला आहे.
इंका आपले सैन्य ॲमेझॉनमध्ये पाठवत, त्यातील
निम्मेच सैन्य परत येत असे,
आलेले
सैनिकही पिवळ्या तापाने आजारी पडून मरत असत. त्यामुळे त्या दिशेला सैतानाची दिशा
म्हणून ओळखले जात असे.
 |
| सैतानाचा चेहरा आणि धान्य कोठारं |
 |
| सैतानाचा १४० मीटर उंच चेहरा |
इंकांचे
खगोलशास्त्राचे ज्ञान अद्ययावत होते. त्यांच्या सर्वदूर पसरलेल्या साम्राज्यात पिक
पेरणीचा काळ कधी चालू होणार हे ठरवण्यासाठी त्यांना तुनुपाचा (सैतानाचा) चेहरा
कोरलेला डोंगर उपयोगी ठरत होता. २१ जून पासून या भागात हिवाळा चालू होतो. हा काळ
साठवलेले धान्य वापरण्याचा असतो. त्यावेळी सूर्य डोंगराच्या डाव्या कड्या जवळून
उगवतो आणि २१ डिसेंबर पासून उन्हाळा चालू होतो, हा पिकं पेरणी चालू
करण्याचा काळ असतो तेंव्हा सूर्य डोंगराच्या उजव्या कड्या जवळुन उगवतो याची नोंद
इंकांनी घेतली होती. त्यामुळे ओलायतायतांबोवर सूर्यमंदिर बांधताना ते अशा जागी
बांधले की, २१
जूनला सकाळीच ते सूर्य प्रकाशाने न्हाऊन निघेल. सैतानाच्या डोंगरावरील सूर्याचे
स्थान पाहून सूर्यमंदिराचा पूजारी लोकांना मार्गदर्शन करत असे. याच डोंगरात
सैतानाच्या चेहर्याच्या बाजूला काही इमारती बांधलेल्या दिसतात. त्यांचा उपयोग
धान्य साठवण्यासाठी होत असे. युध्द काळात आणि दुष्काळात हे धान्य वापरले जात असे.
 |
| Olaytaytambo Fort |
इसवीसन १५३६ मध्ये
मॅन्को इंका हा सॅक्सेह्युमन येथिल लढाई हरल्यावर स्पॅनिशांच्या तावडीतून निसटला
आणि त्याने ओलायतायतांबो किल्ल्याचा आसरा घेतला. स्पॅनिशांनी त्याचा पाठलाग केला.
किल्ल्यावरुन इंकांनी जोराचा हल्ला करुन स्पॅनिश सैन्याला माघार घ्यायला लावली होती.
पुढील काळात स्पॅनिश सैन्याने हा किल्ला
जिंकून घेतला आणि किल्ल्याच्या बाजूच्या डोंगरात तुरुंग आणि चर्च बांधले.
 |
| सूर्य मंदिराचे अवशेष |
 |
| राजवाड्याच्या भिंती |
ओलायतायतांबो
किल्ल्याच्या माथ्यावर थोडी सपाटी आहे. या सपाटीवर सूर्य मंदिर बांधलेले होते. आत
त्याचे अवशेष उरलेले आहेत. हे मंदिर बांधण्यासाठी दगड नदीच्या पलिकडे ५०० मीटर
उंचीवर असलेल्या कांचीकाटा या दगडाच्या खाणीतून इथे आणले आहेत. दगडांचा आकार, वजन बघता कुठलेही आधुनिक
साधन नसतांना हे दगड एका डोंगरावरुन उतरवून, नदी पार करुन दुसर्या
डोंगरावर कसे चढवले असतील. त्यासाठी किती माणसे लागली असतील हे एक कोडच आहे. या
मंदिराच्या जवळच राजवाड्याचे बांधकाम केलेले आहे. राजवाड्याच्या भिंती Cyclopean Walls पध्दतीच्या म्हणजे
दगड एकमेकांत बसवून बनवलेल्या आहेत. (या भिंती बद्दल पहिल्या भागात सविस्तर लिहिले
आहे).
 |
| याकू (पाण्याचे) मंदिर |
किल्ला
पाहून
पायथ्याशी आलो. याभागात डोंगरातून पाटांनी आणलेले पाणी देवळातून खेळवलेल
आहे. याकू ही इंकांची पाण्याची देवता आहे. त्याची मंदिरे इथे बांधलेली
आहेत. इंकानी पाणी हे
पुरुष तत्व आणि जमिन ही स्त्री तत्व मानलेलं आहे. पाणी आणि जमिनीचा समागम
होऊन
त्यातून नवनिर्मिती होते असे ते मानतात. आपल्या वेदातही पुरुष तत्त्व आणि
स्त्रीतत्त्वाचा उल्लेख आहे. हे पाण्याचे मंदिर पाहातांना मला कोकणातील
सातेरी देवीची मंदिेरे आठवली. तेथेही वारुळ आणि साप हे स्त्री आणि पुरुष
तत्त्वाचे प्रतिक मानलेली आहेत.
 |
| याकू (पाण्याचे) मंदिर |
आजची सगळी ठिकाणं पाहून झाली होती. आमचा आजचा मुक्काम उरुबांबा नदी काठी असलेल्या रिसॉर्ट मध्ये होता. गाईडचा निरोप घेऊन आम्ही गाव फ़िरायला बाहेर पडलो. लाल चुटूक रंगाच्या छपरांची छोटी घर आणि त्यातून जाणार्या दगडांनी बांधलेल्या छोट्या चढ उतार असलेल्या गल्ल्या असे गावाच स्वरुप होत. गावात फ़िरण्यासाठी चक्क बजाज आणि टिव्हीएस या भारतीय कंपन्यांच्या रिक्षा होत्या. पेरु मध्ये सार्वजनिक वाहान म्हणून या मोठ्या प्रमाणात वापरल्या जातात.
 |
| Bajaj & TVS Riksha |
फ़िरत फ़िरत आम्ही उरुबांबा नदीच्या काठी पोहोचलो. मावळतीची किरणे डोंगरावर पडली होती आणि त्याच प्रतिबिंब नदीच्या संथ पाण्यात पडल होत. नजरबंदी करणार हे दृष्य पाहात असताना अचानक ट्रेनचा हॉर्न ऐकू आला. नदीच्या बाजूने जाणार्या ट्रॅकवरुन माचूपिचूला जाणारी ट्रेन जात होती. उद्या सकाळी याच ट्रेनने आम्ही माचूपिचूला जाणार होतो.
 |
| उरुबांबा नदी |
माचू पिचू बद्द्ल पुढील भागात ......
