Saturday, September 5, 2026

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग

 marathi.webdunia.com

Mallikarjuna Jyotirlinga

Webdunia

Updated: Tue, 24 Aug 2021 (16:15 IST)

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर हे भारतातील आंध्र प्रदेश राज्याच्या दक्षिण भागात श्रीशैलम पर्वतावर कृष्णा नदीच्या काठावर स्थित एक प्रसिद्ध मंदिर आहे. आंध्र प्रदेशातील हे निसर्गरम्य मंदिर "दक्षिणेचे कैलाश" म्हणूनही ओळखले जाते आणि हे भगवान शिवाच्या प्रमुख तीर्थक्षेत्रांपैकी एक आहे. श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिराच्या प्रमुख देवता माता पार्वती (मलिका) आणि भगवान शिव (अर्जुन) आहेत.

हे ठिकाण भगवान शंकराच्या 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी एक आहे. हिंदू धर्म आणि संस्कृतीसाठी ही मंदिरे अत्यंत महत्त्वाची आहेत. श्रीशैलम मल्लिकार्जुन दर्शनासाठी दुरून पर्यटक येथे येतात आणि मंदिराच्या देवतेचे दर्शन घेऊन स्वतःला धन्य मानतात. जर तुम्हाला या पवन धाम आणि त्याच्या पर्यटन स्थळांबद्दल अधिक जाणून घ्यायचे असेल तर आमचा लेख नक्की वाचा -

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर इतिहास

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिराच्या इतिहासाशी निगडित सातवाहन राजवटीतील शिलालेख पुरावे आहेत की हे मंदिर दुसऱ्या शतकापासून अस्तित्वात आहे. मंदिरामध्ये बहुतेक आधुनिक जोड विजयनगर साम्राज्याचा राजा हरिहर पहिलाच्या काळातील आहेत.

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर संकुलात 2 हेक्टर आणि 4 गेटवे टॉवर आहेत, ज्याला गोपुरम म्हणतात. श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिराच्या आत अनेक मंदिरे बांधली गेली आहेत, त्यातील सर्वात प्रमुख म्हणजे मल्लिकार्जुन आणि भ्रामराम्बा. विजयनगर काळात बांधलेला मुख मंडप सर्वात लक्षणीय आणि पाहण्यासारखा आहे. मंदिराच्या मध्यभागी अनेक मंडपम स्तंभ आहेत ज्यात नादिकेश्वराची एक विशाल दृश्यमान मूर्ती आहे.

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर कथा

शिव पुराणानुसार श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिराची कथा भगवान भोलेनाथच्या कुटुंबाशी संबंधित आहे. असे मानले जाते की भगवान शिवाचा धाकटा मुलगा गणेश हे कार्तिकेयच्या आधी लग्न करू इच्छित होते. यावर उपाय म्हणून भोलेनाथ आणि माता पार्वती यांनी दोघांसमोर एक अट ठेवली की जो कोणी पृथ्वीची प्रथम प्रदक्षिणा लावले त्याचे प्रथम लग्न लावण्यात येईल. हे ऐकून कार्तिकेय प्रदक्षिणा घालू लागला परंतु गणेशजी बुद्धीने हुशार असल्याने त्यांनी माता पार्वती आणि भगवान शिव यांची प्रदक्षिणा केली आणि त्यांना पृथ्वीसारखे असल्याचे सांगितले. जेव्हा कार्तिकेयला ही बातमी कळली तेव्हा तो संतापला आणि क्रंच डोंगरावर गेला. जेव्हा त्यांना समजावण्याचे सर्व प्रयत्न अयशस्वी झाले, तेव्हा पार्वती देवी त्यांना आणण्यासाठी गेल्या परंतु त्यांना पाहून ते तिथून पळून गेले. यामुळे निराश होऊन पार्वती तिथे बसल्या आणि भगवान भोलेनाथ ज्योतिर्लिंगाच्या रूपाने प्रगत झाले. हे ठिकाण श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर म्हणून दृश्यमान झाले.

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर शक्तीपीठ

शक्तीपीठ म्हणजे सती देवीचे अवशेष ज्या ठिकाणी पडले. पौराणिक कथा सांगते की देवी सतीचे वडील राजा दक्ष यांच्याकडून भगवान भोलेनाथचा अपमान सहन न झाल्यामुळे देवीने आत्मदहन केले. भगवान शिवाने देवी सतीचे जळलेले शरीर उंचावले आणि तांडव केले आणि या काळात त्यांच्या शरीराचे अवयव ज्या-ज्या ठिकाणी पडले ते शक्तीपीठ म्हणून ओळखले जाते. श्रीशैलम हे त्याच्या वरच्या ओठांचा परिणाम मल्लिकार्जुन मंदिरात पडल्याचा विश्वास आहे. श्रीशैलम श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर हे 18 महाशक्ती पीठांपैकी एक आहे.

जवळीक पर्यटन स्थळे

अक्क महादेवी लेणी

श्री ब्रह्मराम्बा मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर

श्रीशैलम पातालगंगा

श्रीशैलम टाइगर रिझर्व

श्रीशैलम धरण

शिखरेश्वर मंदिर

लिंगाला गट्टू श्रीशैलम

हेमरेड्डी मल्लम्मा मंदिर

साक्षी गणपति मंदिर

चेन्चू लक्ष्मी ट्राइबल म्यूझियम 

हाटकेश्वर मंदिर

तुम्ही वर्षाच्या कोणत्याही वेळी श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिराच्या दर्शनासाठी जाऊ शकता, परंतु येथे भेट देण्याचा सर्वोत्तम काळ नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी दरम्यान मानला जातो.

कसे पोहचाल

श्रीशैलमला थेट उड्डाणे उपलब्ध आहेत परंतु उड्डाणे नियमित नाहीत. श्रीशैलमला स्वतःचे विमानतळ नाही आणि जवळचे विमानतळ बेगमपेट विमानतळ आहे. विमानतळावरून तुम्ही स्थानिक माध्यमांच्या मदतीने श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिरात पोहोचाल.

श्रीशैलमला रेल्वे स्टेशन नाही. श्रीशैलमला सर्वात जवळचे रेल्वे स्थानक मर्कापूर रेल्वे स्टेशन आहे. स्टेशनवरून तुम्ही इथल्या स्थानिक माध्यमांच्या मदतीने तुमच्या गंतव्यस्थानावर पोहोचाल.

श्रीशैलम रस्ता मार्गाने अतिशय चांगल्या प्रकारे जोडलेली आहेत. आपण येथे बस किंवा टॅक्सी इत्यादी द्वारे पोहोचू शकता.

maheshnaik.com

Srisailam शिवरायांचा पदस्पर्श झालेले श्रीशैलम ज्योतिर्लिंग - महाभारत

Mahesh Naik

श्रीशैलमची गोपुरे

१२ प्रमुख ज्योतिर्लिंगाच्या यादीत आंध्र प्रदेशात जे एकमेव ज्योतिर्लिंग आहे ते म्हणजे श्रीशैलमचे (Srisailam). याचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे एकाच प्रांगणात ज्योतिर्लिंगासोबत भ्रमराम्बा या नावाचे देवीचे शक्तीपीठ असणारे हे भारतातील एकमेव ज्योतिर्लिंग आहे. त्यांच्या या एकत्र असण्याची एक पुराणकथा देखील जोडलेली आहे.

गणपती हा शिव पार्वतीचा बुद्धिमान पुत्र. त्याचबरोबर कार्तिकेय हा दुसरा पुत्र. जेव्हा शिव आणि पार्वतीने त्यांच्या मुलांसाठी योग्य वधू शोधण्याचा निर्णय घेतला, तेव्हा त्यानी पृथ्वी प्रदक्षिणेची अट या दोघांसमोर ठेवली. बुद्धिमान गणपतीने आपल्या मातापित्यांना पृथ्वीसमान मानत प्रदक्षिणा केली व ती अट कमी वेळात पूर्ण केली. शिवाने बुद्धी आणि सिद्धी यांचा गणेशाशी विवाह केला. पण त्याची हचलाखी पाहून कार्तिकेय रागावला आणि कुमार ब्रह्मचारी या नावाने पलानी येथील क्रौंच पर्वतावर एकटाच राहण्यासाठी निघून गेला. त्याचे आई-वडील त्याला शांत करण्यासाठी येत असल्याचे पाहून तो दुसऱ्या ठिकाणी निघून गेला, परंतु देवांच्या विनंतीनुसार शिव पार्वती तेथेच राहिले. ज्या ठिकाणी शिव आणि पार्वती मुक्कामी होते ते ठिकाण श्रीशैलम म्हणून ओळखले जाऊ लागले, व शिव आणि पार्वती मल्लिकार्जुन-भ्रमराम्बा स्वरूपात ओळखले गेले. यातील चमेलीचे फुल म्हणजे तेलगु भाषेतील मल्लिका म्हणून हा मल्लिकार्जुन.

अलीकडे या मंदिरात मोबाइलला नेण्याला परवानगी नाही म्हणून आतील छायाचित्रे घेता येत नाहीत. पण आतील मंदिरात एक मोठा नंदी शिवलिंगाच्या गाभाऱ्यासमोरील रंगमंडपानंतर असलेल्या नंदी मंडपात आहे. मुख्य मंदिरावर फारसे मूर्तिकाम नाही अथवा कोणत्याच वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तीकथा नाहीत. याची गोपुरे दक्षिण भारतीय मंदिरांप्रमाणे असली तरी फार उंच देखील नाहीत. मंदिर अगदी सातवाहनकालीन असल्याची माहिती आपल्याला शिलालेखाद्वारे मिळते.

दक्षिणेकडील इतर अनेक मोठ्या मंदिरांप्रमाणे यात देखील साधारण दर्शन, शीघ्र दर्शन (रु. १५०/-) व अतिशीघ्र दर्शन (रु. ३००/-) अशा रांगा असतात. गर्दी असो वा नसो, या रांगांतून पैसे मिळविण्याचे काम सुरूच राहाते. आधी बुक करून देवस्थानाच्या निवासात राहायची सोय होऊ शकते.

मराठी माणसांसाठी या ज्योतिर्लिंगाचे एक वेगळेच महत्त्व आहे ते म्हणजे महाराष्ट्राचे आराध्य दैवत असणाऱ्या शिवाजी महाराजांनी आपल्या दक्षिण दिग्विजयादरम्यान या ज्योतिर्लिंगाला दिलेली भेट. महाराजांनी या ज्योतिर्लिंगाचा जीर्णोद्धार केला असेही सांगितले जाते. महाराजांच्या या भेटीच्या आठवणी तेथे एका संग्रहालयाच्या स्वरूपात जतन केलेल्या आहेत. हे संग्रहालय श्रीशैलम ज्योतिर्लिंगपासून १ -२  किमी अंतरावर आहे आणि ते निश्चितच पाहायला चुकवू नये असे आहे .   येथे एका प्रशस्त हॉल मध्ये सिंहासनाधिश्वर महाराज आणि त्याच्या अष्टप्रधानांच्या पूर्णाकृती प्रतिकृती आहेत तर तेथील भिंतींवर महाराजांचे संपूर्ण चरित्र उठावशिल्पांच्या माध्यमातून मांडले आहे. याची एक झलक आपल्याला पुढील छायाचित्रातून पाहायला मिळेल.

IMG 7208 Darbaar

महाराजांच्या दरबाराचे दृश्य

हैदराबाद येथून हे ज्योतिर्लिंग सुमारे २२५ ते २५० किमी अंतरावर असून यात आपल्याला आमराबाद या अभयारण्यातून जावे लागते. त्यामुळे हा रस्ता सकाळी ६ ते सायंकाळी ६ याच वेळात वाहतुकीसाठी खुला असतो. वाटेत सुंदर असे श्रीशैलम धरण देखील आहे. जवळपास साक्षी गणपती मंदिर, हटकेश्वर महादेव मंदिर आणि पालधारा पंचतीर्थ हा पाण्याचा स्रोत आहे. या स्रोताजवळच्या परिसरातच शंकराचार्यांनी तप केले होते व त्या दरम्यान त्यांनी शिवानंदलहरी हे स्तोत्र रचल्याची माहिती तेथे लावलेली आहे.

abhangvani.com

🔱 २. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग (आंध्र प्रदेश)

Abhangvani


🔱 श्री मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग (आंध्र प्रदेश)

📍 स्थान: श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश
📖 पुराणांतील उल्लेख: स्कंदपुराण, शिवपुराण
🔆 विशेषता:हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे ज्योतिर्लिंग असून दक्षिण काशी म्हणून प्रसिद्ध आहे.


📜 मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची कथा

एके वेळी भगवान शंकर आणि माता पार्वती यांनी विचार केला की, त्यांच्या दोन्ही मुलांपैकी (श्री गणेश आणि श्री कार्तिकेय) प्रथम विवाह कोणाचा करायचा?

तेव्हा त्यांनी ठरवले की जो संपूर्ण ब्रह्मांडाची प्रदक्षिणा लवकर पूर्ण करेल, त्याचा विवाह प्रथम होईल.

🔹 श्री कार्तिकेय आपल्या वाहनावर (मयूरावर) बसून प्रत्यक्ष ब्रह्मांड प्रदक्षिणेसाठी निघून गेले.
🔹 पण श्री गणेशाने आपल्या आई-वडिलांची प्रदक्षिणा करून "माझे माता-पिता हेच माझे संपूर्ण ब्रह्मांड" असे म्हणून विजय मिळवला.
🔹 त्यामुळे श्री गणेशाचा प्रथम विवाह झाला.

जेव्हा श्री कार्तिकेय परत आले आणि हे समजले, तेव्हा ते रागावून श्रीशैल पर्वतावर निघून गेले. माता पार्वती आणि भगवान शंकर आपल्या पुत्राला समजवण्यासाठी श्रीशैल येथे आले आणि तेथेच स्थायिक झाले.

माता पार्वतीला मल्लिका आणि भगवान शंकरांना अर्जुन असे नाव मिळाले. त्यामुळे या ज्योतिर्लिंगाला "मल्लिकार्जुन" म्हणतात.


🏛️ मल्लिकार्जुन मंदिराचे वैशिष्ट्ये

हे दक्षिण भारतातील एकमेव ज्योतिर्लिंग असून शक्तीपीठही आहे.
✅ येथे भगवान शंकर आणि माता पार्वती दोघांचेही वास्तव्य आहे.
शिवलिंगाचे अभिषेक स्वतःच्या हाताने करण्याची परवानगी मिळते.
✅ नर्मदा, कृष्णा आणि भीमा या नद्यांचे त्रिवेणी संगम येथे आहे.
श्री आदिशंकराचार्य यांनी येथे सान्निध्य प्राप्त केले होते.


