SwapnilJirageTravelPost: पट्टदकल १: काडसिद्धेश्वर, जांबुलिंग, चंद्रशेखर, गळगनाथ आणि संगमेश्वर मंदिरे

ऐहोळे ५: मेगुती टेकडीवरील बौद्ध, जैन मंदिरे आणि अश्मयुगीन दफनस्थळे

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मलप्रभायाः सलिलैः सुशीतैः,
सिंचन्महीमञ्जुलकाननानि।
चालुक्यराजाः श्रियमावहन्ति,
भूभृत्सु कीर्तिं दिशतः सदा ते॥

मलप्रभा नदीच्या शीतल जलाने सिंचित झालेल्या सुंदर वनांनी भरलेल्या प्रदेशात चालुक्य राजांनी राज्य स्थापन केले. त्यांनी पृथ्वीवरील राजांमध्ये आपल्या कीर्तीचा प्रसार केला.

पट्टदकल - पट्टद (राज्याभिषेक) कल्लू (शिळा). अर्थात पट्टदकल्लू किंवा पट्टदकल हे राज्याभिषेकाचे स्थान. चालुक्यांचे अतिशय महत्वाचे ठिकाण. ऐहोळेत मंदिरनिर्मितीला सुरुवात करुन बदामीत थोडी अधिक विकसित मंदिरे आणि लेण्या कोरून चालुक्यांनी आपल्या मंदिरकलेचा उत्कर्ष पट्टदकलला केला. एकूण १० मंदिरांचा हा समुच्चय. त्यातील ८ मंदिरे जवळजवळ आणि एकाच प्रचंड मंदिरसंकुलात आहेत तर नववे पापनाथ मंदिर ह्या संकुलाच्या बाहेर थोडे गावाच्या बाजूला आहे तर दहावे जैन मंदिर गावाच्या बाहेर साधारण दीडेक किमी अंतरावर आहे. वेळेअभावी आम्हाला पापनाथ आणि जैन मंदिर पाहता आले नाही मात्र संकुलातली सर्व ८ मंदिरे व्यवस्थित पाहता आली. ऐहोळे बघून पट्टदकलला आम्ही साधारण दीड दोनच्या सुमारास आलो. ऐहोळेला जेवायला काही मिळत नाही मात्र पट्टदकलला जेवण मिळते. मंदिरसंकुलाच्या बाहेरच टपरीवजा लहान लहान हॉटेलं आहेत आणि तिथे ग्रामीण कर्नाटकी पद्धतीचे जेवण मिळते. ज्वारीच्या लाटलेल्या पातळ भाकर्‍या, एखादे कडधान्य, भाजी, शेंगा चटणी आणि डाळभात असे साधेच पण रूचकर जेवण. जेवण करुन तिकिट काढून आम्ही मंदिर संकुलात गेलो. मंदिर संकुलाचे आवार विस्तीर्ण असून हिरवळ जोपासली आहे. पट्टदकल हे युनेस्कोच्या जागतिक वारसा यादीत असल्याने परिसर अतिशय स्वच्छ, नीटनेटका आहे.

मलप्रभेच्या खोर्‍यात चालुक्यांचे राज्य बहरले. बदामी तसे मलप्रभेपासून लांब. ऐहोळेपासून मलप्रभा जवळ असली तरीही नदी तशी गावाच्या बाहेरुन वाहते मात्र पट्टदकल हे मलप्रभेच्या काठावरच वसलेले आहे. पट्टदकल येथील मंदिरे अधिक विकसित आणि देखणी असल्याचे कारण म्हणजे येथील मंदिरांची निर्मिती ही प्रामुख्याने विजयादित्य आणि विक्रमादित्याच्या (दुसरा) ह्याच्या काळात झाली आणि चालुक्य राजवटीचा हा काळ शांततेने भरलेला असल्यामुळे अगदी भरभराटीचा होता. इथल्या मंदिरांवर अप्रतिम नक्षीकाम आणि मूर्तीकाम आहे. मंदिराच्या आतील स्तंभांवरदेखील विविध पौराणिक प्रसंग कोरलेले आहेत किंबहुना अशा पद्धतीच्या मूर्तीकामाची सुरुवात येथेच झाली असे म्हणता येईल. येथेही दक्षिण भारतीय द्रविड शैली, उत्तर भारतीय नागर शैली, दोन्हीचे मिश्रण असलेली वेस्सर शैली, प्राथमिक मंदिरांची मंडप शैली अशा विविध प्रकारांनी बांधलेली मंदिरे आपणास दिसतात. त्यातीलच एकेक आपण आता पाहू.