1) माचू पिचू (भाग-३) वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा....
https://samantfort.blogspot.com/2026/03/machu-pichu-3.html
2) माचू पिचू ( भाग १) , Machu Pichu -1 (Cusco) वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा....
https://samantfort.blogspot.com/2026/01/machu-pichu-1-cusco.html
 |
| Olaytaytambo village from Fort |
छायाचित्रण:- अमित सामंत, अस्मिता सामंत, कौस्तुभ सामंत (©Copy Right)
23 comments:
- Sandip patilJanuary 20, 2026 at 6:15 PM
क्वेचुआ ट्रेकिंग इक्विपमेंट ब्रँड आठवला. एका अनामिक.प्रदेशात फिरल्या सारखं वाटत होत. लोकल लोकांचे छायाचित्र पहायला मिळाले तर आवडेल. मस्त लिहिलं आहे.
Replyसर,
केचुआ भाषेचा व्हिडीओ टाकला आहे. बघा म्हणजे भाषेचा अंदाज येईल.
खूप छान माहिती 👍
- AnonymousJanuary 20, 2026 at 7:11 PM
अमित फार सुंदर माहिती तुझ्या ब्लॉगमध्ये दिलेली
Reply
पुढच्या ब्लॉगची मी आतुरतेने वाट बघत आहे नेहमीप्रमाणे सुंदर आणि माहितीपूर्ण लेख. असेच लिखाण चालू दे. होऊन जाऊ दे खर्च. तुझा खर्च आणि आम्हाला जगभराची माहिती.. 😀😀
Reply- Sangita PuraoJanuary 21, 2026 at 11:14 AM
नेहमीप्रमाणे अभ्यासपूर्ण विवेचन. स्थानिक पिकांची, भाषेची सुद्धा छान माहिती मिळाली.
Reply - AnonymousJanuary 21, 2026 at 12:34 PM
सुंदर लिखाण उत्कृष्ट छायाचित्रण उपयुक्त माहिती मिळाली
Reply
भरत तलावडेकर - AnonymousJanuary 21, 2026 at 9:27 PM
नेहमी प्रमाणे सुंदर लिखाण आणि छायाचित्रांनी आम्हाला ही माचु पिचु सैर झाली.. धन्यवाद 😊
Reply - AnonymousJanuary 23, 2026 at 2:49 PM
खुप विलोभनीय
Reply
परदेशात किल्ल्या चा इतिहास नवीन क्षेत्र आवडेल स्वीकारायला - अमोल पोवळेJanuary 24, 2026 at 10:42 PM
प्रवासवर्णनामध्ये ठिकाणांची, प्रेक्षणीय स्थळांची माहीती देणे हि तर नित्याचीच बाब! काहीजण तिथूनची संस्कृती, सण, चालीरीती ह्या आजुबाजुंच्या गोष्टींची भर घालतात. पण स्थानिक लोकभाषेची वैशिष्ट्ये - स्थानिक गाईडकडून वदवून आपल्यापुढे सादर करणे ... हे फक्त 'डोंगरभाऊ' च करु जाणे!
Reply नेहमीप्रमाणे अतिशय अभ्यासपूर्ण माहिती. सोबत असलेल्या फोटोमुळे माहिती अतिशय मनोरंजक झाली आहे. प्रत्येक गोष्टीचा बारकाईने केलेला अभ्यास आणि वेळोवेळी दिलेले दाखले ह्यामुळे माहिती अभ्यासपूर्ण झाली आहे. पुढील माहितीची वाट बघत आहे.
Reply
माचू पिचू (भाग-३) (Machu Pichu – 3)
 |
| Machu Pichu |
ओलायतायतांबो मधल्या हॉटेलच्या स्वागत कक्षात थर्मासमध्ये गरम पाणी आणि वाटीत वाळलेली पानं ठेवली होती. इंका संस्कॄतीत या पानांना अनन्य साधारण महत्व आहे. घरी आलेल्या पाहुण्याला आपण प्यायला पाणी देतो, तसे इथे ही वाळलेली पानं चघळायला देतात किंवा पानं घातलेले गरम पाणी प्याय्ला दिले जाते. दिवसभराच्या दगदगीमुळे आणि थंडीमुळे गरम पाण्यात पान टाकून हर्बल चहा प्यावा यासाठी मी कप हातात घेतला. तेंव्हा रिसेप्शन मधला माणूस म्हणाला, "सर, आता संध्याकाळ झाली आहे. तुम्ही हे पिऊ नका नाहीतर रात्रभर झोप लागणार नाही. ही कोकाची पाने आहेत. यापासूनच कोकेन बनवले जात. हा चहा प्यायल्याने शरीर उत्तेजित होते. काही काळासाठी भूक आणि थकवा निघून गेल्यासारखे वाटते. त्यामुळे झोप लागत नाही."