🛕 मल्लिकार्जुन यात्रा महत्त्वपूर्ण माहिती

📌 कसे पोहोचायचे?

  • रेल्वे: श्रीशैलमला सर्वात जवळचे स्थानक मार्कापूर रोड जंक्शन (९० किमी) आहे.
  • विमान: सर्वात जवळचे विमानतळ हैदराबाद (२०० किमी) आहे.
  • रस्ता: हैदराबाद, विजयवाडा, तिरुपती येथून श्रीशैलला उत्तम रस्ते जोडलेले आहेत.

📌 प्रमुख उत्सव:

  • महा शिवरात्री – येथे भव्य यात्रा भरते.
  • कार्तिक पौर्णिमा – या दिवशी विशेष पूजा केली जाते.
  • श्रावण महिना – भगवान शिवाची विशेष आराधना होते.

🕉️ मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाचे आध्यात्मिक महत्त्व

🙏 येथे दर्शन केल्याने "पुत्र संततीची प्राप्ती होते" आणि कुटुंबात सुख-शांती नांदते.
🙏 हे "दक्षिण काशी" मानले जाते, जिथे भगवान शिव आणि पार्वती दोघेही उपस्थित आहेत.
🙏 येथे तीर्थयात्रेने सर्व प्रकारचे पाप नष्ट होतात आणि मोक्षप्राप्ती होते.


🔹 तुम्हाला अजून कोणत्या ज्योतिर्लिंगाची सविस्तर माहिती हवी आहे का?

misanatan.com

सनातन धर्म, हिंदू संस्कृती, छत्रपती शिवाजी महाराज आणि स्वराज्य याविषयी संपूर्ण माहिती. भगवद्गीता, वेद, उपनिषदे, रामायण, महाभारत, पुराणे आणि हिंदू धर्मग्रंथांची माहिती.


🚩 मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग संपूर्ण माहिती 🚩

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग हे भारतातील १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी एक असून, आंध्र प्रदेशातील श्रीशैलम पर्वतावर स्थित आहे. हे "दक्षिण काशी" म्हणून प्रसिद्ध असून, शिव आणि पार्वती यांचे एकत्रित स्वरूप येथे पाहायला मिळते.


१. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची पौराणिक कथा (इतिहास)

🔸 स्वामी मल्लिकार्जुन आणि देवी भ्रामरांबिका कथा

  • भगवान शंकर आणि पार्वती यांचा मुलगा कार्तिकेय कैलास सोडून दक्षिणेकडे गेला.
  • माता पार्वती आणि भगवान शंकर कार्तिकेयला भेटण्यासाठी श्रीशैल पर्वतावर आले.
  • तेथून ते परत जाणार नाहीत म्हणून शिव येथे मल्लिकार्जुन तर पार्वती भ्रामरांबिका देवी म्हणून स्थायिक झाले.
  • त्यामुळे येथे भगवान शिव आणि पार्वती एकत्र विराजमान आहेत.

🔸 श्रीशैलमचे महत्त्व स्कंद पुराणात

  • येथे भगवान शिवाने स्वतः प्रकट होऊन भक्तांना मोक्ष प्रदान केला.
  • जो भक्त येथे येतो, तो जीवनातील सर्व संकटांपासून मुक्त होतो.

२. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाचे महत्त्व

  • हे एकमेव ज्योतिर्लिंग आहे जिथे पार्वती आणि शिव एकत्र आहेत.
  • पंचमहाशक्तीपीठांपैकी एक – भ्रामरांबिका देवीचे शक्तीपीठ येथे आहे.
  • कार्तिकेय आणि गणपती यांच्या कथा येथे जोडलेल्या आहेत.
  • श्रद्धाळूंना मोक्ष प्राप्तीचा मार्ग दाखवणारे स्थान.

३. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाचे वैशिष्ट्ये

  • शिव आणि पार्वती एकत्र – येथे दोन्ही देवतांचे महत्त्व आहे.
  • शक्तीपीठ आणि ज्योतिर्लिंग यांचा संगम – असे फक्त येथेच आहे.
  • पवित्र कृष्णा नदीच्या तीरावर वसलेले आहे.
  • महाशिवरात्रीला येथे विशेष महापूजा केली जाते.

४. मल्लिकार्जुन यात्रा आणि पूजाविधी

🌿 प्रमुख पूजाविधी:

  • रुद्राभिषेक
  • महामृत्युंजय जप
  • कालसर्प दोष निवारण
  • भ्रामरांबिका देवी पूजन

🌿 यात्रा नियम:

  • स्नान करून पवित्र वस्त्र परिधान करावे.
  • रुद्राक्ष धारण करून "ॐ नमः शिवाय" जप करावा.
  • मंदिरात विशेष अभिषेक आणि पूजेसाठी पुजार्‍यांची मदत घ्यावी.

५. मल्लिकार्जुन मंदिर दर्शन वेळ आणि उत्सव

⏳ दर्शन वेळ:

  • सकाळी: ४:३० AM – १०:०० PM

🎉 प्रमुख उत्सव:

  • महाशिवरात्री – येथे भव्य उत्सव साजरा केला जातो.
  • श्रावण मास विशेष पूजा – संपूर्ण श्रावण महिन्यात महापूजा केली जाते.
  • कार्तिकेय उत्सव – विशेष यात्रा आणि महाआरती.

६. मल्लिकार्जुन कसे पोहोचावे?

🚆 रेल्वे मार्ग:

  • कर्नूल रेल्वे स्थानक – १८० कि.मी.

✈ हवाई मार्ग:

  • हैदराबाद विमानतळ – २१२ कि.मी.

🛣 रस्ता मार्ग:

  • श्रीशैलमला जाण्यासाठी हैदराबाद व कर्नूल येथून बस सेवा उपलब्ध आहे.

📍 मल्लिकार्जुन जवळील स्थळे:

  • पाताळगंगा – पवित्र स्नानासाठी प्रसिद्ध.
  • साक्षी गणपती मंदिर – यात्रेपूर्वी येथे दर्शन घेतले जाते.
  • श्रीशैलम टायगर रिजर्व – निसर्गप्रेमींसाठी उत्कृष्ट ठिकाण.

🔱 निष्कर्ष

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग हे शिव-पार्वतीचे एकत्र स्वरूप असलेले पवित्र स्थान आहे. शक्तीपीठ आणि ज्योतिर्लिंग यांचा एकत्रित संगम इथे पाहायला मिळतो. येथे दर्शन घेतल्याने भक्तांचे सर्व पाप नष्ट होतात आणि मोक्ष प्राप्ती होते. 🚩🙏


मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग ही भक्तांसाठी अत्यंत श्रद्धास्थान असून, संपूर्ण भारतातून भाविक येथे दर्शनासाठी येतात.

🚩 हर हर महादेव! 🚩

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग

आंध्र प्रदेशातील कृष्णा जिल्ह्यात, कृष्णा नदीच्या काठावर श्रीशैलम मल्लिकार्जुन पर्वतरांगेत वसलेले आहे. त्याला दक्षिणेचा कैलाश म्हणतात. या स्थानाच्या वैभवाचा उल्लेख अनेक धार्मिक ग्रंथांमध्ये केला आहे. महाभारतानुसार श्रीशैल पर्वतावर भगवान शिवची पूजा केल्यास अश्वमेध यज्ञ केल्याचा परिणाम होतो. काही ग्रंथांमध्ये असे लिहिले गेले आहे की केवळ श्रीशैलमचे तत्वज्ञान करून प्रेक्षकांचे सर्व प्रकारचे दुःख दूर होते, त्याला शाश्वत आनंद मिळतो आणि रहदारीच्या हालचालीपासून मुक्त होतो.

पौराणिक कथानक – श्रीशैलम मल्लिकार्जुन (Mallikarjuna Jyotirlinga, Srisailam, Andhra Pradesh)
शिव पार्वती यांचा मुलगा स्वामी कार्तिकेय आणि गणेश दोघेही लग्नासाठी एकमेकांशी भांडू लागले. कार्तिकेय म्हणाले की ते मोठे आहेत, म्हणून त्यांचे लग्न प्रथम असले पाहिजे, परंतु श्री गणेश प्रथम लग्न करायचे होते. या विरोधात निर्णय घेण्यासाठी दोन्ही भाववान आणि शंकर यांना त्यांच्या पालकांनी गाठले. पृथ्वीवरील प्रदक्षिणाआधी येथे येणा या दोघांपैकी लग्न प्रथम होईल असे त्यांचे पालक म्हणाले.

अट ऐकून कार्तिकेय जी पृथ्वी फिरण्यासाठी धावले. येथे श्री गणेशजी आणि त्यांचे वाहन देखील उंदीर होते, तर मग ते इतक्या लवकर घाईत कसे जायचे? गणेशासमोर एक प्रचंड समस्या होती. श्री गणेश शरीराशी नक्कीच खूपच घोर आहे, परंतु ते बुद्धीचे महासागर आहेत. त्याचे काही विचार होते आणि त्यांनी आई पार्वती आणि वडील देवधिदेव महेश्वर यांना आसनवर बसायला सांगितले. त्या दोघांवर बसल्यानंतर श्रघनेशने त्याचे सात परिक्रमा केली. पितृस पूजन कलेवर लागू होत नाही.

तस्या वै विद्याविजय्न्या फण भवति चकाम …

अशाप्रकारे, श्रीगणेश पृथ्वीच्या प्रदक्षिणापासून मिळणा या फळांची प्रदक्षिणा करणारे पालक बनले. त्याची हुशार बुद्धीमत्ता पाहून शिव आणि पार्वती दोघेही खूप प्रसन्न झाले आणि त्यांनी श्रीगणेशशी लग्नही केले. ज्या वेळी स्वामी कार्तिकेय संपूर्ण पृथ्वीभोवती फिरत होते, त्यावेळी श्री गणेश जी यांचे लग्न विश्वरूप प्रजापतीच्या मुलींच्या कर्तृत्वाने आणि बुद्धीने होते. इतकेच नाही तर श्री गणेशाला रतनची दोन मुले पत्नी ‘सिद्धि’ आणि रिद्धि नावाच्या पत्नीपासून हित देखील मिळाली होती. जगातील पर्यटन आणि कल्याण, देवाशी नारदांनी स्वामी कार्तिकेय यांना ही संपूर्ण कहाणी सांगितली. श्रीगणेश आणि मुलाच्या फायद्याची बातमी ऐकून स्वामी कार्तिकेय जागे झाले. या प्रसंगावर रागाने कार्तिक सौजन्याने चालला आणि आपल्या पालकांच्या पायाला स्पर्श केला आणि तेथून चालला.

पालकांपासून विभक्त झाल्यामुळे कार्तिक स्वामी क्रंच पर्वतावर थांबले. शिव आणि पार्वती यांनी आपला मुलगा कार्तिकेय यांना भोला येथे पाठवला आणि देशछिंग नारदला क्रंच पर्वतावर विचारले. देवाशी नारदांनी स्वामींना अनेक मार्गांनी मन वळवण्याचा प्रयत्न केला पण ते परत आले नाहीत. त्यानंतर हळूवार कोमल आई पार्वती मुलाच्या प्रेमात व्याकुळ झाली.

ते भगवान शिव यांच्यासमवेत क्रोच डोंगरावर पोहोचले. स्वामी कार्तिकेय यांना क्रोनचंद पर्वतावर त्याच्या आई-वडिलांच्या आगमनाची माहिती मिळाली आणि ते तिथून पुढे गेले म्हणजे छत्तीस किलोमीटर अंतरावर. कार्तिकेय निघून गेल्यावर भगवान शिव त्या क्रॉच डोंगरावर ज्योतिर्लिंग म्हणून दिसले, त्या काळापासून ते ‘मल्लिकार्जुन’ ज्योतिर्लिंग म्हणून प्रसिद्ध झाले. ‘मल्लिका’ हे आई पार्वतीचे नाव आहे, तर अर्जुनला भगवान शंकर म्हणतात. अशाप्रकारे ‘मल्लिकार्जुन’ हे नाव ज्योतिर्लिंग जगात प्रसिद्ध झाले आहे.

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन अस्तित्व आंध्र प्रदेशच्या श्रीशैलममध्ये कसे आहे ? आपण या ज्योतिर्लिंगला रस्ते, रेल्वे आणि वायुमार्गाद्वारे भेट देऊ शकता. श्रीशैलम पूर्णपणे रस्त्याद्वारे जोडलेले आहे. श्रीशैलम मल्लिकार्जुनसाठी विजयवाडा, तिरुपती, अनंतपूर, हैदराबाद आणि महबूबनगर येथून शासकीय आणि खासगी बस नियमितपणे चालविल्या जातात. श्रीशैलम पासून १77 किलोमीटर अंतरावर, राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हैदराबादला सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. येथून आपण बस किंवा टॅक्सीद्वारे श्रीशैलम मल्लिकार्जुनला पोहोचू शकता.येथे श्रीशैलम मल्लिकार्जुनपासून 62 किलोमीटर अंतरावर मर्कोपूर रोड जवळचे रेल्वे स्टेशन आहे. मग आपण टॅक्सी मार्गे मल्लिकार्जुनला पोहोचू शकता.

divyamarathi.bhaskar.com

छत्रपती शिवाजी महाराज स्फूर्तीमंदिर; कधीकाळी शिवरायांचे येथे होते वास्तव्य

दिव्य मराठी

हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांची जयंती आज दि. 19 फेब्रुवारी रोजी आहे. शिवाजी महाराजांच्या कार्याची दखल घेत आंध्र प्रदेश व महाराष्ट्र शासनाने संयुक्तपणे श्रीशैलम येथे शिवाजी महाराज स्फूर्ती मंदिराची उभारणी केली आहे. जयंती निमित्त आज आम्‍ही तुम्‍हाला शिवयांच्‍या स्‍फूर्तीमंदिराविषयी माहिती देणार आहोत...

हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक छत्रपती शिवाजी महाराज यांची श्री शंभू महादेव आणि श्री तुळजाभवानी मातेवर अपार श्रद्धा होती. आंध्र प्रदेशातील श्रीशैलम‌् येथे दुसरे जोतिर्लिंग श्री मल्लिकार्जुन आणि अठरा शक्तिपीठांपैकी श्री भ्रमरांभादेवी मातेची साधना करण्यासाठी छत्रपती सन 1647-77 दरम्यान वास्तव्यास होते. त्यांनी बांधलेल्या ध्यानमंदिराच्या पडझडीनंतर त्या ठिकाणी श्री शिवाजी स्मारक समितीने शिवाजी महाराज स्फूर्ती मंदिर उभारले आहे, अशी माहिती समितीचे संघटनमंत्री एस. नागेश्वर राव यांनी दिली. कुतुबशहाने केलेला सत्कार स्वीकारून शिवछत्रपती गोवळकोंड्याहून सैन्यासह दक्षिणेकडे निघाले. प्रथम श्रीशैलम‌्च्या मल्लिकार्जुन श्री भ्रमरांभादेवी मातेची त्यांनी आराधना केली. आंध्र प्रदेशातील लोकपरंपरा असे मानते की, श्री भ्रमरांभा देवी मातेने शिवरायांना भवानी तलवार दिली. तसे शिल्पही परिसरात आढळते.

marathibuzz.com

श्रीशैल मल्लिकार्जुन मंदिर - श्रीशैलम आंध्रप्रदेश

mb_130920

भारतातील प्रसिद्ध अशा बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक म्हणजे श्रीशैल मल्लिकार्जुन. श्री शैल मल्लिकार्जुन हे देवस्थान आंध्र प्रदेश राज्यातील कर्नुल जिल्ह्यातील श्रीशैलम या ठिकाणी आहे.

आणखी शोधा

कृषी सल्ला सेवा

Document & Printing Services

आहार योजना सेवा

श्रीशैलमचे धार्मिक आणि भौगोलिक महत्त्व

हिंदू धर्मीयांसाठी अत्यंत पवित्र असे हे स्थळ महाराष्ट्रातील महाबळेश्वर येथे उगम पाऊन कर्नाटक, तेलंगणा, आंध्रप्रदेश असा प्रवास करीत बंगालच्या उपसागरास मिळणाऱ्या कृष्णा नदीच्या तीरावर असून नल्लमल डोंगररांगेतील श्रीशैलम नामक पहाडावर वसले असून दत्त संप्रदायासाठी अतिशय पवित्र असलेले कर्दळीवन याच परिसरात आहे.

२०१४ साली आंध्र प्रदेश राज्याचे दोन भाग करून तेलंगणा हे नवे राज्य निर्माण करण्यात आले व श्रीशैलम हे स्थळ सध्या आंध्र प्रदेशात येत असले तरी तेलंगणा व आंध्र प्रदेश यांच्या सीमेवरच आहे.

श्रीशैलम हे स्थळ येथील मल्लिकार्जुन या ज्योतिर्लिंगामुळे प्रसिद्ध आहे हे तर आपण जाणून घेतलेच मात्र याच ठिकाणी भ्रमराम्बा देवीचे जागृत पीठ आहे. स्कंद पुराणातील श्री शैल कांड नामक अध्यायात या देवस्थानाचे वर्णन आले आहे. या मंदिराच्या माहात्म्यामुळे आदी शंकराचार्य यांनी सुद्धा या स्थळास भेट देऊन शिवानन्दलहरी या ग्रंथांची रचना केली होती.

श्रीशैलमचे निसर्गरम्य स्थान आणि पर्यटन

श्रीशैलम या स्थळाचे भौगोलिक स्थान सुद्धा विलोभनीय असून एका उंच टेकडीवर निबिड अरण्यात हे स्थान असून या टेकडीच्या बाजूने एका खोल खोऱ्यातून कृष्णा नदी वाहते. या ठिकाणी कृष्णा नदीला धरण बांधण्यात आले आहे व ते सुद्धा एक पर्यटन स्थळ म्हणून प्रसिद्ध झाले आहे.

श्रीशैल मल्लिकार्जुन मंदिराची रचना

श्रीशैलम येथील श्रीशैल मल्लिकार्जुन स्वामींचे मंदिर पाहण्यास जगभरातून भाविक येत असतात. हे मंदिर अतिशय भव्य आणि पुरातन असून मंदिराच्या चोहोबाजूस करड्या रंगाचे पाषाण वापरून तटबंदी करण्यात आली आहे आणि या तटबंदीसाठी जे पाषाण वापरले गेले आहेत त्या प्रत्येक पाषाणावर विविध प्रकारची चित्रे कोरण्यात आली आहेत.

तटबंदीच्या मध्यभागी मुख्य मंदिर असून तटबंदीस एकूण चार प्रवेशद्वारे आहेत ज्यांना गोपुर म्हटले जाते. सुरक्षेच्या कारणास्तव मंदिरात जागोजागी पहारे बसवण्यात आले असून एकाच मार्गाने मंदिरात प्रवेश करणे शक्य होते आणि आतमध्ये भ्रमणध्वनी वापरण्यास बंदी आहे.

आणखी शोधा

Maps

क्रीडा स्पर्धा माहिती

People & Society

मंदिराची रचना अतिशय अद्भुत असून काळ्या पाषाणातील मंदिराच्या खांबांवर आणि भिंतींवर विविध प्रकारच्या शिल्पाकृती कोरलेल्या दिसून येतात आणि जमिनीवर वेगवेगळ्या काळातील शिलालेख दिसून येतात. मंदिराच्या मुख्य गाभाऱ्यातील नंदी अतिशय भव्य असून रेखीव असा आहे. मुख्य गाभाऱ्यात मल्लिकार्जुन दिव्य ज्योतिर्लिंग असून ते पाहून जीवनाची कृतकृत्यता झाल्यासारखे वाटते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वास्तव्य

या देवस्थानाचे एक प्रमुख वैशिट्य म्हणजे दक्षिण दिग्विजय मोहिमेच्या काळात साक्षात छत्रपती शिवाजी महाराजांनी या स्थळी भेट देऊन काही काळ वास्तव्य केले होते व या प्रसंगाचे उल्लेख अनेक ऐतिहासिक साधनांत आढळतात.

शिवराय ज्या वेळी या स्थळी आले त्यावेळी या स्थळाचे अवणर्नीय दृश्य पाहून साक्षात कैलास पर्वतचाच भास झाला आणि या देवस्थानास आपल्या देहाचे अपर्ण करून जीवितसार्थक करावे असे त्यांना वाटले मात्र त्यांनी आपली तलवार उपासल्यावर भवानी मातेचे दर्शन त्यांना झाले आणि त्यांना सांगितले की देशाच्या व जनतेच्या रक्षणासाठी आपला जन्म झाला असून आपल्याला यापुढेही मोठे कार्य करायचे आहे. भवानी मातेचा उपदेश ऐकल्यावर त्यांनी या रम्य स्थळी कायमचे राहून तपस्वीवृत्तीत पुढील काळ व्यतीत करावा अशी इच्छा व्यक्त केली आणि लोकांस म्हणाले आमचे सर्व मनोरथ जगदंबेच्या कृपेने पूर्ण झाले असून आता सर्व गोष्टींतून निवृत्त होऊन याच स्थळी मोक्षसाधनेत उरलेले दिवस घालवावेत असे मला वाटत आहे तेव्हा तुम्ही हि मोहीम पूर्ण करून रायगडास जावे आणि संभाजी राजेंना गादीवर बसवून त्यांचे नावे राज्यकारभार चालवावा.

महाराजांच्या निवृत्तीच्या निर्णयामुळे अनेकांना धक्का बसला मात्र महाराज या ठिकाणी तपस्विवेश धारण करून अंगास भस्म लावून ध्यानधारणेस बसले व तब्बल नऊ दिवस त्यांनी या स्थळी ध्यान केले. ध्यानातून बाहेर आल्यावर रघुनाथपंत त्यांना समजावण्याचा प्रयत्न करीत व अशा प्रकारे अनेकांनी हट्ट केल्याने महाराजांनी पुन्हा एकदा क्षत्रिय धर्माचे पालन करण्याचा विचार केला आणि या ठिकाणी खूप दान धर्म करून एक घाट बांधला व त्याचे नाव श्रीगंगेश असे ठेवले. तपस्वी लोकांना तप करण्यासाठी गुहांची निर्मिती केली, धमर्शाळा आणि मठ बांधले, मंदिराच्या उजव्या दिशेस एका गोपुराची निर्मिती केली ज्यास आजही श्री शिवाजी गोपुरम या नावाने ओळखले जाते व या ठिकाणी महाराज आणि भ्रमराम्ब्रा देवीची भव्य मूर्ती आहे.

अशाप्रकारे अदमासे वीस दिवस महाराजांनी श्रीशैलम येथे वास्तव्य केले आणि पुढील कामगिरीस रवाना झाले. छत्रपती शिवाजी महाराजांचे या स्थळी वास्तव्य झाल्याने त्यांनी ज्या स्थळी ध्यान केले त्या ठिकाणीच श्री शिवाजी महाराज स्फूर्ती केंद्र आणि ध्यान केंद्राची नव्याने स्थापना करण्यात आली आहे आणि या परिसरातील सर्व नागरिक छत्रपती शिवाजी महाराजांना खूप मानतात व जागोजागी महाराजांची चित्रे व नावे दिसून येतात.

आणखी शोधा

Travel Guides & Travelogues

Adventure Travel

Language Resources

छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या वास्तव्याने प्रसिद्ध झालेल्या श्रीशैलम या जागृत व निसर्गरम्य स्थळास एकदातरी भेट द्यायलाच हवी. या लेखामध्ये आपण श्रीशैल मल्लिकार्जुन मंदिराचे धार्मिक, ऐतिहासिक आणि भौगोलिक महत्त्व जाणून घेतले. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग आणि भ्रमराम्बा देवीचे जागृत पीठ यामुळे हे स्थळ हिंदू धर्मीयांसाठी तीर्थक्षेत्र आहे, तर छत्रपती शिवाजी महाराजांचे वास्तव्य आणि त्यांच्या योगदानामुळे या ठिकाणाला ऐतिहासिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.

divyamarathi.bhaskar.com

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगात शिव आणि पार्वती एकत्र विराजित: श्रीगणेशामुळे शिव-पार्वतीवर नाराज होऊन कार्तिकेय...

दिव्य मराठी

  • Marathi News
  • Jeevan mantra
  • Dharm
  • Mallikarjuna Jyotirlinga Facts, Shiva Parvati Are Worshiped Together In Mallikarjuna Jyotirlinga, How To Reach Mallikarjuna Jyotirlinga

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगात शिव आणि पार्वती एकत्र विराजित:श्रीगणेशामुळे शिव-पार्वतीवर नाराज होऊन कार्तिकेय स्वामींनी श्रीशैल पर्वतावर आपले निवासस्थान बांधले

मल्लिकार्जुन हे १२ ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे आहे. हे मंदिर आंध्र प्रदेशातील कृष्णा जिल्ह्यात कृष्णा नदीच्या काठी श्रीशैल (श्रीपर्वत) पर्वतावर आहे. हे मंदिर दक्षिणेचे कैलास म्हणूनही ओळखले जाते. या मंदिरात शिवाची आराधना करणार्‍या भक्ताला अश्वमेध यज्ञात जेवढे पुण्य मिळते, तेवढेच पुण्य या मंदिरातही मिळते, असे मानले जाते. जाणून घ्या मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाशी संबंधित खास गोष्टी...

श्रीगणेशामुळे कार्तिकेय शिव आणि पार्वतीवर झाले नाराज

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची कथा शिव-पार्वती, श्रीगणेश आणि कार्तिकेय स्वामी यांच्याशी संबंधित आहे. श्रीगणेश आणि कार्तिकेय स्वामी विवाह योग्य झाल्यामुळे एके दिवशी शिवजी आणि देवी पार्वतीच्या मनात विचार आला की आता या दोन मुलांचे लग्न करावे.

दोन्ही मुलाच्या लग्नाची कल्पना आल्यावर शिव-पार्वतीने कार्तिकेय स्वामी आणि श्रीगणेशाला बोलावले. भगवान शिवने दोन्ही पुत्रांना सांगितले की, तुमच्यापैकी जो या जगाला प्रदक्षिणा घालून प्रथम परत येईल, आम्ही त्याचे प्रथम लग्न करू.

भगवान शिवची अट ऐकताच कार्तिकेय स्वामी ताबडतोब त्यांच्या वाहन मोरावर बसून उडून गेले. श्रीगणेश आपल्या वाहन उंदरावर बसले आणि काही विचार करून त्यांनी आपल्या आई-वडिलांची प्रदक्षिणा घातली. श्रीगणेशाने शिव-पार्वतीला सांगितले की तुम्ही दोघे माझ्यासाठी संपूर्ण जग आहात.

श्रीगणेशाच्या या शब्दांनी शिव आणि पार्वती खूप आनंदित झाले. त्यांनी श्रीगणेशाचे लग्न लावून दिले. काही वेळाने कार्तिकेय स्वामी जग प्रदक्षिणा करून परतले. श्रीगणेशाचे लग्न झाल्याचे त्यांनी पाहिले.

जेव्हा कार्तिकेय स्वामींना संपूर्ण गोष्ट कळली तेव्हा ते संतप्त झाले. त्यांना असे वाटले की त्यांच्या आई-वडिलांनी म्हणजे शिव-पार्वतीने आपल्यासोबत योग्य केले नाही. त्यामुळे संतप्त होऊन कार्तिकेय स्वामी कैलास पर्वत सोडून क्रौंच पर्वतावर गेले. हा क्रौंच पर्वत दक्षिण भारतातील कृष्णा जिल्ह्यातील कृष्णा नदीच्या काठावर आहे, त्याला श्रीशैल आणि श्रीपर्वत असेही म्हणतात.

कार्तिकेय स्वामींना भेटण्यासाठी शिव-पार्वती श्रीशैल पर्वतावर

भगवान शिव आणि देवी पार्वतीने संतप्त कार्तिकेयाला समजवण्याचा खूप प्रयत्न केला, पण कार्तिकेय राजी झाले नाहीत. जेव्हा शिव आणि पार्वतीला कळले की कार्तिकेय कैलासात परतणार नाहीत, तेव्हा त्यांनी ठरवले की आतापासून ते वेळोवेळी कार्तिकेयाला भेटायला जातील. असे मानले जाते की यानंतर शिव आणि पार्वती वेष बदलून कार्तिकेय यांना भेटण्यासाठी येत असत. जेव्हा कार्तिकेयाला हे कळले तेव्हा त्यांनी तेथे एक शिवलिंग स्थापित केले, ज्यामध्ये शिव आणि पार्वती ज्योती रूपात विराजित झाले. प्रत्येक अमावास्येला भगवान शिव आणि पौर्णिमेच्या दिवशी देवी पार्वती कार्तिकेयाला भेटण्यासाठी श्री पर्वतावर येतात अशीही एक मान्यता आहे. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगात मल्लिका म्हणजे पार्वती आणि अर्जुन म्हणजे शिव.