पट्टदकल मंदिरसंकुल

संकुलाच्या अगदी सुरुवातीला लागणारी काडसिद्धेश्वर आणि जंबुलिंग मंदिरे ही अगदी लहान आहेत आणि जवळपास सारखीच आहेत.

१. काडसिद्धेश्वर मंदिर

सातव्या शतकाच्या मध्यात बांधले गेलेले हे मंदिर आकाराने लहान असून त्याचे शिखर उत्तर भारतीय रेखा नागर पद्धतीचे आहे. द्वारशाखेवर दोन्ही बाजूंना द्वारपाल आहेत. पीठावर शिवलिंग स्थापित असून त्याच्या द्वारशाखेवर शिवपार्वती प्रतिमा कोरलेली आहे. मंदिराच्या शुकनासीवर नटराज आणि पार्वती आहे तर बाह्यभिंतीवर लकुलिश शिव, हरीहर आणि अर्धनारीश्वराच्या प्रतिमा कोरलेल्या आहेत.

मंदिराचे मुखदर्शन

लकुलिश

हरिहर

अर्धनारीश्वर

गर्भगृहातले शिवलिंग

२. जंबुलिंग मंदिर

ह्या मंदिराचे स्थापत्य देखील काडसिद्धेश्वर मंदिरासारखेच आहे. रेखा नागर पद्धतीचे शिखर आणि शुकनासीवर शिव पार्वती

रेखा नागर पद्धतीचे पद्धतीचे शिखर आणि शिवपार्वती

३. चंद्रशेखर मंदिर

हे मंदिर गळगनाथ आणि संगमेश्वर मंदिराच्या मध्ये असून हेही अगदी लहान आहे. मंदिराचा शिखरभाग आज नष्ट झाला असून हे मंदिर मंडप शैलीत साधे चौकोनी असे दिसते. गर्भगृहात पीठावर शिवलिंग स्थापित आहे.

चंद्रशेखर मंदिर

४. गळगनाथ मंदिर

पट्टदकलमधले हे आगळ्यावेगळ्या शैलीचे मंदिर. आठव्या शतकातल्या मध्यातले हे मंदिराचे शिखर रेखा नागर पद्धतीचे असून अतिशय उत्तम स्थितीत आहे. नागरी शैलीच्या शिखर प्रकाराचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरणच म्हणा ना. कलत्या छपरांवर तोललेला मुखमंडप, वर नागर पद्धतीचे उतरते शिखर आणि कळसाच्या भागात आमलक अशी ह्याची रचना. येथील सभामंडप आज पडून गेलेला दिसतो आणि शुकनासी भग्न झालेली दिसते. मात्र ह्याचे वैशिष्ट्य आहे ते येथील प्रदक्षिणा मार्गात. मंदिराचा प्रदक्षिणा मार्ग गर्भगृहातूनच काढलेला दिसतो. ऐहोळेतील असाच प्रकारचे हुच्चीमली मंदिर ह्याआधीच्या लेखात पाहिल्याचे आपल्याला आठवतच असेल. ह्या मंदिराचे अजून एक वैशिष्ट्य म्हणजे येथील तीन बाजूंना असलेली घनद्वारे. म्हणजे तिन्ही बाजूंना दरवाजाचा आभास निर्माण केलेला असून हि द्वारे मात्र भिंतीनी अथवा दगडाच्या जाळीदार खिडक्यांनी बंदिस्त असतात. मंदिराच्या मुखमंडपावर गंगा-यमुना कोरलेल्या असून एका भिंतीवर अंधकासुरवधाची प्रतिमा आहे.