 |
| Coco Leaves |
कुस्कोला आल्यावर अति उंचीवर होणारा त्रास कमी होण्यासाठी कोकोचा हर्बल चहा पिण्याचा सल्ला तिथल्या लोकांनी दिला होता. मी आपला वेळ काळ न बघता तो गरम चहा पित होतो. त्यामुळे माझ्या सगळ्या रात्री जागरणात गेल्या होत्या.
 |
| Pisco, Peru's national drink |
 |
| Aji de gallina, Perivian food |
हा साक्षात्कार झाल्यावर मी दुसरे वेलकम ड्रींक मागवले. "Pisco Sour" हे पेरुच नॅशनल ड्रींक आहे. अंड्यातला पांढरा भाग, लिंबाचा रस आणि पिस्को (द्राक्षाची ब्रॅंडी ) यांच मिश्रण असलेले हे Pisco Sour चवीला फ़ार सुंदर होते. त्याबरोबर "अजी दे गलिना" हा पेरुचा पारंपारिक पदार्थ मागवला. यात भात आणि अंडी, चिकनचे तुकडे घातलेले गरमागरम (चीज घालून केलेले) पिठल होत. त्यावर ताव मारुन झोपायला गेलो.
सकाळी लवकरच जाग आली. उरुबांबा नदीच्या काठावर फेरफ़टका मारुन ओलायतांबो स्टेशनवर पोहोचलो. माचूपिचूला जाण्यासाठी कुस्कोहून "पेरु रेल आणि इंका रेल" या दोन कंपन्या ट्रेन चालवतात. नॅरोगेज रुळावरुन चालणार्या या गाड्या परदेशी पर्यटकांसाठी असल्यामुळे एकदम आलिशान आहेत. मोठया खिडक्या आणि छताला सुध्दा काचेच्या खिडक्या असल्यामुळे सभोवतालचे दृश्य व्यवस्थित पाहाता येथे. या भागात तीव्र उतार असलेले डोंगर आणि त्यातून वाहाणारी उरुबांबा नदी यामुळे सपाट जागाच उरलेली नाही आहे. नदी काठच्या थोड्याश्या सपाट जागेवर ट्रेनचा एकच ट्रॅक टाकलेला आहे. त्यावरुन संथ गतीने या गाड्या जात असतात.
 |
| साला व्हि.आय.पी (VIP Lounge) |
 |
| Inca train to Machupichu |
अगास कॅलिंट्स (Aguas Calientes) हे
डोंगर उतारावर वसलेल गाव माचूपिचूच्या पायथ्याचे गाव आहे. यागावातून माचू पिचूला
जाण्यासाठी दर पाच मिनिटाला बस आहेत. किंवा २ तासांचा ट्रेक करुन आपण माचूपिचूच्या
प्रवेशव्दारा पर्यंत पोहोचू शकतो. बसने २० मिनिटात आम्ही माचूपिचूच्या
प्रवेशव्दाराशी पोहोचलो. आमचा गाईड तेथे आमची वाट पाहात होता.
 |
| Peru Rail to Machupichu |
पंधराव्या शतकात स्पॅनिश लोकांनी इंकांचा पराभव केला आणि पुढील तीन शतके त्यांच्यावर राज्य केले. पण स्पॅनिश लोक माचूपिचू शोधू शकले नाहीत. त्यामुळे विसाव्या शतकात माचूपिचू पुन्हा एकदा शोधण्यात आले तेंव्हा त्याचे फ़ारसे नुकसान झालेले नव्हते, ते मुळ स्थितीत होते. स्पॅनिश लोकांना माचू पिचू सापडू नये यासाठी इंकांनी तिथे जाणार्या वाटा मोडून टाकल्या असण्याची शक्यता आहे. इसवीसन १९११ मध्ये अमेरीकन गिर्यारोहक आणि पुरातत्व संशोधक हिराम बिंगहॅम याने स्थानिक वाटाड्यांच्या मदतीने माचूपिचू शोधून काढले. त्यावेळी तिथे ३ कुटुंब शेती करत होती. हिरामला इथल्या एका भिंतीवर "A. Lizárraga 1902.” ही अक्षर कोळशाने लिहिलेली आढळली होती. याचा अर्थ १९०२ मध्ये या ठिकाणी कोणीतरी येऊन गेले होते. लिझार्गा हा उरुबांबा नदीच्या खोर्यात राहाणारा शेतकरी नवीन शेत जमिनीच्या शोधात ३ लोकांना घेऊन माचूपिचूला पोहोचला होता. जंगलात लपलेल्या माचूपिचूच्या अवशेषांमध्ये फ़िरतांना त्याला शेती करण्या योग्य खाचरं दिसली. त्याने गावत येऊन लोकांना माहिती दिली. इसवीसन १९०३ मध्ये टोरीबिओ रिचार्टे हा शेतकरी आपले कुटुंब घेऊन माचूपिचूला गेला. तेथिल काही खाचरांवरील जंगल साफ करुन त्याने तेथे शेती करायला सुरुवात केली. इसवीसन १९११ मध्ये हिराम माचूपिचूला पोहोचला तेंव्हा हे कुटुंब तेथेच होते. पण हिरामने या गोष्टींचा उल्लेख टाळला. हिरामने इसवीसन १९१३ मध्ये येल युनिव्हर्सिटी आणि नॅशनल जिओग्राफ़िक सोसायटी यांच्या सोबत माचूपिचू शोध मोहीम पार पाडली. त्यात त्यांना ५४०० वर पुराण वस्तू सापडल्या होत्या. अमेरीकेत परत गेल्यावर माचूपिचूचा शोध जगासमोर सादर करण्यात आला.