अशा प्रकारे तुम्ही मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगापर्यंत पोहोचू शकता.

या ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घ्यायचे असेल, तर देशभरातून कृष्णा जिल्ह्यात जाण्यासाठी वाहतुकीचे अनेक मार्ग सहज उपलब्ध आहेत. येथील सर्वात जवळचे विमानतळ हैदराबादचे राजीव गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे. येथून बस किंवा टॅक्सीच्या मदतीने मंदिरात जाता येते. कृष्णा जिल्ह्यासाठी सर्वात जवळचे स्थानक मरकापूर आहे, देशातील सर्व मोठ्या शहरांमधून गाड्या मिळू शकतात. रस्त्यानेही येथे सहज पोहोचता येते.

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग महादेवांनी का निर्माण केले? काय आहे तिथला स्थानमहिमा?

ऑनलाइन लोकमत

श्रावणात(shravan 2025) महादेवाची पूजा केली जाते तसेच शिव मंदिरात जाऊन दर्शन घेणेही लाभदायी ठरते. अशातच ज्योतिर्लिंगाच्या ठिकाणी भेट देता आली तर उत्तमच. पौराणिक मान्यतेनुसार, जिथे जिथे भगवान शिव स्वतः प्रकट झाले, त्या १२ ठिकाणी असलेल्या शिवलिंगांची पवित्र ज्योतिर्लिंग म्हणून पूजा केली जाते. मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग हेदेखील त्यापैकीच एक!

Shravan Somvar 2025: सोळा सोमवारचे व्रत कठीण पण तेवढेच फलदायी, कधी करावी सुरुवात? वाचा व्रतविधी!

आमच्या न्यूजलेटरसाठी साईन-अप करा

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग आंध्र प्रदेशातील नांद्याल जिल्ह्यातील श्रीशैलम शहरात आहे. असे मानले जाते की मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घेतल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते. तसेच, श्रीशैलममध्ये असलेले हे मंदिर दक्षिणेचा कैलास देखील मानले जाते.

काय आहे मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाची कथा?

शिवपुराणातील श्रीकोटिरुद्र संहितेच्या पंधराव्या अध्यायात दिलेल्या कथेनुसार, श्री गणेशाचे लग्न लवकर झाल्यामुळे कार्तिकेय रागावला होता. शिव-पार्वतीनी  त्याला खूप समजावून सांगितले, परंतु तो रागावला आणि क्रौंच पर्वतावर गेला. त्यानंतर देवतांनीही जाऊन कार्तिकेयला समजावण्याचा प्रयत्न केला. परंतु त्यांचे सर्व प्रयत्न अयशस्वी झाले. यामुळे शिव-पार्वती खूप दुःखी झाले आणि दोघांनीही स्वतः क्रौंच पर्वतावर जाण्याचा निर्णय घेतला.

Shravan 2025: पौराणिक कथांच्या शेवटी 'साठा उत्तराची कहाणी... सुफळ संपूर्ण' असं का म्हणतात?

कार्तिकेयला जेव्हा कळले की त्याचे आईवडील आले आहेत, तेव्हा तो तिथूनही निघून गेला. अखेर भगवान शिव ज्योतिर्लिंगाच्या रूपात प्रकट झाले आणि मल्लिकार्जुन या नावाने त्यांनी त्या पर्वतावर वास्तव्य केले. काही काळाने कार्तिकेय आपणहून दर्शनाला आले आणि त्यांनी आई वडिलांची क्षमा मागितली. त्यांनीही मुलाला मोठ्या मनाने माफ केले. त्यामुळे त्या स्थानाचे महत्त्व वाढले आणि ते स्थान मल्लिकार्जुन तीर्थ म्हणून नावारूपास आले. मल्लिका म्हणजे पार्वती, तर अर्जुन हे शिवाचे दुसरे नाव आहे. अशा प्रकारे, शिव आणि पार्वती दोघेही या लिंगात राहतात. जे लोक या ज्योतिर्लिंगाची पूजा करतात, त्यांची सर्व पापे नष्ट होतात आणि त्यांच्या इच्छा पूर्ण होतात. 

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाला कसे पोहोचायचे?

विमानाने- जर तुम्हाला विमानाने मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाला जायचे असेल, तर कुर्नूल आणि हैदराबाद हे दोन जवळचे विमानतळ आहेत. कारण श्रीशैलम शहरात कोणतेही विमानतळ नाही. कुर्नूल विमानतळ हे श्रीशैलमपासून सुमारे १८१ किमी अंतरावर एक देशांतर्गत विमानतळ आहे. सर्वात जवळचे प्रमुख विमानतळ हैदराबाद आंतरराष्ट्रीय विमानतळ आहे, जे श्रीशैलमपासून सुमारे २१७ किमी अंतरावर आहे.

Shravan Shanivar 2025: श्रावणातल्या शनिवारी कर्ज घेऊ नका आणि देऊही नका; कारण...

रेल्वेने- दिल्लीपूर्वी, तुम्हाला आंध्र प्रदेशातील मार्कापूर रोड रेल्वे स्टेशनवर उतरावे लागेल. जवळचे रेल्वे स्टेशन मार्कापूर रोड रेल्वे स्टेशन आहे, जे श्रीशैलमपासून सुमारे ८५ किमी अंतरावर आहे. तुम्ही मार्कापूर रोडवरून श्रीशैलमला जाण्यासाठी टॅक्सी भाड्याने घेऊ शकता किंवा श्रीशैलमला जाण्यासाठी बस घेऊ शकता.

हे ठिकाण एवढे सुंदर आहे, की प्रत्येकाने आयुष्यात एकदा तरी मल्लिकार्जुनासकट बाराही ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन घ्यायला हवे. 

bhaktisatsang.com

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग श्रीशैलम – mallikarjuna jyotirlinga / Srisailam

Team Bhaktisatsang

आन्ध्र प्रदेश के कृष्णा ज़िले में कृष्णा नदी के तट पर श्रीशैल पर्वत पर श्रीमल्लिकार्जुन विराजमान हैं। इसे दक्षिण का कैलाश कहते हैं। अनेक धर्मग्रन्थों में इस स्थान की महिमा बतायी गई है। यह मंदिर भगवान शिव के 12 ज्योतिर्लिंगों में से दूसरे स्थान पर है और देवी पार्वती के 51 शक्ति पीठो  में से एक है। महाभारत के अनुसार श्रीशैल पर्वत पर भगवान शिव का पूजन करने से अश्वमेध यज्ञ करने का फल प्राप्त होता है। कुछ ग्रन्थों में तो यहाँ तक लिखा है कि श्रीशैल के शिखर के दर्शन मात्र करने से दर्शको के सभी प्रकार के कष्ट दूर भाग जाते हैं, उसे अनन्त सुखों की प्राप्ति होती है और आवागमन के चक्कर से मुक्त हो जाता है।

मल्लिकार्जुन मंदिर – Mallikarjuna Temple

यहाँ भगवान शिव की पूजा मल्लिकार्जुन के रूप में की जाती है और लिंग उनका प्रतिनिधित्व करता है। देवी पार्वती को भ्रमराम्बा की उपाधि दी गयी है। भारत का यह एकमात्र ऐसा मंदिर है जिसे ज्योतिर्लिंग और शक्तिपीठ दोनों की उपमा दी गयी है। दक्षिण भारत के दूसरे मंदिरों के समान यहाँ भी मूर्ति तक जाने का टिकट कार्यालय से लेना पड़ता है। पूजा का शुल्क टिकट भी पृथक् होता है। यहाँ लिंग मूर्ति का स्पर्श प्राप्त होता है। मल्लिकार्जुन मंदिर के पीछे पार्वती मंदिर है। इन्हें मल्लिका देवी कहते हैं। सभा मंडप में नन्दी की विशाल मूर्ति है।

पूजा सामग्री खरीदें

यह भी जरूर पढ़े –

मंदिर के पूर्वद्वार से लगभग दो मील पर पातालगंगा है। इसका मार्ग कठिन है। एक मील उतार और फिर 852 सीढ़ियाँ हैं। पर्वत के नीचे कृष्णा नदी है। उसके समीप पूर्व की ओर एक गुफा में भैरवादि मूर्तियाँ हैं। यह गुफा कई मील गहरी कही जाती है। अब यात्री मोटर बस से 4 मील आकर कृष्णा में स्नान करते हैं। मल्लिकार्जुन मंदिर के पीछे पार्वती मंदिर है। इन्हें मल्लिका देवी कहते हैं। सभा मंडप में नन्दी की विशाल मूर्ति है।

श्रीशैलम मंदिर का पता – Srisailam Temple Address

Sri Brahmaramba Mallikarjuna Swamy Varla Devasthanam,

Srisailam – 518101

Kurnool District,

AndhraPradesh,India

मल्लिका देवी मंदिर – Mallika Devi

मल्लिकार्जुन मंदिर के पीछे माँ पार्वती जी का मंदिर है। जिसे मल्लिका देवी कहते हैं। वहीँ स्थित कृष्णा नदी में भक्तगण स्नान करते है और उसी जल को भगवन को चढ़ाते हैं। कहते हैं कि नदी में दो नाले मिलते हैं। जिसे त्रिवेणी कहा जाता है। वहीँ समीप में ही गुफा है जहाँ भैरवादि और शिवलिंग हैं।

मल्लिकार्जुन मंदिर से लगभग 6 मील की दूरी पर शिखरेश्वर और हाटकेश्वर मंदिर भी है। वहीँ से 6 मील की दूरी पर एकम्मा देवी का मंदिर भी है। ये सारे  मंदिर घोर वन के बीच में स्थित हैं। इस स्थान के दर्शन करने से लोगों की मनोकामना पूर्ण होती है और माँ पार्वती और शिव जी की कृपा बनी रहती है।

पूजा सामग्री खरीदें

शक्तिपीठ – Shakti Peeth

श्रीसैलम श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर 51 शक्ति पीठो में से एक है। दक्षयागा पौराणिक कथाओ और सति की स्वयं बंदी के परिणामस्वरूप सति देवी की जगह पर श्री पार्वती का उगम हुआ और उन्होंने ही शिव को अपना घरदार बनाया। यही पौराणिक कथाये शक्ति पीठ के उगम के पीछे की कहानी है। सति देवी की लाश जब भगवान शिव लेकर घूम रहे थे तभी आदिपराशक्ति की स्थापना की गयी। कहा जाता है की देवी सति के उपरी होंठ यहाँ गिरे थे।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग का इतिहास कहानी  – Srisailam Mallikarjuna Jyotirlinga History Story in Hindi

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग का इतिहास – Mallikarjuna Jyotirlinga History

कुछ लोगो के अनुसार यहाँ सत्वहना साम्राज्य के रहने के भी कुछ पुख्ता सबुत मिले है और उनके अनुसार इस मंदिर की खोज दूसरी शताब्दी में की गयी थी।

मंदिर का ज्यादातर नवनिर्माण विजयनगर साम्राज्य के राजा हरिहर ने करवाया था। मल्लिकार्जुन को दक्षिण का कैलाश कहते हैं। अनेक धर्मग्रन्थों में इस स्थान की महिमा बतायी गई है।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग कहानी – Mallikarjuna Jyotirlinga Story in Hindi

शिव महापुराण के अनुसार एकबार ब्रह्मा (सृष्टि के निर्माता) और विष्णु (सृष्टि के संरक्षक) के बीच सृजन की सर्वोच्चता को लेकर बहस छिड़ गयी। उनकी परीक्षा लेने के लिए शिवजी ने ब्रह्माण्ड को प्रकाश के अनंत पिल्लर से छेद कर दिया, जिसे ज्योतिर्लिंग का नाम दिया गया।

विष्णु और ब्रह्मा दोनों ही प्रकाश के अंत की खोज में निकल पड़े। ब्रह्माण्ड का चक्कर लगाने के बाद ब्रह्मा ने आकार झूट बोल दिया की उन्हें प्रकाश का अंत मिल गया है, जबकि विष्णु ने अपनी हार स्वीकार कर ली। जिसके बाद शिवजी ने ब्रह्मा को श्राप दिया की किसी भी उत्सव और धार्मिक कार्य में उन्हें स्थान नही दिया जाएंगा जबकि भगवान विष्णु को अनंत काल तक पूजा जाएंगा।

एक और कथा भी प्रचलित है। ऐसा भी कहा जाता है कि क्रौंच पर्वत के निकट ही किसी चन्द्रगुप्त नामक राजा की राजधानी थी। राजा की बेटी किसी संकट में फस गयी थी। समस्या के निवारण हेतु वह कन्या राजमहल छोड़कर पर्वत पर चली गयी थी।

वह पर्वत पर रहकर अपना जीवन – यापन करने लगी। उसके पास एक अत्यंत सुन्दर काले रंग की गाय थी। वह कन्या अपनी गाय को अत्यधिक प्रेम करती थी और सेवा भी करती थी। लेकिन प्रतिदिन कोई न कोई व्यक्ति उस गाय का दूध निकाल लेता था। उस कन्या को समझ नहीं आ रहा था कि ऐसा कौन कर रहा है।

एक दिन कन्या ने स्वयं अपनी आँखों से उस श्यामा गाय का दूध दुहते हुए किसी चोर को देखा। उस कन्या को अत्यधिक क्रोध आया और गुस्से से वे चोर के समीप पहुंची। लेकिन वहां कोई चोर नहीं था।

वे आश्चर्यचकित हो उठी क्योंकि वहां उनको एक शिवलिंग के दर्शन हुए। शिवलिंग के दर्शन करने से वे बहुत प्रसन्न हुईं और उन्होंने उसी स्थान पर एक मंदिर बनवाया। वही शिवलिंग मंदिर आगे चलकर मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग नाम से प्रसिद्ध हुआ।

पूजा सामग्री खरीदें

श्रीशैलम मंदिर का समय – Srisailam Temple Timings

4.30 AM to 3.30 PM and 4.30 PM to 10.00 PM.

श्रीशैलम अभिषेकम समय – Srisailam Abhishekam Timings

  • अभिषेक – गर्भगृह रु 5000.00 – 6:30 A.M to 8:00 P.M.
  • अभिषेक – अकेले ( एक व्यक्ति ) रु 750.00 – सुबह 5:30 बजे, दोपहर 12:30 बजे, शाम 6:30 बजे।
  • अभिषेक (वृद्धमालिकार्जुनस्वामी) रु 500.00 – 7:00 A.M से 1:00 P.M तक, शाम 6:30 PM से 8:30 PM ।
  • अभिषेकम – कल्याणमंडपम रु 1500.00 – सुबह 5:30 बजे, दोपहर 12:30 बजे, शाम 6:30 बजे