गळगनाथ मंदिर

अंधकासुर वध

काडसिद्धेश्वर मंदिराच्या बाजूने दिसणारे गळगनाथ मंदिर

घनद्वार

रेखानागर पद्धत दर्शवणारे आदर्श शिखर

ह्या मंदिराच्या बाजूलाच आहे ते संगमेश्वर मंदिर

५. संगमेश्वर मंदिर

आतापर्यंत आपण वरील मंदिरे पाहिली ती नागर शैलीत होती तर चंद्रशेखर मंडप शैलीत (मूळचे नष्ट झालेले शिखर नागर शैलीतले असावे). मात्र संगमेश्वर मंदिर हे पूर्णतः द्रविड शैलीत आहे. हे मंदिर पूर्वी विजयेश्वर नावाने ओळखले जात असून चालुक्य सम्राट विजयादित्याने इसवी सन ७२० ते ७३३ च्या दरम्यान बांधले. एका उंच अधिष्ठानावर असलेल्या मंदिरात स्वतंत्र नंदीमंडप असून तीन बाजूंना मुखमंडप आहेत. मंदिराची विमान रचना हि द्विस्तरीय असून वरती कलश आहे आणि त्याखाली कूट शिखरे कोरलेली आहेत. प्रदक्षिणा मार्गावर वेगवेगळ्या नक्षीच्या जाळीदर खिडक्या असून बाह्यभिंतींवर देवकोष्ठे आहेत त्यावर अंधकासुर वध, त्रिपुरांतक, वराह, गजासुरवध, हरिहर अशा विविध मूर्ती बघायला मिळतात. सभामंडप अनेक स्तंभांवर तोललेला असून अंतराळ आणि गर्भगृहामध्ये प्रदक्षिणा मार्ग आहे. गर्भगृहात शिवलिंग स्थापित आहे. अर्थात हे मंदिर जरी खूप मोठे असले तरीही ते येथील विरुपाक्ष आणि मल्लिकार्जुन मंदिरांच्या मानाने लहानच आहे.

द्रविड शैलीतले संगमेश्वर मंदिर

भल्या थोरल्या अधिष्ठानावर असलेले संगमेश्वर मंदिर

गळगनाथ (डावीकडे) आणि संगमेश्वर (उजवीकडे)

संगमेश्वर आणि जांबुलिंग

मंदिराच्या बाह्य भिंतींवरील मूर्तीकाम

विविध प्रकारच्या जाळीदार खिडक्या

संगमेश्वर आणि पाठीमागे काशी विश्वेश्वर

आतापर्यंत आपण काडसिद्धेश्वर, जांबुलिंग, चंद्रशेखर ही तीन लहान मंदिरे, गळगनाथ हे मध्यम आणि संगमेश्वर हे मोठे अशी पाच मंदिरे पाहिली. आता राहिलीत ती तीन महत्वाची मंदिरे. काशी विश्वेश्वर, मल्लिकार्जुन आणि विरुपाक्ष. काशी विश्वेश्वर हे तसे लहान असूनही आतमधील स्तंभांवर असलेल्या अप्रतिम शिल्पपटांमुळे विख्यात आहे तर विरुपाक्ष आणि मल्लिकार्जुन ही जुनी मंदिरे तर प्रचंड मोठी आणि शिल्पकामाने अगदी भरलेली आहेत. या तिन्ही मंदिरांवर लिहायचे झाल्यास प्रत्येकावर एक स्वतंत्र लेखच लिहायला लागेल. त्यामुळे प्रत्यक्ष मंदिरे बघताना जरी वेळेचे नियोजन करायचे असल्यामुळे आम्ही मंदिरे बघताना काशी विश्वेश्वर, विरुपाक्ष, मल्लिकार्जुन, संगमेश्वर, गळगनाथ आणि उरलेली तीन लहान मंदिरे असा क्रम घेतला तरी लिहिण्याच्या सोयीच्या दृष्टीने इतर मंदिरांवर आधी लिहिले आणि आता पुढच्या भागात आपण उरलेले एकेक मंदिर विस्ताराने बघू. पुढच्या भागात भेट देऊ ती काशी विश्वेश्वराला.