 |
| कँटुआ, पेरुच राष्ट्रीय फ़ूल |
 |
| Cantua buxifolia |
माचू पिचू
पाहाण्यासाठी तीन प्रकारची तिकीटे मिळतात. (रुट-१) अपर सर्किट :- यात ऊंचावरुन
माचू पिचूचा देखावा (Panoramic
view) पाहाता येतो. (रुट-२) क्लासिक सर्किट :- यात
उंचावर जाऊन माचू पिचूचा देखावा पाहून (Panoramic view) खाली उतरुन माचूपिचूचे अवशेष पाहून
खालच्या रुट ३ मधून बाहेर पडतो. (रुट-३) :- यात खालच्या बाजुने माचू पिचू पाहाता
येते. अर्थात यातील रुट नंबर २ म्हणजेच क्लासिक सर्किट हे माचूपिचू पूर्णपणे
पाहायचे असेल तर उत्तम सर्कीट आहे. एका स्लॉट मध्ये एका रुटवर फ़क्त २०० जणांना
सोडतात. त्यामुळे त्याची तिकिट खूप आधीच बूक करावी लागतात. आमचा दुपारी १ वाजताचा
रुट २ म्हणजे क्लासिक सर्किटचा स्लॉट होता. आमचा गाईड आम्हाला घेऊन रुट नंबर १ आणि
२ अशी पाटी लावलेल्या पायवाटेवर घेऊन गेला. पायवाटेच्या आजूबाजूला काही रानफ़ुल (Orchids) फ़ुललेली
दिसत होती. माचूपिचूच्या परिसरात वेगवेगळ्या उंचीवर वर्षभरात ४०० प्रकारची रानफ़ुलं
फ़ुलतात. त्यात काही मिलीमिटर आकाराच्या फ़ुलापासून ते घोसाने लगडणार्या पेरु देशाच
राष्ट्रीय फ़ुल असलेल्या "कँटुआ" या फुलाचा समावेश आहे. आपल्याकडील
गुलबक्षीच्या फ़ुला सारखे हे फ़ुल दिसते. त्याचे रंगही चमकदार गुलाबी, जांभळा, पिवळा इत्यादी
असतात. आमच्या माचूपिचूच्या भटकंतीत गाईडने अनेक फ़ुलांची आणि झाडांची नाव आणि
उपयोग सांगितले.
माचू पिचू हे
समुद्र सपाटीपासून ७२९७ फ़ूट उंचीवर आणि ३२५०० हेक्टर पसलेले आहे. उभा चढ चढून आम्ही पॅनोरमा पॉइंटला
पोहोचलो. इथून माचू पिचूचे विहंगम दृष्य पाहायला मिळते. माचू पिचूचा पाठिराखा
असलेला "हायना पिचू" (Wayna Pichu) डोंगर, त्याखाली असलेले
घरांचे अवशेष, डाव्या बाजूला दरीच्या टोकावर असलेले मंदिराचे अवशेष आणि एका खाली एक
असलेली खाचरं आणि या सर्व दृश्यात निसर्गाने भरलेल्या हिरव्या रंगाच्या वेगवेगळ्या
छटा, असे
नजर खिळवून ठेवणारे दृश्य किती वेळही पाहीले तरी मन भरत नव्हते. या दृश्याकडे पाठ
करुन उभे राहील्यावर माचू पिचूकडे येणारा प्राचीन मार्ग "इंका ट्रेल"
दिसत होता.
इंकांच्या क्वेचा भाषेत "माचू
पिचू" या शब्दाचा अर्थ "शहाणा वृध्द पक्षी " असा होतो. या उंचीवरुन
पाहील्यावर माचू पिचूची रचना इंका संस्कृतीत पवित्र आत्म्यांचे संरक्षण करणार्या
"कंडोर" पक्ष्यासारखी केलेली पाहायला मिळते. या पक्ष्याच्या मानेवरील
पिसं आणि पंख दाखवण्याकरीता त्या त्या भागात खाचरं बनवलेली पाहायला मिळतात.
 |
| कंडोर पक्ष्याप्रमाणे रचना, माचूपिचू |
माचू पिचूच्या उत्तरेला उभा असलेल्या हायना पिचूची रचना इंका संस्कृतीत पवित्र मानलेल्या प्युमा (Puma) या मार्जार कुळातील प्राण्यासारखी आहे. हा प्युमा आक्रमण करण्याच्या तयारीत बसलेला आहे. त्यामुळे त्याच्या मानेवरचे केसे ताठ झालेले आहेत. ते दाखवण्यासाठी हायना पिचूच्या शिखरावर काही खाचरं बनवण्यात आली आहेत.
 |
| प्युमा प्रमाणे रचना, हायना पिचू |
 |
| Wyna Pichu |
माचू पिचूच्या आसपास जे डोंगर आहेत. ते सगळे आपण चित्रात काढतो तसे टोकदार डोंगर
आहेत. त्यांचा उतार ७० ते ८० अंशात आहे. या डोंगरांवर सपाट आणि मोकळी जागा
असण्याची सुतराम शक्यता नाही. माचू पिचू बांधण्यासाठी मोकळी जागा तयार करणे आवश्यक
होते. त्याकरिता डोंगराचा वरचा भाग फ़ोडावा लागला. त्याच बरोबर तीव्र उतार असलेल्या
या डोंगरावरची माती, दगड येथे पडणार्या जोरदार पावसामुळे ढासळू नयेत म्हणून डोंगराच्या
पायथ्यापासून दगडांची "L" आकाराची खाचरं (Terraces) बांधून
काढली लागली होती. माचू पिचूचे विहंगम दृश्य पाहतांना इंकानी बनवलेला आराखडा, त्यासाठी केलेली
जागेची निवड आणि आराखड्या बरहुकूम बांधकाम करण्यासाठी केलेले अफ़ाट कष्ट पाहून या
ठिकाणाला सात आश्चर्यांपैकी एक का मानले जाते ते कळते.