श्रीशैलम मंदिर दर्शन – Srisailam Temple Darshan

Darshan Type Ticket Cost Persons Allowed
Quick Darshan Rs. 100 One person or  Couples
Special  Darshan Queue Line Rs.50 One Person
Free Darshan (No ticket required, general queue)

श्रीशैलम मंदिर दर्शन का समय – Srisailam Temple Darshan Timings

  • 6:30 am – 1:00 pm 6:30 pm – 9:00 pm Rs. 100 One person or Couples
  • 1.00 PM to 3.30 PM Alankara Darshanam
  • 6:30 am – 1:00 pm 6:30 pm – 9:00 pm Rs.50 One Person
  • Free Darshan (No ticket required, general queue) 6:00 am – 3:30 pm 6:00 pm – 10:00 pm

श्रीशैलम मंदिर पूजा – Srisailam Temple Pooja Details

  • Abhishekam ( Garbhalayam)
  • Abhishekm ( In Kalyana Mandapam)
  • Single Abhisekam (In Kalyanamandapam)
  • Abhisekam( To Sri Vrudhamallikarjunaswamy)
  • Rudra Homam with Ganapathi Homam
  • Ganapathi Abhisekam
  • Mahanyasapurvaka Rudrabhisekam
  • Gopuja
  • Bhilwarchana
  • Bilwarchana ( To Sri Vrudha Mallikarjunaswamy)
  • Mruthyunjaya Homam
  • Navagraha Homam
  • Chandralingabhisekam
  • Balarishtagraha Puja
  • Sarpadosha Nivarana Puja
  • Mahamruthyunjaya Abhishekam
  • Sahasralingeswara swamy Abhisekam
  • Surya Lingabhisekam
  • Annaprasana
  • Namakaranam
  • BalaristaDosa Nivarana puja
  • Siva Sahasranamam ( To Sri Vruddhamallikarjuna swamy)
  • Kalyanam
  • Ekantha Seva
  • Pallaki Seva
  • Vahana Seva
  • Sarvaseva Pathakam ( Harathi, Abhisekam, Kunkumarchana,Chandi Homam, Rudra Homam and Kalyanam)

श्रीशैलम मंदिर पूजा का समय – Srisailam Temple Pooja Timings

4:30 am 5:00 am Mangalavadyams
5:00 am 5:15 am Suprabhatam
5:15 am 6:30 am Early Hours Pooja

Govu pooja

Maha Mangala Harathi

6:30 am 1:00 pm Sarva Darshan

Abhishekam

Archana

1:00 pm 3:30 pm Alankara Darshan
4:30 pm 4:50 pm Mangalavadyams
4:50 pm 5:20 pm Pradoshakaala Pooja
5:20 pm 6:00 pm Susandhyam

Maha Mangala Harathi

5:50 pm 6:20 pm Rajopachara pooja (Parakulu) to Bhramaramba Devi
6:20 PM 9:00 PM Darshan

Abhishekam

Archana

9:00 PM 10:00 PM Sarva Darshan
9:30 PM 10:00 PM Ekantha Seva
10:00 PM Temple closing Time

श्रीशैलम मंदिर का ड्रेस कोड – Srisailam Temple Dress Code

पुरुष भक्त को धोवती और कंडुवा पहनना चाहिए और महिला भक्तों को चुन्नी के साथ साड़ी और ब्लाउज या सलवार कमीज पहनना चाहिए। पतलून / शर्ट / टी – शर्ट / हाफ पैंट / शॉर्ट स्कर्ट और तंग फिटिंग के कपड़े पहनने वाले तीर्थयात्रियों को राजगोपुरम में मंदिर के अनुसार मंदिर में प्रवेश करने के लिए ड्रेस बदलने के लिए कहा जाता है।

पूजा सामग्री खरीदें

श्रीशैलम के पास घूमने के स्थान – Places To Visit Near Srisailam

  • Patala Ganga
  • Srisailam Tiger Reserve
  • Mallikarjuna Swamy Temple
  • Akkamahadevi Caves
  • Srisailam Dam
  • Shikaresvara Temple, Srisailam
  • Hemareddy Mallamma Temple
  • Lingala Gattu
  • Bhramaramba Devi Temple
  • Sakshi Ganapati Temple, Kurnool
  • Chenchu Lakshmi Tribal Museum
  • Hathakesvara Temple

श्रीशैलम कैसे पहुँचे – How To Reach Srisailam

श्रीशैलम रोड से – Srisailam by Road

आप देश के अन्य प्रमुख शहरों से श्रीशैलम के लिए आसानी से नियमित बसें प्राप्त कर सकते हैं, उसके बाद आप नेल्लोर, विशाखापत्तनम आदि स्थानों से टैक्सी ले सकते हैं।

यह भी जरूर पढ़े : परशुराम | शिव भक्त परशुराम

श्रीशैलम ट्रेन से – Srisailam by Train

श्रीशैलम में ट्रेन स्टेशन नहीं है। निकटतम विकल्प Cumbum है। वहाँ से श्रीशैलम 60 किमी दूर है।

श्रीशैलम फ्लाइट से – Srisailam by Air

देश के अन्य प्रमुख शहरों से श्रीशैलम के लिए नियमित उड़ानें नहीं हैं। निकटतम हवाई अड्डा राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा (HYD), हैदराबाद, आंध्र प्रदेश है, जो की श्रीशैलम से 156 किमी दूर है।

श्रीशैलम जाने का सबसे अच्छा समय – Best Time To Visit Srisailam

श्रीशैलम जाने के लिए सबसे अच्छा मौसम सर्दियों का मौसम है। तापमान सहज रहता है और दर्शनीय स्थलों के लिए उपयुक्त है। घूमने के लिए सबसे अच्छे महीने नवंबर, दिसंबर, जनवरी, फरवरी और मार्च हैं।

रावण विशेष : 2 रे ज्योतिर्लिंग - श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम ! संपूर्ण माहिती, महत्व आणि पुण्यातून दर्शनाला कसे जाल ? वाचा सविस्तर माहिती

१४ ऑगस्ट, २०२६ रोजी ०२:४९ PM
श्रावण विशेष : 2 रे ज्योतिर्लिंग - श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर, श्रीशैलम ! संपूर्ण माहिती, महत्व आणि पुण्यातून दर्शनाला कसे जाल ? वाचा सविस्तर माहिती

12 ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे ज्योतिर्लिंग श्री मल्लिकार्जुन आहे. हे आंध्र प्रदेशातील नंद्याळ जिल्ह्यात नल्लमाला पर्वतरांगेत वसले आहे.

1. संपूर्ण माहिती + महत्व

- स्थान: श्रीशैलम, आंध्र प्रदेश. कृष्णा नदीच्या काठावर.

- नावाचा अर्थ: "मल्लिका" = पार्वती, "अर्जुन" = शिव. म्हणजे शिव-पार्वती एकत्र वास करणारे ठिकाण.

- विशेष महत्व:

1. ज्योतिर्लिंग + शक्तीपीठ: हे जगातील एकमेव ठिकाण आहे जिथे 12 ज्योतिर्लिंगांपैकी 1 आणि 18 शक्तीपीठांपैकी 1 "श्री भ्रामरांबा देवी" दोन्ही एकाच ठिकाणी आहेत. यामुळे याला "दक्षिणेचे काशी" म्हणतात.

2. दक्षिण कैलास: इथे शिवजी दक्षिणेकडे तोंड करून आहेत. इथे दर्शनाने कैलास दर्शनाचे फळ मिळते अशी मान्यता आहे.

3. पौराणिक कथा : गणपतीच्या लग्नानंतर नाराज होऊन कार्तिकेय क्रौंच पर्वतावर आले. त्यांना समजावण्यासाठी शिव-पार्वती इथे आले आणि ज्योतिर्लिंग रूपात राहिले.

2. इतिहास

हे मंदिर 2000+ वर्ष जुने आहे. सातवाहन, चालुक्य, विजयनगर साम्राज्य आणि रेड्डी राजांनी याचा जीर्णोद्धार केला. मंदिर द्रविड शैलीत बांधले असून परिसर 60 एकर मध्ये आहे. आजूबाजूला श्रीशैलम व्याघ्र प्रकल्प आहे.

3. पुण्यातून श्रीशैलमला कसे जायचे ?

पुण्यापासून अंतर: ∼680 किमी. वेळ: 12 ते 14 तास

मार्ग | कसा जाल | वेळ | खर्च अंदाजे

1. बस | पुणे → हैदराबाद रात्रीची व्हॉल्वो 9 तास. हैदराबाद MGBS वरून श्रीशैलम TSRTC बस 5.5 तास | 15 तास | ₹1300 - ₹1800

2. ट्रेन + बस | पुणे → कुरनूल/नंद्याळ ट्रेन. तिथून श्रीशैलम बस 4-5 तास | 14 तास | ₹900 - ₹1400

3. फ्लाईट + बस | पुणे → हैदराबाद फ्लाईट 1.5 तास. हैदराबाद → श्रीशैलम टॅक्सी/बस 5.5 तास | 8-9 तास | ₹4500 पासून

महत्वाचे : हैदराबाद ते श्रीशैलम जाणारा रस्ता जंगलातून जातो. संध्याकाळी 7 नंतर जंगलात एंट्री बंद होते. त्यामुळे सकाळीच निघा.

4. कुठे राहायचे?

श्रीशैलम लहान शहर आहे. मंदिराजवळच राहण्याची सोय आहे.

1. APTDC हरिता हॉटेल: सरकारी, स्वच्छ. ₹1500 ते ₹3000

2. देवस्थान गेस्ट हाऊस: ₹500 ते ₹2000. ऑनलाइन बुकिंग करता येते

3. खाजगी हॉटेल्स: बस स्टँड जवळ ₹800 ते ₹2500

आधी बुकिंग करा कारण सणासुदीला गर्दी असते.

5. खायचे कुठे ?

श्रीशैलम पूर्णपणे शाकाहारी ठिकाण आहे. दारू-मांसाहारी बंद आहे.

- अन्नपूर्णा कॅन्टीन: मंदिर देवस्थानची. शुद्ध शाकाहारी थाळी ₹80-₹120

- हरिता हॉटेल रेस्टॉरंट: दक्षिण भारतीय, नॉर्थ इंडियन जेवण

-लोकल दुकाने: इडली, डोसा, वडा, पोंगल सहज मिळतात

6. दर्शन + इतर महत्वाचे

- मंदिर वेळ: सकाळी 4:30 ते रात्री 10:00

- स्पर्श दर्शन: सकाळी 6:30 आणि संध्याकाळी 7:30

- ड्रेस कोड: पुरुषांसाठी धोतर/पॅन्ट-शर्ट. महिलांसाठी साडी/सलवार

- जवळपास: पाताळ गंगा, भ्रामरांबा मंदिर, शिखरम व्ह्यू पॉइंट

एकूण खर्च अंदाजे : 2 दिवसाचा पुणे ते पुणे ट्रिप ₹6000 ते ₹9000 प्रति व्यक्ती

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर का इतिहास और जानकारी - Dharmkahani


Srisailam Mallikarjuna Temple Story, Srisailam Mallikarjuna in History, Mallikarjuna temple, Mallikarjuna jyotirling story and 12 Jyotirling main se 2nd Jyotirling Srisailam Mallikarjuna below you will know History, katha and how to reach Srisailam Mallikarjuna Temple.

Srisailam Mallikarjuna Temple : दोस्तों आज हम आपको ऐसे मंदिर के बारे में बताने जा रहे है, जिसे लोग दक्षिण भारत का कैलाश भी कहते है, जो हमारे देश के एक दक्षिण राज्य आन्ध्र प्रदेश के श्रीशैलम पर्वत पर कृष्णा नदी के किनारे विराजमान है। हम बात कर रहे है द्वादश ज्योतिर्लिंगों में दूसरे स्थान पर माने जाने वाले ज्योतिर्लिंग मल्लिकार्जुन की। यह एक मात्र ज्योतिलिंग है जिसके मख्य देवता माता पार्वती और भगवान शिव दोनों है। मल्लिका का अर्थ है देवी पार्वती और अर्जुन शब्द भगवान शिव का वाचक शब्द इसलिए कहा जाता है की इस ज्योतिर्लिंग में माता पार्वती और भगवान् शिव दोनों की ज्योति विद्यमान है।

ज़्यादा जानें

खगोल शास्त्र

छुट्टियां व मौसमी आयोजन

समय और कैलेंडर

पुराणों के अनुसार एक बार भगवान श्री गणेश और उनके ज्येष्ठ भ्राता कुमार कार्तिकेय के बीच इस बात को लेकर बहस हो गयी की पहले विवाह किसका होगा। इसका विषय को ख़त्म करने और इसका उत्तर पाने के लिए दोनों अपने माता-पिता के पास गए और उनसे इसका निवारण करने की प्रार्थना की।

हिंदू धर्म

तब शिवजी और माता पार्वती ने एक प्रतियोगिता आयोजित करने का फैसला किया। और दोनों को इसमें भाग लेने की आज्ञा दी। इस प्रतियोगीता में विजय उसे घोषित किया जायेगा जो सबसे पहले इस पृथ्वी की सात परिक्रमा करके कैलाश पहुँचेगा।

प्रतियोगिता शुरू होते ही कुमार कार्तिकेय अपने वाहन मोर पर बैठकर निकल गए और यहाँ श्री गणेश अपने मूषक पर बैठे लेकिन मूषक बहुत धीरे धीरे चल रहा था। यह देख चतुराई से श्री गणेश ने माता पिता से विनती की कि आप दोनों एक जगह बैठ जाइये। शिवजी और माता पार्वती के बैठे ही भगवान श्री गणेश अपने मूषक पर बैठकर माता – पिता की सात परिक्रमा करने लगे और कुछ ही देर में परिक्रमा पूरी कर ली।

श्री गणेश की इस चतुराई और बुद्धिमत्ता को देखते हुए उन्हें ही विजेता घोषित गया। और उनके विवाह की तैयारी शुरू हुयी। यहाँ कुमार जब यात्रा पूरी करके लौटे तो उन्हें ये देख कर बहुत दुख हुआ और वे गुस्से में कैलाश छोड़ कर क्रोंच पर्वत पर चले गए और वही रहने लगे।