क्रमशः

प्रचेतस in भटकंती
11 Jun 2025 - 5:32 pm

बदामी १: चालुक्यांचा संक्षिप्त इतिहास आणि बदामी लेणी

बदामी २: बदामी किल्ला, मंडप, धान्यकोठारे आणि शिवालये

ऐहोळे १ - जैन लेणे आणि हुच्चयप्पा मठ

ऐहोळे २: त्र्यंबकेश्वर मंदिर, जैन मंदिर आणि मल्लिकार्जुन मंदिर समूह

ऐहोळे ३ - दुर्ग मंदिर संकुल

ऐहोळे ४: रावणफडी आणि हुच्चीमल्ली मंदिर

ऐहोळे ५: मेगुती टेकडीवरील बौद्ध, जैन मंदिरे आणि अश्मयुगीन दफनस्थळे

पट्टदकल १: काडसिद्धेश्वर, जांबुलिंग, चंद्रशेखर, गळगनाथ आणि संगमेश्वर मंदिरे

-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

मलप्रभेच्या खोर्‍यात चालुक्यांनी मंदिरांच्या निर्मितीला सुरुवात केली, बदामीच्या शैलमंदिरांपासून सुरुवात करुन ऐहोळेतील प्राथमिक मंदिर निर्माणाच्या कार्यशाळेत अभ्यास करुन एकाहून एक सरस मंदिरे ते बांधतच गेले. नंतर राष्ट्रकूटांनीही येथे काही भर घातली. काशी विश्वेश्वर हे मंदिर याच परंपरेतले. आठव्या शतकात बांधल्या गेलेल्या ह्या छोटेखानी मंदिरात पुढे निर्माण झालेल्या एकाहून एक सरस शिल्पपटांची बीजे दिसतात असे मानण्यास काहीच हरकत नाही.

नागर शैलीतल्या ह्या मंदिरांचा मुखमंडप आज पडून गेलाय मात्र येथे मंदिराच्या पुढ्यात नंदीप्रतिमा अजूनही दिसते. सभामंडप, अंतराळ आणि गर्भगृह ह्यांनी युक्त असलेल्या ह्या मंदिराचा आज रेखानागर शिखरावरील आमलक आणि त्यावरील कळसही आज अस्तित्वात नाही मात्र तरीही मंदिराचे मूळचे देखणेपण उणावत नाही. मंदिराच्या शुकनासीवर नटराज शिव आणि पार्वतीची मूर्ती आहे.

काशी विश्वेश्वर मंदिर व शुकनासीवर असणारा नटराज

द्वारशाखांच्या तळाशी गंगा यमुना आहेत. गर्भगृहाच्या द्वारशाखेवर देखील गंगा यमुना आणि निधी आणि सेवक असून ललाटबिंबार दोन्ही हातात नाग पकडलेला गरुड दिसतो आणि आतमध्ये शिवलिंग आहे.

अंतराळ आणि गर्भगृह, ललाटबिंबावर असलेला गरुड

ह्या मंदिराचे खरे सौंदर्य आहे ते मात्र येथील सभामंडपात असणार्‍या स्तंभांवरील शिल्पपटात. तेच आता एकेक करुन आपण पाहूयात.

रावणानुग्रह
कुबेराचा पराभव करून त्याचे पुष्पक विमान पळवून रावण कैलासपर्वतावर शंकराचे दर्शन घेण्यास येतो. शिवपार्वतीची क्रिडा चालू असल्याने द्वारपालांनी हाकलून दिलेला गर्वोन्मत्त रावण कैलास पर्वतच उचलण्याचा बेत करतो. आपल्या सर्व हातांनी कैलास पर्वत तळापासून उचलायला लागतो. तर शंकर मात्र भयभीत पार्वतीला आणि भेदरलेल्या शिवगणांना धीर देऊन आपल्या पायाच्या अंगठ्याने कैलासास दाबून धरतो. कैलासाच्या ओझ्याखाली चिरडत चाललेला रावण प्राणांची भीक मागून शिवस्तुती गाऊन शंकराचा अनुग्रह प्राप्त करून घेतो अशी याची थोडक्यात कथा.