 |
| माचू पिचू |
"पॅनोरमा
व्हू" पॉंईटला रुट १ संपतो. त्याठिकाणी उभे राहून माचू पिचूच्या
पार्श्वभूमीवर छायाचित्र घेण्यासाठी भरपूर गर्दी असते. रांग लावून छायाचित्र
काढावे लागते. आम्ही रुट २ वर पुढे चालायला सुरुवात केली. थोडी चढाई केल्यावर सपाट
भाग आला. येथूनही माचू पिचूच्या पार्श्वभूमीवर छायाचित्र घेता येतात. या पठारावर
’इंका ट्रेल’ची (Qhapac Nan कापाक नान) माचूपिचूला जाणारी वाट येऊन मिळते. संपूर्ण दक्षिण
अमेरीकेत पसरलेल्या या इंका ट्रेलची लांबी अंदाजे ४०,००० किलोमीटर
आहे. पठारावरुन माचूपिचूच्या अवशेषांकडे उतरण्यासाठी दगडात खोदलेल्या पायर्या
आहेत. त्यावरुन उतरतांना गाईडने माचूपिचूचा इतिहास थोडक्यात सांगितला.
इंकांचा राजा पाचाकुटी याने माचू पिचू इसवीसन
१४५० साली बांधले असे मानले जाते. इंकांची क्वेचा ही बोली भाषा होती, पण त्यांची लिपी
नव्हती. त्यामुळे माचू पिचू कधी बांधण्यात आले याचा लिखित पुरावा नाही. माचू पिचू
साठी जागेची निवड करतांना ते बांधण्यासाठी आणि बांधल्यावर त्या ठिकाणी राहाणार्यांसाठी
अन्न, पाणी याची सोय होणे आवश्यक होते. त्यासाठी एका बाजूला अँडीज पर्वत
रांग, ज्याच्या खोर्यात आणि पर्वत उतारांवर विविध पि्के घेतली जात होती आणि
दुसर्या बाजूला अमेझॉनच जंगल जिथे जंगलातील खाण्या जोग्या वस्तू, लाकूड, सोनं चांदी
यांची उपलब्धता होती अशी जागा निवडण्यात आली. ३२५०० हेक्टर वर बनवलेल्या
माचूपिचूचे दोन भाग आहेत. वरचा भाग "हनान" यात मंदिर आणि राजनिवास आहेत.
तर खालचा भाग "हुरीन" यामध्ये कामगार, कारागिर यांची
घरे आणि एक ९० फ़ूट X २५ फ़ूट आकाराचे मैदान आहे.
 |
| सूर्य मंदिर,माचू पिचू |
पायर्या
उतरल्यावर आपण माचू पिचूच्या प्रवशेव्दारातून "हनान" मध्ये प्रवेश करतो.
या भागात राजवाड्यचे अवशेष आणि सूर्य मंदिर आहे. सूर्य मंदिरात एक गोलाकार बुरुजा
सारखा बांधलेला एक भाग आहे. बुरुजाच्या आत एक मोठा खडक तसाच ठेवला आहे. या
बुरुजाला दोन खिडक्या आहेत. सूर्याचे उत्तरायण सुरु झाले की एका खिडकीतून
सूर्यप्रकाश दगडावर पडतो तर दक्षिणायन सुरु झाले की दुसर्या खिडकीतून सूर्याचा
प्रकाश दगडावर पडतो.
 |
| राजवाडा,माचू पिचू |
राजवाड्यात पाटाने पाणी आणलेले आहे. हे पाणी एका दगडाने बांधलेल्या चौथर्या वरुन खाली पडते तेथे एक दगडी हौद बांधलेले आहे. हा हौद भरल्यावर ते पाणी पुढील भागात वाहात जाते. माचू पिचूची पाणी पुरवठा योजना ही त्या भागातील पाऊस, जीवंत झरे, चढ-उतार यांचा अभ्यास करुन केलेली आहे.
 |
| भूमीगत पाट |
या भागात ६ महिन्यात २००० मिली पाऊस पडतो. त्यामुळे पावसाळ्याचे ६ महिने पाण्याची ददात नसते. पण उरलेले ६ महिने माचू पिचूतील २४० घरे, राजनिवास, ३ मंदिर असलेल्या मोठ्या वस्तीला पाणी पुरवठा करणे आवश्यक होते. त्यासाठी इंकांनी उत्तरे कडील डोंगरात उगम पावणारे दोन बारमाही झरे शोधून काढले होते. ते पाणी ७५० मीटर लांब दगडाचे पाट बांधून नैसर्गिक उतारांचा वापर करत माचू पिचूमध्ये आणले होते. हे पाणी सर्वप्रथम खाचरांमधून फ़िरवलेले होते. "L" आकाराची खाचरं बनवतांना त्यात सर्वात खाली मोठ्या दगडांचा थर आहे, त्यावर छोट्या दगडांचा थर दिलेला आहे. त्याच्यावर वाळूचा थर आणि सर्वात वरच्या थरात माती भरलेली आहे. अशा प्रकारे एका खाली एक असलेल्या थरांमुळे पाणी गाळून शुध्द होत असे. तसेच या रचनेमुळे पावसाच्या पाण्याच्या लोंढ्यामुळे होणारे भूस्खलन टाळले जाते. खाचरातून ते पाणी दगडात बांधलेल्या पाटांनी राजवाड्यात आणले आहे. तेथून जमिनी खाली असलेल्या पाटांनी ते पाणी सूर्य मंदिरात आणलेले आहे. तेथून १६ कारंजातून पाणी खेळवून ते खालच्या भागात असलेल्या वस्तीमध्ये आणलेले आहे. तेथून पुढे ते पाणी कंडोर मंदिरात आणि शेवटी मुख्य मोठ्या पाटाने खालील जंगलात सोडलेले आहे. या पाटांची क्षमता ३०० लीटर पाणी दर मिनिटाला वाहून नेण्याची आहे.
 |
| पाण्याचा निचरा करण्यासाठी बांधलेला नाला |
 |
| Temple of three windows |
राजवाड्याच्या पुढच्या भागात ३
खिडक्या असलेली भिंत आहे. याला :Temple of 3 windows" असे म्हणतात.