अपने पुत्र को दुखी देख माता पार्वती से रहा नहीं गया। भगवान शिव और माता ने नारदजी को भेजा की वे कुमार कार्तिकेय को समझकर ले आये। लेकिन कुमार नहीं माने फिर श्री गणेश अपने भाई को मनाने गए मगर वो भी असफल हुए। अंत में भगवान शिव और माता पार्वती दोनों ही वह गए। लेकिन कार्तिकेय को खबर लगते ही कुमार कार्तिकेय वहां से चले गए।

कार्तिकेय के वहा से जाने के बाद भगवान शंकर और माता पार्वती ने उस जगह पर अपनी ज्योति वही पर्वत पर स्थापित कर दी। जैसे हमने बताया की माता पार्वती की और भगवान शिव की ज्योति के करना यहां एक ज्योतिलिंग प्रकट हुआ जो माता पार्वती को मल्लिका और शिव को अर्जुन रूप में प्रस्तुत करता है और फिर इस ज्योतिर्लिंग को विश्व् में मल्लिकार्जून (Srisailam Mallikarjuna) नाम से जाना जाने लगा।

मान्यता है की आज भी पुत्र मोह में भगवान देवाधिदेव महादेव अमावस्या के दिन अपने पुत्र को देखने जाते है और माता पार्वती पूर्णिमा के दिन जाते है। इसलिए इस मंदिर में पूर्णिमा और अमावस्या पर दर्शन करना अत्यधिक शुभ माना जाता है।

Srisailam Mallikarjuna in History : इतिहास में श्री शैलम मल्लिकार्जुन मंदिर

हमारे धर्म के शिवमहा पुराण में Srisailam Mallikarjuna श्री शैलम मल्लिकार्जुन मंदिर का बहुत ही उल्लेखनीय वर्णन दिया है। कुछ शिलालेखों और भारतीय इतिहासकारों के अनुसार यह भी प्रमाणित होता है की यह ज्योतिर्लिंग दूसरी शताब्दी में भी अस्तित्व में था। इस मंदिर को कुछ आधुनिक जोड़ राजा हरीहर प्रथम के काल से भी मिलते है जो महान विजय नगर साम्राज्य के राजा थे।

पूजास्थल

Srisailam Jyotirlinga Temple Shakti Peeth : श्री शैलम ज्योर्तिलिंग शक्तिपीठ

Srisailam Mallikarjuna Shakatipith : किदवंतियों के अनुसार यहाँ पर शक्तिपीठ भी है जो 18 महाशक्तिपीठ में से एक है। हमारे धार्मिक पुराणों के अनुसार देवी सती के जलते हुए अंग जहा जहा गिरे वहा आध्यात्मिक ऊर्जा के करना शक्तिपीठ प्रकट हो गए। ऐसा कहा जाता है की श्री शैलम ज्योर्तिलिंग शक्तिपीठ में देवी सती के ऊपरी होंठ गिरे थे। इसलिए ही यह 18 महाशक्ति पीठ में से एक है।

महाकाल ज्योतिर्लिंग आरती

Tourist Places Near Srisailam Mallikarjuna Temple : श्री शैलम के आसपास पर्यटन स्थल

  • श्री ब्रह्मराम्बा मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर
  • श्रीशैलम टाइगर रिजर्व
  • हेमरेड्डी मल्लम्मा मंदिर श्रीशैलम
  • श्रीशैलम में शॉपिंग
  • साक्षी गणपति मंदिर
  • अक्क महादेवी गुफ़ाएँ
  • श्रीशैलम पातालगंगा
  • हाटकेश्वर मंदिर श्रीशैलम
  • श्रीशैलम बांध
  • शिखरेश्वर मंदिर श्रीशैलम
  • लिंगाला गट्टू श्रीशैलम
  • चेंचू लक्ष्मी ट्राइबल म्यूजियम श्रीशैलम

Sakshi Ganapati Temple : साक्षी गणपति मंदिर

सुंदर और अतिरमणीय पर्यावरण के बीच स्थित साक्षी गणपति मंदिर के मुख्य देवता भगवान गणेश है और यह एक छोटा मगर बहुत ही बढ़िया संरचना के साथ बना हुआ मंदिर है। यहाँ पुराने समय से स्थानीय लोग मानते है की भगवान गणेश जानते हैं और इसका रिकॉर्ड रख रहे है की (Srisailam Mallikarjuna) मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग के दर्शन कौन – कौन करता है। इसलिए दर्शनार्थी श्रीशैलम के किसी भी अन्य मंदिर में दर्शन करने से पहले इस यह मंदिर में जाते हैं। मंदिर का गर्भगृह छोटा है और गर्भगृह तक पहुंचने के लिए मात्र 10 सीढि़यों चढ़ाई है। इस मंदिर की सुन्दरता को और अधिक बढ़ता है यहाँ का पर्यावरण जो बिलकुल शांत और मनमोहक है।

Srisailam Mallikarjuna से जुड़े सवाल।

Srisailam Mallikarjuna jyotirling से जुड़े सवाल जिनका जवाब जानना जरुरी हैं।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग की क्या विशेषता है?

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग भारत का एक ऐसा प्रमुख तीर्थ है जहाँ ज्योतिर्लिंग और शक्तिपीठ दोनों एक ही परिसर में स्थित हैं। यहाँ भगवान शिव मल्लिकार्जुन और माता भ्रमराम्बा की पूजा की जाती है। आंध्र प्रदेश के नंद्याल जिले में नल्लमाला पर्वत श्रृंखला के बीच स्थित है। यह भगवान शिव के 12 ज्योतिर्लिंगों में दूसरा ज्योतिर्लिंग माना जाता है।

हिंदू धर्म

ज़्यादा जानें

पुस्‍तकें व साहित्‍य

छुट्टियां व मौसमी आयोजन

इतिहास

समय और कैलेंडर

खगोल शास्त्र

पूजास्थल

हिंदू धर्म

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग किस नंबर का ज्योतिर्लिंग है?

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग भगवान शिव के 12 पवित्र ज्योतिर्लिंगों में दूसरा ज्योतिर्लिंग माना जाता है।

श्रीशैलम मंदिर के दर्शन का सबसे अच्छा समय कौन-सा है?

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग अक्टूबर से मार्च तक का समय तथा महाशिवरात्रि का पर्व श्रीशैलम मंदिर दर्शन के लिए सबसे उपयुक्त माना जाता है। महाशिवरात्रि के दौरान यहाँ विशेष उत्सव आयोजित होते हैं।

श्रीशैलम मंदिर किस नदी के पास स्थित है?

यह पवित्र मंदिर कृष्णा नदी के तट के निकट स्थित है। यहाँ पाताल गंगा नामक घाट भी श्रद्धालुओं के बीच अत्यंत प्रसिद्ध है।

क्या श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर भारत के सबसे पवित्र शिव मंदिरों में से एक है?

जी हाँ, श्रीशैलम मल्लिकार्जुन मंदिर 12 ज्योतिर्लिंगों और 18 महाशक्तिपीठों में शामिल होने के कारण भारत के सबसे पवित्र शिव तीर्थों में गिना जाता है।

पूजास्थल

ज़्यादा जानें

समय और कैलेंडर

छुट्टियां व मौसमी आयोजन

इतिहास

खगोल शास्त्र

पुस्‍तकें व साहित्‍य

हिंदू धर्म

पूजास्थल

दोस्तों, आपको हमने Srisailam Mallikarjuna के बारे में जानकारी दी है। इस आर्टिकल को हम आगे भी अपडेट करते रहेंगे। जैसे यहाँ ठहरने के स्थान, कैसे पहुंचे, किस मार्ग से आसान है जैसी जानकारी। इसलिए आप इस ब्लॉग पर फिर से जरूर अपडेटेड जानकारी रीड करने के लिए आये।

हम आपको 12 ज्योतिर्लिंगों के

 इतिहास और कहानी के साथ साथ उज्जैन में स्थित 84 महादेव की कथाये बताएँगे कृपया आप ऐसे ही हमारे आर्टिकल्स को शेयर करते रहिये  https://dharmkahani.com/ से अगर आपको कोई और जानकारी चाहिए तो आप हम कमेंट या contact पेज के जरिये संपर्क कर सकते है।

www-pilgrimagetour-in.translate.goog

मल्लिकार्जुन मंदिराला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ

Ashish Thapliyal

आंध्र प्रदेशातील मल्लिकार्जुन मंदिर हे भगवान शिवाच्या सर्वात पूजनीय ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते , जे दरवर्षी लाखो भाविकांना आणि वारसाप्रेमींना आकर्षित करते. हे भव्य तीर्थक्षेत्र आंध्र प्रदेशातील श्रीशैलम टेकड्यांवर दिमाखदारपणे उभे आहे आणि जगभरातील कानाकोपऱ्यातून येणाऱ्या भक्तांचे स्वागत करते. हे मंदिर उत्कृष्ट स्थापत्यकलेचा उत्कृष्ट नमुना दर्शवते आणि हिंदूंमध्ये त्याच्या द्रविड रचना व पवित्र वातावरणासाठी प्रसिद्ध आहे. तथापि, मल्लिकार्जुन मंदिरातील आध्यात्मिकता शाश्वत आहे, पण भेट देण्याची वेळ निवडणे तुमच्या प्रवासाचा अनुभव निश्चित करते.

हे विस्तृत मार्गदर्शक, पर्यावरणीय घटक, ऋतूमानानुसारची वैशिष्ट्ये आणि आरामाचे निकष स्पष्ट करून, तुम्हाला मल्लिकार्जुन मंदिराच्या भेटीसाठी एक उत्तम संधी उपलब्ध करून देते, ज्यामुळे प्रवासाचा अनुभव सहज आणि उद्देशपूर्ण होतो.

मल्लिकार्जुन मंदिराला भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम वेळ

मल्लिकार्जुन मंदिराचे आध्यात्मिक महत्त्व       

हिंदू पौराणिक कथेनुसार, हे मंदिर पवित्र मानले जाते कारण त्यात दोन महत्त्वपूर्ण धार्मिक उपाधी आहेत. हे मंदिर बारावे ज्योतिर्लिंग आणि शक्तीपीठ या दोन्ही रूपात कार्य करते, जिथे लोक भ्रामरंबाची देवी पार्वती म्हणून पूजा करतात. या मंदिराला त्याचे नाव भगवान शिव (मल्लिकार्जुन) आणि देवी पार्वती यांच्या वैश्विक मिलनातून मिळाले आहे, जे संतुलित दैवी ऊर्जेचे प्रतीक आहे. या पवित्र स्थानाला गहन भावनिक शक्ती आहे, कारण आपला पुत्र कार्तिकेयच्या मृत्यूनंतर सांत्वन देण्यासाठी शिवाने नेमक्या याच ठिकाणी स्वतःला प्रकट केले होते.

भौगोलिक सार

नल्लामाला वनांमध्ये वसलेले आणि कृष्णा नदीच्या काठावर असलेले हे प्राचीन मंदिर, आपल्या शांत निसर्गासाठी आणि महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक इतिहासासाठी प्रसिद्ध असलेल्या एका वनक्षेत्रात उभे आहे. समुद्रसपाटीपासूनच्या उंचीमुळे या प्रदेशात ऋतूमानातील फरकांचे एक विशिष्ट स्वरूप दिसून येते.

हंगामी आढावा

पर्यटकांनी ऋतूमानाचे स्वरूप समजून घेणे आवश्यक आहे, कारण त्यावरूनच त्यांना आपल्या सहलीचे नियोजन कसे करायचे हे ठरते. या प्रदेशात वर्षातील तीन मुख्य कालखंड असतात, जे येथील रहिवाशांसाठी सुखद गोष्टी आणि विशिष्ट अडचणी दोन्ही घेऊन येतात.

उन्हाळा (मार्च ते जून) कडक उन्हामुळे शोधमोहीम अवघड

या हंगामात श्रीशैलममध्ये कडक उन्हाळा आणि सोसाट्याच्या कोरड्या वाऱ्यांचा सामना करावा लागतो. तसेच, तापमान ४० अंश सेल्सिअसपेक्षा जास्त वाढत असल्याने दिवसाची सहल धोकादायक बनते, ज्यामुळे थकवा येतो आणि शरीरातील पाणी कमी होते. तीव्र सूर्यप्रकाशामुळे तुमची शक्ती कमी होते, ज्यामुळे उन्हाळ्याच्या महिन्यांत मंदिराच्या आवारात फिरणे आणि ट्रेकिंगच्या मार्गांवर चालणे अत्यंत कठीण होते.

The summer season gives you limited options so plan your visit during the early sunrise (before 10 AM) or throughout evening hours (from 5 PM onwards). Travelers should bring essential items, such as sunscreen, electrolyte beverages, hats, and lightweight and breathable cotton garments.

Monsoon (July to September): Verdant Landscapes with Unpredictable Skies

The monsoon season produces a meditating atmosphere when rain beats against historical stone structures while enhancing the spiritual connection at the temple. The wet grounds combined with the scent of petrichor at the temple site create an atmosphere of natural cleansing where one can best practice meditation and prayer. Due to low visitor numbers during this season the holy place becomes ideal for devoted prayers because of minimal distractions.

Photographers along with nature enthusiasts can obtain sublime photos which show mist shrouding the hills. Indoor religious ceremonies and temple aartis combined with limited movement serve as abundant spiritual experiences throughout rainy days. The best way to handle this time period is to bring solid non-slippery footwear and an umbrella or raincoat and exercise extra caution on temple pathways and nearby forest paths.

Winter (October to February) Favorable travel window

The winter months from October through February is considered to be the most favored window for tourists to experience the Mallikarjuna Temple. Throughout these months the area has pleasant winter weather that allows people to find comfort when conducting spiritual activities and touring sites because daytime temperatures remain between 20°C and 27°C.

During this time pilgrims find a peaceful atmosphere which allows them to practice both temple rituals and achieve mental calmness while participating in prayers and meditation. Walking through the expansive temple courtyards and climbing steps to nearby shrines during this period remains a spiritual yet peaceful journey because the weather stays comfortable.

Month Avg Day Temp (Degree Celsius) Travel Insights
January 20-25 Pleasant weather; wear or carry a light jacket.
February 22-27 Favorable; fewer crowds
March 25-30 Summer starts but can be managed
April 30-35 It becomes too hot in the afternoon.
May 35-40+ Skin burning hot weather
June 30-35 Hot but might witness some shower
July 28-33 Monsoon time
August 28-33 Humidity and greenery all around
September 28-32 Light rain
October 25-30 Gentle breeze welcomes you
November 22-27 Perfect time for this spiritual tour
December 20-25 Peak season

4 दिवसांची श्रीशैलम मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग यात्रा

4 Days Srisailam Mallikarjuna Jyotirlinga Tour

Starting From :

INR 14,900

per person

४ दिवसांचा हैदराबाद-श्रीशैलम वीकेंड दौरा

4 Days Hyderabad Srisailam Weekend Tour

Starting From :

INR 18,900

per person

3 दिवस बंगलोर ते श्रीशैलम पॅकेज टूर

3 Days Bangalore to Srisailam Package Tour

Starting From :

INR 14,900

per person

Ideal Time to Visit

A period covering October through February stands as the optimal window to conduct your pilgrimage because it provides both physical ease and spiritual depth. The winter weather of this place creates a peaceful setting which enables visitors to deeply experience spiritual practices without any discomfort.