गजासुरवध
अंधक नावाच्या असुराला ब्रह्मदेवाच्या वराने आपल्या जमिनीवर पडणार्‍या रक्ताच्या प्रत्येक थेंबापासून एकेक असुर निर्माण होईल अशी शक्ती प्राप्त होते. अंधकासुराच्या प्रभावाने हैराण झालेले देव शंकराकडे अभय मागण्यासाठी जातात त्याच वेळी नीलासुर नावाचा राक्षस हत्तीचे रूप धारण करून शंकराचे पूजन करणार्‍या ऋषींना त्रास देतो. शंकर आधी गजासुराचा वध करून त्याच एक दात उपटतो आणि त्यानंतर त्याचे गजचर्म अंगाभोवती गुंडाळून एका हाती वाडगा धरून त्रिशुळाने अंधकासुराचा वध करतो. येथे मात्र अंधकासुरवध दाखवला नसून पूर्ण प्रसंग फक्त गजासुरवधाचा आहे.

सोमास्कंद शिवमूर्ती

शिवपार्वती आणि पार्वतीने कडेवर घेतलेला कार्तिकेय अर्थात स्कंद अशी ही उमेसहित स्कंद असलेली प्रतिमा अर्थात सोमास्कंद शिवमूर्ती.

लिंगोद्भव शिवमूर्ती

एकदा ब्रह्मा आणि विष्णू यांत श्रेष्ठत्वावरून वाद निर्माण झाला. तेव्हा एक दैदिप्यमान अग्निस्तंभ प्रकट झाला. याचा आदी आणि अंत जो शोधून काढेल तो श्रेष्ठ असे ठरले. विष्णू वराहाचे रूप घेऊन पाताळ शोधायला गेला तर ब्रह्माने हंसरूप घेऊन आकाशात मुसंडी मारली. जेव्हा कुणालाही कसलाही थांग लागेना तेव्हा ते दोघेही शिवाला शरण गेले तेव्हा दोघेही आपापल्या परीने श्रेष्ठ आहेत असे सांगून शिवाने लिंगोद्भव स्वरूपात आपले रूप प्रकट केले.
ह्या शिल्पपटात खालील बाजूस वराहरूपी विष्णू स्तंभाचा तळ शोधत असताना दाखविले आहेत तर वरील बाजूस उजवीकडे चतुर्मुखी ब्रह्मदेव स्तंभाचा वरील भाग शोधत आहेत. आदी अंताचा कसलाही थांग न लागल्याने शेवटी ते लिंगरूपी स्तंभातून प्रकट झालेल्या शिवाला शरण गेलेले आहेत. अष्टदिक्पाल हे शिवाचे कौतुक पाहायला आलेले आहेत.

त्रिपुरांतक शिव

ही येथील एक अतिशय देखणी प्रतिमा. तारकासुराचे तीन मुले विद्युन्माली, तारकाक्ष आणि कमलाक्ष यांनी ब्रह्मदेवाची आराधना करून आकाशगामी असलेली अनुक्रमे सुवर्ण, रौप्य आणि लोहमय अशी तीन फिरती पुरे प्राप्त करून घेतली. ही तिन्ही पुरे एकाच रेषेत असतांनाच एकाच बाणाने ह्यांचा विध्वंस करू शकणाराच त्रिपुराचा वध करू शकेल असा वर त्यांनी मिळविला. तीन फिरत्या पुरांमुळे अतिशय बलवान झालेल्या ह्या तीनही असुरांचा शंकराने पृथ्वीरुपी रथ धारण करुन, त्याला सूर्यचंद्ररूपी चक्रे लावून, चार वेदरुपी अश्व जोडून, ब्रह्मदेवाला सारथी करुन आणि बाणाच्या जागी विष्णूला स्थापित करुन करून त्यांचा नाश केला अशी ही थोडक्यात कथा. येथे रथात पार्वतीसह गणपतीही बसलेला दिसतो.