यातील पहिली खिडकी "Hanan-Pacha Window" ही स्वर्गाचे
(पवित्र आत्म्यांचे) प्रतिक आहे. त्यावर कंडोर पक्षी कोरलेला आहे. दुसरी खिडकी
"Kay-Pacha
Window" हे पृथ्वीचे (इंकाच्या जगाचे) प्रतिक
आहे. त्यावर प्युमा कोरलेला आहे. तिसरी खिडकी "Uku-Pacha Window" नरकाचे
प्रतिक आहे. त्यावर साप कोरलेला आहे. हे अवशेष पाहून बाहेर पडल्यावर डाव्या बाजूला
डोंगर उतारावर ग्रॅनाईटच्या दगडांची खाण आहे. यातील दगड वापरुन माचू पिचूची
बांधलेले आहे. माचू पिचू बांधतांना दोन प्रकारच्या भिंती बांधल्या गेल्या, यातील Cyclopean walls या
राजवाडे आणि मंदिर बांधण्यासाठी, तर Ashlar walls या कामगांची घर
आणि इतर गोष्टी बांधण्यासाठी वापरलेल्या गेल्या. (भिंतींबद्दल सविस्तर माहिती
माचूपिचू भाग - १ मध्ये आहे.)
 |
| दगडाची खाण आणि मागे इम्टिहुताना |
दगडाच्या खाणीच्या पुढे गेल्यावर पिरॅमिड्च्या आकाराचा २४६८ फ़ूट उंच असलेला भाग दिसतो. याला "इम्टिहुताना" (Inthihauthana stone) म्हणतात. या ठिकाणी एका आयताकृती दगडावर एक उभा चौकोनी दगड कोरुन काढलेला आहे. त्याच्या भोवतीने मोकळी जागा सोडून दगडाची भिंत बांधलेली आहे. सूर्याचे उत्तरायण सुरु झाले की उभ्या दगडाची सावली भिंतीच्या एका कोपर्यात पडते तर दक्षिणायन सुरु झाले की दुसर्या कोपर्यात पडते. हे सौर घड्याळ होते आणि त्याचा वापर पिक पेरणी आणि पिक कापणीचा काळ ठरवण्यासाठी होत असे.
 |
| Lama, Machupichu |
इम्टिहुतानावरुन खालच्या मोकळ्या मैदानाच्या बाजूला असलेल्या वस्तीकडे पाहिल्यावर तीची रचना मगरीच्या (केमन:- ॲमेझॉन नदीतला मगरी सारखा प्राणी) आकारात केलेली दिसते. यात मगरीच्या डोक्याच्या भागात कारागिरांची घर आहेत, पोटाच्या भागात धान्यकोठार बांधलेली आहेत, तर शेपटीच्या भागात कारगृह बांधलेली आहेत.
 |
| मगरी प्रमाणे रचना, माचू पिचू |
या वस्ती जवळ असलेल्या मैदानात धार्मिक विधी आणि सण समारंभ साजरे केले जात. या मैदानात आणि माचुपिचूच्या अवशेषात लामा सोडलेले आहेत. या लामांमुळे परिसराला शोभा येते आणि इथले गवतही व्यवस्थित राखले जाते. येथून पुढे गेल्यावर Sacred Rock आहे. इथे एक ग्रानाईटचा मोठा दगड आहे. त्याला पवित्र दगड म्हटले जाते. येथून पायवाट "हायना पिचू"वर जाते. दिवसभरात तेही सकाळी फ़क्त २०० जणांना हायना पिचूवर चढून जाण्यासाठी प्रवेश दिला जातो.
 |
| Sacred Rock,Machu Pichu |
या मगरीच्या आकाराच्या वस्तीच्या पुढे
गावाची वस्ती आहे. इथे दोन माळे असलेली दगडांनी बांधलेल्या घरांच्या रांगा आहेत.
या घरांच्या भिंतीमध्ये लाकडी वाशांसाठी ठेवलेली रिकामी जागा पाहायला मिळते. या
घराच्या माळ्यावर धान्य साठवले जात असे. या घराचे छप्पर गवताने शाकारलेले असे.
घरांच्या जवळ पिण्याच्या पाण्याचे पाट आहेत. त्यातून वाहाणारे पाणी सिरॅमिकच्या
भांड्यांमधे भरुन घरात आणले जात असे. घराच्या बाजूला दगडात बांधलेली गटारे आहेत.
त्यातून सांडपाणी आणि पावसाचे पाणी यांचा निचरा होत असे. माचुपिचू परिसर भूकंप
प्रवण आहे. त्यामुळे इथली घरे बांधतांना इंकानी त्यांची दारे आणि खिडक्या आयतकृती
न ठेवता, समलंब चौकोनासारखी ठेवलेल्या आहेत. या रचनेमुळे अनेक भुकंप येऊन गेले
तरीही ६०० वर्षे ही घर अजुनही उभी आहेत.
 |
| समलंब चौकोनाच्या आकाराचे दार |
 |
| गवताने शाकारलेले घर |
ही घर पाहील्यावर आपण माचू पिचूच्या
रुट ३ वर येतो. येथून उंचच उंच आणि लांबलचक पसरलेली खाचरं पाहायला मिळतात. या
प्रत्येक खाचराच्या टोकाला एक घर आहे. त्याला रखवालदाराचे घर म्हणतात. या खाचरात
शेती केली जात होती. ही खाचर पाहून बाहेर पडण्यापूर्वी माचूपिचूच्या भव्य देखावा
पाहाण्यासाठी वळलो. उतरत्या उन्हात माचूपिचूच्या अवशेषांना स्वर्गीय झळाळी आल्याचा
भास होत होता.