The months of September and March make excellent backup choices for visiting Mallikarjuna Temple because of moderate crowds and reduced accommodation expenses.

Festivities to Enjoy

If you are also a true Shiva follower then you must plan your Mallikarjuna temple tour during festive season.

  1. Make plans to visit Srikalahasti Maha Shivaratri that falls between February and March to experience both spiritual exploration and cultural assimilation during splendid temple ceremonies and high-energy rituals.
  2. During November the sacred annual celebrations of Karthika Masam provide local residents and visitors with cultural experiences through night rituals featuring oil lamps and religious communal gatherings.
  3. Visitors from all around the world come to these festivals because they experience strong cultural bonds with the temple rituals.

How to Reach Mallikarjuna Temple?

Multiple transport options provide access to Mallikarjuna Temple including road vehicles rail systems together with aerial modes of transit. The temple is situated 215 km away from Hyderabad Rajiv Gandhi International Airport which serves as the closest airport. After departing from the airport at Hyderabad Rajiv Gandhi International, one can book taxi service or take public transportation to Srisailam.

The temple can be easily reached by road through multiple bus services that come directly from Hyderabad and Vijayawada and Kurnool. The beautiful ghat road pathways showcase breathtaking landscapes especially when visiting during the winter months or after the monsoon season ends.

Note: The temple management provides wheelchairs and other assistance for pilgrims who need special accommodations to promote inclusivity at the temple.

Tips for Elderly Visitors and Families

Visitors in elderly care and families bringing children will find the winter months provide optimal conditions to explore the area. The moderate temperatures create a safer environment by lowering the danger of heat exhaustion which enables visitors to perform rituals and tour the site with ease. Senior visitors can find comfort from battery-operated vehicles along with shaded rest areas throughout the complex.

Pro Tip: Tourists coming to this sacred Shiva shrine should reserve hotels in advance to prevent possible trouble that could arise during festival seasons. Moreover, locals along with families can find hygienic and economic accommodations at nearby lodges and guesthouses operated by the government.

Final Thought

Paying homage to Lord Shiva at the Mallikarjuna Temple offers pilgrims an experience of historical sites and ecological landscapes while embracing divine spiritual energy. The temple always welcomes devotees to visit throughout the year but selecting the best time of year additionally improves your comfort and devotional experience. Apart from this, visitors can find their inner self and peace since the temple enables people to connect with nature’s quietude or embrace cultural festivals. Moreover, the pilgrimage attracts people who seek enlightenment at early morning prayers based on seasonal preferences.

So, what else to wait for? Plan your trip with us, pack your bags and let Lord Shiva’s divine energy lead your journey through this awe-evoking holy voyage.

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिराच्या वेळा आणि विधी

श्रीशैलम-मल्लिकार्जुना ज्योतिर्लिंगा मंदिर का इतिहास | Mallikarjuna Jyotirlinga

आन्ध्र प्रदेश के कृष्णा ज़िले में कृष्णा नदी के तट पर श्रीशैल – Srisailam पर्वत पर श्रीमल्लिकार्जुन विराजमान हैं। इसे दक्षिण का कैलाश कहते हैं। यह मंदिर भगवान शिव के 12 ज्योतिर्लिंगों में से एक और देवी पार्वती के आंठ शक्ति पीठो में से एक है। मल्लिकार्जुन मंदिर भूतनाथ मंदिरों के समूह का एक भाग है तथा इस क्षेत्र का दूसरा सबसे प्रमुख मंदिर है। मंदिर का गर्भगृह बहुत छोटा है और एक समय में अधिक लोग नहीं जा सकते। शिवपुराण के अनुसार भगवान कार्तिकेय को मनाने में असमर्थ रहने पर भगवान शिव पार्वती समेत यहां विराजमान हुए थे।

श्रीशैलम - मल्लिकार्जुना ज्योतिर्लिंगा मंदिर की जानकारी - Mallikarjuna Jyotirlinga Temple Information in Hindiश्रीशैलम – मल्लिकार्जुना ज्योतिर्लिंगा मंदिर की जानकारी – Mallikarjuna Jyotirlinga Temple Information in Hindi

श्री ब्रमराम्भा मल्लिकार्जुना मंदिर भगवान शिव-पार्वती को समर्पित हिन्दू मंदिर है। यहाँ भगवान शिव की पूजा मल्लिकार्जुन के रूप में की जाती है और लिंग उनका प्रतिनिधित्व करता है। देवी पार्वती को भ्रमराम्बा की उपाधि दी गयी है। भारत का यह एकमात्र ऐसा मंदिर है जिसे ज्योतिर्लिंग और शक्तिपीठ दोनों की उपमा दी गयी है। अगस्त्य झील के उत्तर पूर्व में स्थित इस मंदिर की संरचना सीढीनुमा है जो कल्याणी चालुक्यों की वास्तुकला की विशेषता है। इस मंदिर की कई विशेषताएं हैं जैसे क्षैतिज परत, पिरामिड संरचना, खुले मंडप जिन्हें कोणीय छतों द्वारा ढंका गया है तथा सपाट दीवारें। ऐसा माना जाता है कि बादामी से होकर गुजरने वाले यात्रियों को अपनी सूची में मल्लिकार्जुन मंदिर को अवश्य शामिल करना चाहिए।

अनेक धर्मग्रन्थों में इस स्थान की महिमा बतायी गई है। महाभारत के अनुसार श्रीशैल पर्वत पर भगवान शिव का पूजन करने से अश्वमेध यज्ञ करने का फल प्राप्त होता है। कुछ ग्रन्थों में तो यहाँ तक लिखा है कि श्रीशैल के शिखर के दर्शन मात्र करने से दर्शको के सभी प्रकार के कष्ट दूर भाग जाते हैं, उसे अनन्त सुखों की प्राप्ति होती है और आवागमन के चक्कर से मुक्त हो जाता है।

स्कंद पुराण में श्री शैल काण्ड नाम का अध्याय है। इसमें उपरोक्त मंदिर का वर्णन है। इससे इस मंदिर की प्राचीनता का पता चलता है। तमिल संतों ने भी प्राचीन काल से ही इसकी स्तुति गायी है। कहा जाता है कि आदि शंकराचार्य ने जब इस मंदिर की यात्रा की, तब उन्होंने शिवनंद लहरी की रचना की थी।

मल्लिकार्जुना ज्योतिर्लिंगा मंदिर का इतिहास – Mallikarjuna Jyotirlinga Temple Information in Hindi

मल्लिकार्जुना ज्योतिर्लिंगा मंदिर का इतिहास बहुत ही प्राचीन हैं। यहाँ सत्वहना साम्राज्य के रहने के भी कुछ पुख्ता सबुत मिले है और उनके अनुसार इस मंदिर की खोज दूसरी शताब्दी में की गयी थी। मंदिर का ज्यादातर नवनिर्माण विजयनगर साम्राज्य के राजा हरिहर ने करवाया था। उन्होंने यहाँ एक सुन्दर मण्डप का भी निर्माण कराया था, जिसका शिखर सोने का बना हुआ था। उनके डेढ़ सौ वर्षों बाद महाराज शिवाजी भी मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग के दर्शन हेतु क्रौंच पर्वत पर पहुँचे थे। उन्होंने मन्दिर से थोड़ी ही दूरी पर यात्रियों के लिए एक उत्तम धर्मशाला बनवायी थी।

ज्योतिर्लिंग की कथा – Story of Srisailam-Mallikarjuna Jyotirlinga Temple in Hindi

शिवपुराण के अनुसार एक बार भगवान शंकर के दोनों पुत्र श्रीगणेश और श्री कार्तिकेय विवाह के लिए परस्पर झगड़ने लगे। प्रत्येक का आग्रह था कि पहले मेरा विवाह किया जाए। उन्हें झगड़ते देखकर भगवान शंकर और मां भवानी ने कहा कि तुम लोगों में से जो पहले पूरी पृथ्वी का चक्कर लगाकर यहां वापस लौट आएगा उसी का विवाह पहले किया जाएगा।

माता-पिता की यह बात सुनकर श्री कार्तिकेय तत्काल पृथ्वी परिक्रमा के लिए दौड़ पड़े लेकिन श्रीगणेश जी के लिए तो यह कार्य बड़ा कठिन था। इस दुर्गम कार्य को संपन्न करने के लिए उन्होंने एक सुगम उपाय खोज निकाला। उन्होंने सामने बैठे माता-पिता का पूजन करने के पश्चात उनके सात चक्कर लगाकर पृथ्वी परिक्रमा का कार्य पूरा कर लिया। उनका यह कार्य शास्त्रानुमोदित था।

पूरी पृथ्वी का चक्कर लगाकर कार्तिकेय जब तक लौटे तब तक गणेश जी का सिद्धि और बुद्धि नामक दो कन्याओं के साथ विवाह हो चुका था। यह सब देखकर कार्तिकेय अत्यंत रुष्ट होकर क्रौन्च पर्वत पर चले गए। माता पार्वती वहां उन्हें मनाने पहुंची। लेकिन वह नहीं माने। तब शिव और पार्वती ज्योतिर्मय स्वरूप धारणकर वहां प्रतिष्ठित हो गए। मान्यता है कि पुत्रस्नेह में माता पार्वती प्रत्येक पूर्णिमा और भगवान शिव प्रत्येक अमावस्या को यहां अवश्य आते हैं।

मन्दिर के पास जगदम्बा का भी एक स्थान है। यहाँ माँ पार्वती को ‘भ्रमराम्बा’ कहा जाता है। मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग की पहाड़ी से पाँच किलोमीटर नीचे पातालगंगा के नाम से प्रसिद्ध कृष्णा नदी हैं, जिसमें स्नान करने का महत्त्व शास्त्रों में वर्णित है।

bhaktilok.com

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर – Srisailam Temple, Andhra Pradesh » भक्ति लोक


मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर (Sri Bhramaramba Mallikarjuna Swamy Varla Devasthanam) आंध्र प्रदेश के कुरनूल जिले के पहाड़ी शहर श्रीशैलम में स्थित है। मल्लिकार्जुन भारत में सबसे लोकप्रिय ज्योतिर्लिंगों में से एक है।

मंदिर को श्री भ्रामराम्बा मल्लिकार्जुन मंदिर या श्रीशैलम मंदिर भी कहा जाता है, यह शिव और पार्वती दोनों का संयुक्त रूप है। मल्लिका शब्द देवी पार्वती को संदर्भित करता है और अर्जुन भगवान शिव को संदर्भित करता है। इस मंदिर को शिव के बारह ज्योतिर्लिंगों में से एक और देवी के 51 शक्तिपीठों में से एक के रूप में जाना जाता है।

श्रीशैलम मंदिर – महत्वपूर्ण जानकारी

देवश्री मल्लिकार्जुन (भगवान शिव)
पताश्रीशैलम, जिला- कुरनूल, आंध्र प्रदेश- 518101
देवताज्योतिर्लिंग
दर्शन समयसुबह 4:30 से रात 10:00 बजे तक
पूजारुद्र होमम
दर्शन के लिए सबसे अच्छा समयमार्च और अक्टूबर
समारोह /त्योहारमहाशिवरात्रि ब्रह्मोत्सवम, कार्तिकाई महोत्सवम, श्रवणमहोत्सवम
निकटतम हवाई अड्डाकुरनूल हवाई अड्डा (180 किमी) और राजीव गांधी अंतर्राष्ट्रीय हवाई अड्डा, हैदराबाद (202 किमी दूर)
निकटतम रेलवे स्टेशनमल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर का निकटतम रेलवे स्टेशन मरकापुर है, जो श्रीशैलम से 80 किमी दूर है।
निकटतम बस स्टैंडनिकटतम बस स्टैंड श्रीशैलम बस स्टैंड है, जो श्रीशैलम मंदिर से केवल 1 किमी दूर है।

श्रीशैलम मंदिर आंध्र प्रदेश

श्रीशैलम की पहचान एक वन्यजीव अभयारण्य और एक बांध से की जाती है क्योंकि यह नल्लामाला पहाड़ियों की चोटी पर और कृष्णा नदी के तट पर स्थित है। मंदिर समुद्र तल से लगभग 457 मीटर की ऊंचाई पर स्थित है। नल्लामाला वन विविध वनस्पतियों और जीवों के साथ श्रीशैलम पहाड़ियों के करीब स्थित है।

श्रीशैलम मंदिर |  मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग
श्रीशैलम मंदिर | Image: विकिपीडिया

हालांकि श्रीशैलम के लिए कई कथाये हैं, उनमें से सर्वश्रेष्ठ भगवान शिव और उनके पुत्र भगवान कार्तिकेय के बीच सुलह की कथा है।

शिव पुराण के अनुसार, जब शिव और पार्वती ने अपने पुत्रों के लिए उपयुक्त वधु खोजने का फैसला किया और कार्तिकेय से पहले भगवान गणेश का विवाह बुद्धि, सिद्धि (आध्यात्मिक शक्ति) और रिद्धि (समृद्धि) के साथ करवाया, तो भगवान कार्तिकेय नाराज हो गए और क्रौंच पर्वत के लिए रवाना हुए और कुमारब्रह्मचारी के नाम से पर्वत पर अकेले रहने लगे।

भगवान शिव और देवी पार्वती ने उन्हें मनाने और सांत्वना देने की कोशिश की लेकिन ऐसा करने में असमर्थ रहे। कार्तिकेय अपने पिता को आते देख दूसरी जगह जाने की कोशिश की, लेकिन देवों के अनुरोध पर उनके पास ही रुक गए। जिस स्थान पर शिव और पार्वती रुके थे, उसे श्रीशैलम के नाम से जाना जाने लगा।

एक और कथा राजकुमारी चंद्रावती की है। चंद्रगुप्त पटना की बेटी चंद्रावती अपने पिता से दूर भाग गई और कृष्णा नदी को पार किया और उस पहाड़ी की चोटी पर गई जहाँ वह अपने सेवकों के साथ रहती थी। उसने देखा कि उसकी गायों में से एक चट्टान के ऊपर खड़ी रहती है और प्रतिदिन उस पर दूध बहाती है।