कल्याणसुंदर शिवमूर्ती

शिवपार्वती विवाहाचे अंकन दाखवणार्‍या मूर्तीस कल्याणसुंदर मूर्ती म्हणतात. ह्या मूर्तींमध्ये शिवाने पार्वतीचा हात आपल्या हाती घेतलेला असतो. ब्रह्मदेव हा भटाचे काम करत असतो तर दिक्पाल, विष्णू आदी देव शिवाच्या विवाहाप्रित्यर्थ आलेले असतात. हिमालय हा गडू घेऊन कन्यादान करताना दिसतो.

गंगावतरण
आपल्या शापित पूर्वजांना गंगेच्या तर्पणाने मुक्ती मिळावी म्हणून भगीरथ प्रयत्न करून स्वर्गातून आणलेल्या गंगेला शिव आपल्या जटा मोकळ्या करत गंगेला पृथ्वीवर जाण्यास जागा मोकळी करून देत आहे. डाव्या बाजूस पार्वती उभी असून उजव्या बाजूस भगीरथ बाजूस एका पायावर तप करीत आहे. तर उजव्या बाजूस पाताळात भस्मीभूत होऊन पडलेले सगरपुत्र हात जोडून मुक्तीची याचना करीत आहेत.

ह्या शिवलीलांसहित कृष्णलीलाही येथील स्तंभांवर कोरलेल्या दिसतात.

गोवर्धन गिरीधारी

इंद्रोत्सव साजरा न करता गोवर्धनपूजन केल्याने संतप्त झालेल्या इंद्राने घनघोर वृष्टी सुरु केली. तेव्हा श्रीकृष्णाने गोवर्धन पर्वत उचलून त्याखाली संपूर्ण गोकुळाचे रक्षण केले अशी ह्याची थोडक्यात कथा. उपरोक्त शिल्पपटात उजव्या बाजूस गोवर्धन प्रसंग कोरला असून वरच्या बाजूस अनंतशयनी विष्णू आहे, तर डावीकडे विष्णू बळीराजाच्या मस्तकावर तिसरा पाय ठेवत त्याचे त्रिविक्रम रूप दाखवत आहे.

कृष्णजन्म व काही लीला
यशोदा पलंगावर झोपलेली असून वसुदेव कृष्णाला गोकुळात घेऊन जात आहे. खालच्या बाजूस कृष्णाच्या लहानपणीचे काही प्रसंग असून कालियामर्दनाचा देखावा कोरलेला आहे.

कृष्णलीला
खालच्या बाजूस असलेल्या शिल्पपटात डाव्या बाजूस मथुरेच्या राजरस्त्यावर बेभान होऊन चालून असलेल्या कुवलयापीड हत्तीला कृष्ण थोपवत आहे तर त्याच्या शेजारी घोड्याच्या रूपाने आलेल्या केशी दैत्याचे कृष्ण निर्दालन करत आहे. वरील बाजूस उखळाचा प्रसंग आणि काही बाललीला दाखवल्या आहेत.

दैत्यनिर्दालन

वरच्या बाजूस शिंकाळ्यातील लोणी खाणे, चक्राच्या रूपात आलेल्या शकटासुराचा वध, काकासुराचा वध आणि झाडांच्या रुपात आलेल्या वृक्षरूप धारण केलेल्या यमलाजुर्नांना कृष्ण दुभंगून टाकत आहे. तर खालच्या बाजूस बैलाच्या रुपात आलेल्या धेनुकासुराचा कृष्ण वध करत असून त्याच्या शेजारीच पुतनेला मारताना कृष्णाचे मनोहारी स्वरुप येथे दाखवले आहे.

याखेरीज शिव आणि कृष्णाच्या जीवनांतील इतरही शिल्पपट येथे आहेत पण त्या सर्वांचे वर्णन करणे विस्तारभयास्तव कठीण आहे. स्तंभांवर असणार्‍या ह्या पटांशिवाय येथे भिंतींच्या आतल्या भागात विविध व्याल प्रतिमा देखील येथे कोरलेल्या आहेत त्या येणेप्रमाणे