 |
| (Tereces) खाचरं |
माचूपिचू पाहून कुस्कोला परतलो आणि सामन टाकून जेवायला बाहेर पडलो. पेरु मध्ये येऊन १० दिवस झाले होते. त्यामुळे भारतीय जेवणाची आठवण येत होती. गुगलवर शोधल्यावर मुख्य चौकापासून दूर गावात एक भारतीत रेस्टॉरंट दाखवत होते. गुगल मॅप लावून चालत गावात पोहोचलो. छोट्या छोट्या गल्ल्यातून फ़िरत रेस्टॉरंटपाशी पोहोचलो. एक गढवाली कुटूंब हे रेस्टॉरंट चालवत होते. ११००० फ़ूट उंची सोडली तर गढवाल आणि कुस्को मध्ये काही साम्य नाही, भाषा वेगळी प्रदेश वेगळा लोकांच्या खाण्याच्या सवयी वेगळ्या अशा ठिकाणी टुरिस्ट स्पॉटला न टाकता गावात हॉटेल टाकलेले होते. ऑर्डर देऊन त्यांच्याशी गप्पा मारल्या.
२०१९ ला त्यांनी इथे हॉटेल टाकले. मुख्य चौकात जागा महाग असल्याने इथे गावात जागा घेतली. त्याला सारख्या फ़ोनवरुन ऑर्डर येत होत्या आणि मधूनमधून तो डिलिव्हरीसाठी बाहेर जात होता, म्हणजे पेरु मधल्या स्थानिक लोकांनाही त्याने भारतीय जेवणाची गोडी लावली होती. ते तिघेही व्यस्त असल्याने जास्त बोलता आले नाही. भारतीय मसाल्यात बनवलेले जेवण मात्र उत्तम होते. माचू पिचू पाहून तृप्त मनाने आणि भारतीय जेवण जेऊन तृप्त पोटाने आजचा दिवस सत्कारणी लागला.
 |
| खाचरं आणि रखवालदाराचे घर |
छायाचित्रण:- अमित सामंत, अस्मिता सामंत, कौस्तुभ सामंत (©Copy Right)
कॅमेरा :- Nikon, P900 , Gopro -5
https://samantfort.blogspot.com/2026/01/machu-pichu-1-cusco.html
2) माचू पिचू ( भाग २), (Maras, Moray, Olaytaytambo) वाचण्याकरिता खालील लिंकवर टिचकी मारा....
https://samantfort.blogspot.com/2026/01/machu-pichu-2-maras-moray-olaytaytambo.html
37 comments:
- AnonymousMarch 16, 2026 at 2:50 PM
खूप छान वर्णन....आणि photos...लेखन इतके चांगले आणि चपखल की अगदी प्रत्यक्ष पाहिल्याचा अनुभव...
Reply - AnonymousMarch 16, 2026 at 5:27 PM
नेहमीप्रमाणेच एका वेगळ्या प्रदेशाचे सविस्तर आणि प्रवाही वर्णन. फोटोजमुळे वाचताना मजा येते. सामंत कुटुंबीयांस धन्यवाद...
Reply - AnonymousMarch 16, 2026 at 6:36 PM
एक वेगळ्या संस्कृतीची ओळख आणि त्यात भ्रमंती वेगळाच अनुभव. सूर्य मंदिर आणि त्या वरची वेळ प्रणाली मस्तच. उत्तम शब्दांकन आणि छायाचित्र सोने पे सुहागा.
Reply अमित, तिन्ही लेख अत्यंत अभ्यासपूर्ण आहेत.. माचूपिचू हे एक जगातील आश्चर्यापैकी आहे ते हे लेख वाचून समजले. अत्यंत ओघवत्या भाषेत सुंदर छायाचित्रासह लेख परिपूर्ण होतो.. सामंत परिवाराचे खूप आभार ..
Reply- AnonymousMarch 16, 2026 at 9:35 PM
This was such a wonderful read! Your description of Machu Picchu is so detailed and vivid that it truly feels like we are traveling with you. Thank you for taking us along on this amazing journey through your words.
Reply - AnonymousMarch 17, 2026 at 9:43 AM
खूप छान,माहिती पूर्ण लेख अप्रतिम असेच लिखाण करत राहा, आम्ही share करू, शुभेच्छा ❤️🙏
Reply - AnonymousMarch 17, 2026 at 12:37 PM
सुंदर छायाचित्रे उत्कृष्ट लेखन आम्हालाही माचु पिचु ची सफर घडवून दिल्याबद्दल धन्यवाद...
Reply - T J ManeMarch 17, 2026 at 3:31 PM
खूपच छान माहिती, वर्णन आणि फोटोमुळे लेख अगदी अप्रतिम बनलाय, खूपच छान
Reply - AnonymousMarch 17, 2026 at 11:10 PM
सुन्दर. वर्णन. ओघवती भाषा शैली सोपे पणं तेव्हढेच चपखल शब्द प्रयोग, एकदम भारी वाटतं वाचताना.
Reply
असे वाटते की स्वतः हजर राहून हे सर्व अनुभवतोय. धन्य ती शैली आणि शब्दांकन.!!!!
अमित आणि डोंगर मिञ परिवार... keep it up.