एक दिन भगवान शिव उसके सपने में प्रकट हुए और उसे बताया कि चट्टान स्वयं प्रकट शिव लिंग है। फिर वह प्रतिदिन चमेली (मल्लिका) के फूलों से लिंग का श्रृंगार करके उसकी पूजा करने लगी। भगवान शिव बहुत प्रसन्न हुए, इसलिए उन्होंने उसे मुक्ति और मोक्ष प्रदान किया।

श्रीशैलम मंदिर |  मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर
मल्लिकार्जुन तीर्थ | छवि: विकिपीडिया

श्रीशैलम मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर का इतिहास – History Of Srisailam Temple

श्रीशैलम मंदिर के इतिहास के अनुसार, श्रीशैलम पहाड़ियों का उल्लेख पहली शताब्दी ईस्वी में सातवाहन राजा वशिष्ठिपुत्र पुलुमावी के नासिक शिलालेख में पाया जा सकता है। सातवाहन वंश के अभिलेखीय साक्ष्य भी हैं जो बताते हैं कि मंदिर दूसरी शताब्दी से अस्तित्व में है।

इक्ष्वाकुस साम्राज्य ने 200 ईस्वी से 300 ईस्वी तक श्रीशैलम पर शासन किया। 375-612 ई. के आस-पास के अभिलेखों में कहा गया है कि विष्णुकुंडी श्री पर्वतस्वामी के भक्त थे। 

श्रीशैलम मंदिर के अधिकांश आधुनिक परिवर्धन विजयनगर साम्राज्य के राजा हरिहर-प्रथम के समय में किए गए थे।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर वास्तुकला – Architecture Of Srisailam Temple

श्रीशैलम मंदिर परिसर दो हेक्टेयर में फैला हुआ है और इसमें चार प्रवेश द्वार हैं जिन्हें गोपुरम के रूप में जाना जाता है । मंदिर परिसर में कई मंदिर हैं, जिनमें मल्लिकार्जुन और भ्रामराम्बा सबसे प्रमुख हैं। मंदिर परिसर में कई हॉल हैं जिसमे सबसे उल्लेखनीय विजयनगर काल के दौरान निर्मित मुख मंडप है।

मंदिर परिसर की दीवारे 183 मीटर (600 फीट) x 152 मीटर (499 फीट) से घिरा है और 8.5 मीटर (28 फीट) ऊंची है। परिसर में कई मूर्तियां हैं। गर्भगृह की ओर जाने वाले हॉल मुख मंडप में जटिल रूप से तराशे गए स्तंभ हैं।

जिस मंदिर में मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग हैं, उसे सबसे पुराना मंदिर माना जाता है, जो 7वीं शताब्दी का है । माना जाता है कि एक सहस्र लिंग (1000 लिंग) है, जिसे राम द्वारा स्थापित किया गया है और माना जाता है कि पांच अन्य लिंग पांडवों द्वारा स्थापित किए गए हैं।

Mallikarjuna-Jyotirlinga-Temple
Mallikarjuna Jyotirlinga | Image: Facebook

श्रीशैलम मंदिर पूजा – Mallikarjuna Jyotirlinga Puja

श्रीशैलम श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर में निम्न पूजाएँ होती हैं:

  • रुद्र होमम
  • सहस्रलिंगम अभिषेकम
  • गणपति होमम
  • गणपति अभिषेकम
  • कुमकुम पूजा
  • गौरी व्रतम्
  • Laksha Bilwarchana

श्रीशैल मल्लिकार्जुन मंदिर का समय – Temple Timings

श्रीशैल मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर सुबह 4:30 बजे से रात 10 बजे तक खुला रहता है । लेकिन दर्शन की अनुमति सुबह 6:30 बजे से दोपहर 1 बजे तक और शाम 6:30 बजे से रात 9 बजे के बीच है। मंदिर इस दौरान विभिन्न अनुष्ठान भी करता है। भक्त सुबह, दोपहर और शाम की पूजा जैसे इन अनुष्ठानों का हिस्सा बन सकते हैं।

धार्मिक संस्कारसमय
सुप्रभात दर्शनसुबह 5 बजे
महामंगल आरती (सुबह)5:30 AM
महामंगल आरती (शाम)5:00 PM

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर जाने का सबसे अच्छा समय

मल्लिकार्जुन मंदिर, श्रीशैलम जाने का सबसे अच्छा समय अक्टूबर से मार्च तक है। इन महीनों के दौरान सुहावना मौसम यह सुनिश्चित करता है कि शिव लिंग की एक झलक के लिए (कभी-कभी) लंबी लाइन में खड़े होने के कारण भक्तों को भीड़ के कारण अधिक कठिनाई का सामना न करना पड़े।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर में मनाए जाने वाले त्यौहार

श्रीशैल मल्लिकार्जुन मंदिर में मनाए जाने वाले कुछ त्यौहार इस प्रकार हैं:

  • महाशिवरात्रि ब्रह्मोत्सवम:  महाशिवरात्रि उत्सव फरवरी या मार्च के महीने में होता है महाशिवरात्रि का दिन (माघ महीने का 29वां दिन) से सात दिनों तक यह उत्सव मनाया जाता है। उत्सव के महत्वपूर्ण आकर्षण – अंकुरार्पण, ध्वजारोहण, भगवान और देवी के लिए वाहन सेवा के साथ-साथ भगवान शिव के लिए लिंगोद्भवकाल महारुद्राभिषेकम हैं।
  • श्रवणमहोत्‍सवम:  यह त्‍यौहार श्रावण मास (जुलाई/अगस्‍त) में आता है। इस दौरान अखंड शिवनाम संकीर्तन (भजन) पूरे महीने चौबीसों घंटे होता है।
  • उगादि:  यह उत्सव पांच दिनों तक चलता है, जिसके दौरान लाखों लोग भगवान के आशीर्वाद के लिए मंदिर आते हैं। यह उत्सव, उगादी (तेलुगु नव वर्ष) से ​​3 दिन पहले शुरू होता है जो मार्च के अंत या अप्रैल की शुरुआत में होता है। उत्सव की महत्वपूर्ण आकर्षण – भगवान और देवी के लिए वाहन सेवा, देवी के लिए अलंकार, वीरचार विनयसालु और रथ यात्रा हैं।
  • कार्तिकेय महोत्सवम:  इस त्योहार पर, भक्त श्रीशैलम मंदिर परिसर में सैकड़ों दीप जलाते हैं। महीने की पूर्णिमा के दिन, भक्त मंदिर में ज्वलाथोरनम (bonefire) भी करते हैं।

श्रीशैलम में दर्शनीय स्थान – Nearby Visiting Places

  • सर्व प्रथम मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर के दर्शन करें जो भगवान शिव के सबसे पवित्र स्थलों में से एक है। 
  • साक्षी गणपति के दर्शन करें जो श्रीशैलम से लगभग 3 किमी की दूरी पर स्थित है। भक्तों का मानना ​​है कि गणपति श्रीशैलम पवित्र नगरी में आने वाले तीर्थयात्रियों की साक्षी रखते हैं। इसके अलावा मूर्तिकला में भगवान बाएं हाथ में एक किताब और दाहिने हाथ में एक कलम रखते हैं ताकि नाम लिख सकें।
  • फलाधारा पंचधारा जाएँ जो श्रीशैलम से 4 किमी की दूरी पर स्थित है। श्री आदि शंकराचार्य ने इस स्थान पर तपस्या की और प्रसिद्ध शिवानंदलहरी की रचना की।
  • हाटकेश्वरम जाएँ जो श्रीशैलम से लगभग 5 किमी दूर है। किंवदंती कहती है कि भगवान शिव अतिका ​​(बर्तन का टुकड़ा) में एक कुम्हार को दिखाई दिए। इसलिए यह स्थान अतिकेश्वरम के नाम से प्रसिद्ध था जो बाद में हटकेश्वरम बन गया।
  • सिखरेश्वर की यात्रा करें जो श्रीशैलम से लगभग 8 किमी दूर स्थित है। यह मंदिर समुद्र तल से 2830 फीट की ऊंचाई पर स्थित है, जो इसे श्रीशैलम की सबसे ऊंची चोटी बनाता है। 
  • श्रीशैलम से लगभग 10 किमी दूर स्थित अक्कमहादेवी गुफाओं की यात्रा करें। मान्यता है कि एक गीतकार और दार्शनिक अक्कमहादेवी ने 12 वीं शताब्दी ईस्वी में इन गुफाओं में तपस्या की और स्वाभाविक रूप से विद्यमान शिवलिंग की पूजा की थी।

श्रीशैलम मंदिर कैसे पहुंचे – How to Reach Srisailam

  • वायु मार्ग द्वारा:  मल्लिकार्जुन मंदिर के निकटतम हवाई अड्डा कुरनूर हवाई अड्डा है, जो श्रीशैलम से लगभग 180 किमी दूर है। कुरनूल हवाई अड्डे से/ के लिए एक सीमित उड़ान है।एक अन्य निकटतम हवाई अड्डा हैदराबाद हवाई अड्डा है जो मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर से करीब 213 किलोमीटर है।
  • ट्रेन द्वारा:  मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर के निकटतम रेलवे स्टेशन मरकापुर है जो 80 किमी दूर है और दूसरा निकटतम स्टेशन तारलूपाडु है जो श्रीशैलम से लगभग 92 किमी दूर है। ये स्टेशन सड़क मार्ग से 2 से 2.5 घंटे के बीच हैं। काचीगुडा-गुंटूर पैसेंजर गिद्दलूर रेलवे स्टेशन से होकर गुजरती है जो मंदिर से 139 किलोमीटर दूर है।
  • सड़क मार्ग से:  आप यहां सड़क मार्ग से भी पहुंच सकते हैं। श्रीशैलम श्री मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर कुरनूल जिला मुख्यालय से लगभग 180 किलोमीटर और हैदराबाद से 213 किलोमीटर की दूरी पर स्थित है। निकटतम बस स्टैंड श्रीशैलम बस स्टैंड है जो मल्लिकार्जुन स्वामी मंदिर से केवल 1 किमी दूर है।

श्रीशैलम में कहाँ ठहरें – Where To Stay At Srisailam

श्रीशैलम में बजट होटलों से लेकर धर्मशाला तक कई आवास विकल्प उपलब्ध हैं।

मंदिर प्रबंधन (देवस्थानम) ने कुटीरा निर्माण पाठकम (Kuteera Nirmana Pathakam) एक दान योजना शुरू की, जिसके तहत उन्होंने तीर्थयात्रियों के लिए कई सुइट्स, कॉटेज और कमरों के साथ-साथ शयनगृह भी बनाए हैं।

आप इनमें से किसी भी उपलब्ध विकल्प में अपना आवास बुक कर सकते हैं। बुकिंग की पुष्टि के लिए अपना फोटो पहचान पत्र लाना सुनिश्चित करें, जिसे आप पुष्टि के बाद रद्द नहीं कर सकते। आप उन कमरों को आधिकारिक वेबसाइट  https://www.srisailadevasthanam.org पर जाकर बुक कर सकते हैं ।

श्री सैलम मंदिर के आस-पास निजी होटल भी उपलब्ध हैं। सभी होटल अच्छी तरह से सुसज्जित हैं और आधुनिक सुविधाओं से लैस हैं।

मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग मंदिर संपर्क विवरण

पता: श्रीशैल देवस्थानम, श्रीशैलम, कुरनूल (जिला), आंध्र प्रदेश- 518101

फ़ोन:  +91-8333901351 /2 /3 /4 /5 /6

आधिकारिक वेबसाइट: https://www.srisailadevasthanam.org

गूगल मानचित्र पर स्थान: श्रीशैलम मंदिर


FAQs – श्रीशैलम मंदिर – Mallikarjuna Jyotirlinga Temple

1. क्या श्रीशैलम मंदिर साल भर खुला रहता है?

जी हां, श्रीशैलम मंदिर साल के सभी 365 दिन खुला रहता है।

2. क्या विकलांगों और वरिष्ठ नागरिकों के लिए कोई सुविधा है?

विशेष रूप से विकलांग और वरिष्ठ नागरिकों के लिए कोई सुविधा नहीं है।

3. क्या कोई ऑनलाइन दर्शन सुविधा उपलब्ध है?

ऑनलाइन दर्शन की कोई सुविधा उपलब्ध नहीं है। हालांकि, लाइव दर्शन के लिए श्रीसैला टीवी (यूट्यूब) उपलब्ध है।


यह भी पढ़ें:


श्रीशैलमचे श्री मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग...

नाल्लमलाईच्या हिरव्यागार पर्वतरांगांमध्ये, कृष्णा नदीच्या काठावर वसलेले श्रीशैलम हे भगवान शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी दुसरे पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. येथे मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगासोबत देवीच्या शक्तीपीठाचेही महत्त्व असल्याने या क्षेत्राला विशेष धार्मिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
पौराणिक कथेनुसार, भगवान शिव आणि माता पार्वती पुत्र कार्तिकेयाला समजावण्यासाठी श्रीशैल पर्वतावर आले. माता पार्वतीला ‘मल्लिका’ आणि भगवान शिवाला ‘अर्जुन’ अशी नावे असल्याने या ज्योतिर्लिंगाला ‘मल्लिकार्जुन’ हे नाव पडल्याची श्रद्धा आहे.
श्रीशैलमचे महत्त्व केवळ पुराणकथांपुरते मर्यादित नाही. या मंदिराला प्राचीन ऐतिहासिक वारसाही लाभला आहे. सातवाहन काळातील शिलालेखांवरून या क्षेत्राचे प्राचीन अस्तित्व अधोरेखित होते. पुढील काळात विविध राजवटींनी या मंदिराचा विकास आणि संवर्धन केले.
विशेषतः विजयनगर साम्राज्याच्या काळात मंदिराच्या विस्ताराला मोठी चालना मिळाली. मंदिराच्या वास्तूमध्ये दिसणारी भव्यता, कोरीव काम आणि स्थापत्यशैली पाहताना त्या काळातील कलावैभवाची कल्पना येते.
मंदिरातील घंटानाद, ‘ॐ नमः शिवाय’चा जयघोष आणि ज्योतिर्लिंगाचे दर्शन मनाला आध्यात्मिक शांतता देतात. श्रीशैलमचा प्रवास म्हणजे निसर्ग, इतिहास, पुराणकथा आणि अध्यात्म यांचा सुंदर संगम अनुभवण्याचा प्रवास होय.
हर हर महादेव!

Pramod Gavhane's Post