खूप खूप मनस्वी शुभेच्छा अशाच सुंदर पुढील वाटचाली करिता. - AnonymousMarch 18, 2026 at 7:19 PM
अतिशय सुंदर माहिती आहे! आपल्या आवडीब्धल कौतुक करावे तितके कमीच आहे.👌👍💐
Reply - AnonymousMarch 19, 2026 at 12:49 PM
अमित खूप माहितीपूर्ण आणि बोलका लेख..वाचताना जणू आपण त्या.गोष्टींची अनुभूती घेत
Reply
आहोत असे जाणवते...फोटो पण छान. त्यामुळे तिथला निसर्ग आणि आजूबाजूचा परिसर ह्याची कल्पना येते. - sunil kulkarniMarch 19, 2026 at 12:50 PM
केवळ अद्भुत ...मला कायम पडलेला प्रश्न..तुम्हाला या जागा कळतात कुठुन...
Reply - AnonymousMarch 19, 2026 at 2:13 PM
Kharach khup sundar mahiti Sir. tumchya mule jagatil sundar thikanachi savistar mahiti milte thank you sir.
Reply - AnonymousMarch 21, 2026 at 8:40 AM
Detailed and systematic description of the place never heard before but worth watching....keep exploring new places and update our knowledge 👍
Reply - makarand vaishampayanMarch 27, 2026 at 8:09 AM
अत्यंत प्रवाही रसाळ रसरशीत अनुभवाने समृद्ध लेखन स्वतःच जाऊन आल्यासारखे वाटले
Reply - makarand vaishampayanMarch 27, 2026 at 8:11 AM
अतिशय सुंदर लेखन प्रवाही प्रसन्न अनुभवाने समृद्ध स्वतःच गेल्यासारखे वाटले तिथे
Reply
.jpg)
VERY NICE STUDT SIR, KEEP IT ON
Replyसुंदर चित्रीकरण आणि भरपूर माहिती
ReplyG D Pise... अतिशय सुंदर चित्रे,माहिती,इतिहास,मनोरंजक माहिती अमितजी,धन्यवाद शेअर केल्याबद्दल
Replyसुंदर लेख
Replyखूप छान सगळच स्वप्नवत. कुठल्या तरी अनोळखी प्रदेशात फिरत एक चित्रपट उभा झाला. बेन्झर , हेलन ऑफ ट्रॉय वगैरे चित्रपटाची आठवण झाली. सुंदर लिखाण.
ReplyVery nice sir👍
ReplyWhat a brilliant essay and fabulous images
ReplyKeep up the great work Amit
👌
Replyखूप, सुंदर माहिती....
Replyखूपच सुंदर अमित. तुझे लेख वाचताना प्रत्यक्ष ठिकाणावर गेल्या सारखं वाटतं.
Replyखूप छान माहिती,👍
ReplyVery good detail information
ReplySunder mahiti sangitali.
ReplyPerfect picture and nice elaboration.
ReplyKeep it up, so that we remain informed.
नविन वर्षाच्या सुरवातीलाच छान माहिती मिळाली उत्कृष्ट छायाचित्रण 👌👌
Replyभरत तळवडेकर
छान ऐतिहासिक माहिती आणि त्याचे स्पष्टीकरण, सर.👍🏻
ReplyGreat
Replyछान माहिती👌🏻
Replyछान माहिती👌🏻
Replyछान लेख आणि माहिती
Replyखूपच छान माहिती, 👍
Replyसामंत फॅमिलीचे खरंच कौतुक आहे.
Replyजगाच्या दुसर्या टोकाला जाऊन सविस्तर माहिती आणि छायाचित्रे पाठवलीत.
भाषा सुलभ आणि योग्य शब्दात वर्णन केल्यामुळे प्रत्यक्ष तिथे जाऊन आल्याचा फील येतो.
Sunder lekh👌🙏
ReplyInka samrajya ani tyache darshan ghdvun anle ,Perfect picture and nice elaboration.
ReplyKeep it up,
खूप छान आणि सविस्तर माहिती 👍🙏
Replyडोंगरभाऊ नेहमीप्रमाणे सुंदर प्रवासदर्शन. शाहरुख खान तुमचा फेवरेट आहे म्हणून तो त्यांचा फेवरेट आहे असे समजल्यावर तुमची झोप का उडाली ते मला समजत नाही. पुढील भागात नक्की सांगा 😃
Replyनेहमीप्रमाणे सुंदर लेखन,
Replyअमित अतिशय अभ्यासपूर्ण लिखाण. दुसऱ्या देशातील ठिकाणांची इतकी सखोल माहिती दिलीस. इंकाची संस्कृती, त्याचं बांधकाम कौशल्य, अजस्त्र तटबंदी बांधण्याची त्यांची पद्धत, पाणी खेळवण्याची पद्धत ह्याबद्दल खूप छान माहिती फोटो सहित दिलीस त्यामुळे आणखी समर्पक झालं आहे.
Replyखूप छान. अभिनंदन 💐
मला हंपी बदामीची आठवण झाली..लेख नेहमीप्रमाणेच माहितीपूर्ण आणि छायाचित्रणही मस्त..
ReplyKhoop Chan mahiti
Replyअमित, तुम्ही भेट देऊन वर्णन केलेल्या प्रत्येक ठिकाणी भेट द्यावीच, असे वाटते!
Replyअमित, तुमची (लीना, कौस्तुभ सह) जग भ्रमंती हाच एक संशोधनाचा विषय आहे. इतकी सुंदर, सविस्तर माहिती वाचायला आणि छायाचित्रे पाहायला मिळते. खूप सुंदर लेख आहे. प्रत्येकाला जगभ्रमण जमेल ना जमेल, पण तुझे सहज सुंदर लेख वाचून प्रत्यक्ष पाहून आल्या सारखे वाटते. धन्यवाद.
Replyसुंदर छायाचित्रणामुळे वाचलेले स्थान वर्णन मनात खोलवर रुजलं. न जाता सुद्धा प्रत्यक्षदर्शी असल्यासारखं वाटलं. फारच छान.
Reply