सुधीर लिमये लिखाण बॅक अप

भारतातील शिल्पधन*

*विदिशा जिल्ह्यातील गदरमल देवी मंदिर*

विदिशापासून सुमारे ८४ किमी अंतरावर, पाथरी हे शहर आहे, जिथे अनेक मध्ययुगीन मंदिरे आहेत, त्यापैकी सर्वात प्रसिद्ध गदरमल मंदिर आहे, जे इसवी सन ९ व्या शतकातील आहे. मंदिर मोठ्या उंचीचे असल्याने लांबूनच दिसते. दोन वेगळ्या तळघरांमुळे मंदिर दोन भागांच्या संरचनेसारखे दिसते, दोन्ही रचना वेगवेगळ्या कालखंडातील असल्याचे दिसते. या मंदिराच्या उभारणीसाठी जवळपासच्या भागातील जैन आणि हिंदू मंदिरांच्या अवशेषांपासून अनेक विविध लहान-मोठ्या वास्तू वापरण्यात आल्याची श्रद्धा आहे. ग्वाल्हेर शहरातील तेली का मंदिर मंदिरासारखे नॉस्टॅल्जिक साम्य असलेले हे मंदिर सात देवस्थानांनी वेढलेले असले तरी ते आता भग्नावस्थेत आहेत.

गदरमल देवी मंदिर हे प्राचीन काळातील  एक वास्तू आहे ज्याची वारंवार विटंबना केली गेली, नूतनीकरण केले गेले आणि शेवटी, हिंदू आणि जैन मंदिराचे संयोजन म्हणून संपले. ही आकर्षक रचना अवशेषांच्या मधोमध उंच उभी आहे आणि दुरूनच तिचे दर्शन घेता येते.

मूळ मंदिर गुर्जरा – प्रतिहारांनी 9व्या शतकात बांधले होते जसे की मोल्डिंग्स आणि प्लिंथमध्ये पाहिले गेले होते तर  शिखर हे मूळ मंदिराची जागा आहे जे तेव्हापासून कोसळले आहे आणि जवळच्या हिंदूंच्या अवशेषांमधील दगड, पटल आणि कोरीव कामांनी बनलेले आहे. मंदिराचा काही भाग परमारांनी बांधल्याचे स्थापत्यशास्त्रीय पुरावेही आहेत.

मंदिर परिसराची रचना अष्टायतन (आठ तीर्थक्षेत्रे) म्हणून केली गेली आहे ज्यामध्ये मुख्य मंदिराभोवती उंच व्यासपीठावर सात लहान तीर्थे आहेत. ही सर्व मंदिरे आता भग्नावस्थेत आहेत परंतु व्यासपीठावरील देव-देवतांच्या शिल्पांसह सजावटीचे मोल्डिंग आणि कोनाडे जतन केले आहेत.

उत्तरेकडील एक सुशोभित  तोरणा (गेटवे), एकेकाळी शक्ती, भव्यता आणि कलात्मक उत्कृष्टतेचे प्रतीक, आता जीर्ण अवस्थेत आहे.पायऱ्यांचे उड्डाण होते जे एका मोठ्या जागेच्या मध्यभागी बसलेल्या उंच प्लॅटफॉर्मवर घेऊन जाते.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

श्री. भैरी भवानी देवी मंदिर*

चिपळूण, रत्नागिरी.

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

श्री. भैरी भवानी देवी मंदिर चिपळूण शहरात आहे. हे मंदिर चिपळूण रेल्वे स्थानकापासून अवघ्या ६५० मीटर अंतरावर आहे. भैरी भवानी माता मंदिराभोवतीचा निसर्गरम्य परिसर या ठिकाणाचे सौंदर्य वाढवतो.

भैरी भवानीची मूर्ती काळ्या पाषाणापासून बनलेली असून ती अनादी काळापासून स्थापित आहे. ही मूर्ती साडेतीन फूट उंच असून अष्टभुजा असलेली महिषासुरमर्दिनी देवी सिंहासनावर विराजमान आहे. प्रत्येक हातात बिचुवा, त्रिशूळ, बाण, चक्र, शंख, धनुष्य, पानपत्र आणि राक्षसाचे केस अशी शस्त्रे आहेत. पाठीमागे बाणाचा थरकाप आहे आणि देवीचा उजवा पाय महिषासुरावर विसावला आहे.

जुना कालभैरव ट्रस्ट अंतर्गत येणारे हे मंदिर वशिष्ठी नदीच्या काठावर आहे. देवस्थान ट्रस्टने मंदिर परिसरात अतिशय सुंदर उद्यान विकसित केले आहे. भैरी भवानी देवी ही कोकणवासीयांच्या कुलदैवतांपैकी एक आहे. श्री देवी भवानी माता हे पार्वतीचे रूप आहे. भैरी भवानी देवीचे हे स्थान अत्यंत जागृत आहे. मंदिराच्या शेजारीच स्वयंभू गंधारेश्वर मंदिर आहे. भैरी भवानी देवी मंदिरात दरवर्षी नवरात्रोत्सव साजरा केला जातो. शाकंभरी पौर्णिमा ही दरवर्षी पौष महिन्यात साजरी केली जाते.

श्री देव केदार, श्री देवी जाखमाता, श्री देव कालभैरव, श्री देवी जोगेश्वरी, श्री देवी भवानी, श्री कात्रादेवी हे चिपळूण शहरवासीयांचे ग्रामदैवत आहेत.

स्त्रोत - आंतरजाल

भारतातील शिल्पधन*

*विदिशा जिल्ह्यातील गदरमल देवी मंदिर*

मुख्य मंदिरात खांब असलेला प्रवेशद्वार, अंतराळ, मुखमंडप आणि आयताकृती आकाराचे  गर्भगृह आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या दोन्ही बाजूला दोन सिंह आहेत. मुख  मंडपाला आठ खांबांचा आधार आहे जे पायथ्यापासून शिखरापर्यंत विपुलतेने सजवलेले आहेत.

प्रवेशद्वार (दरवाज्याचे जांब आणि लिंटेल) आकृत्यांसह सूक्ष्म कोनाडे, देवी-देवतांचे कोरीवकाम, फुलांचा आणि पर्णसंभार नमुने आणि पुनरावृत्ती आकृतिबंधांनी सुशोभित केलेले आहे. ललता बिंबावर देवीचे विविध रूपांसह विराजमान आहे .

गर्भगृहात मागील आणि बाजूच्या भिंतींच्या बाजूने पादुकांच्या मालिकेचे अवशेष आहेत जे सूचित करतात की येथे एकेकाळी मूर्ती ठेवल्या गेल्या होत्या. इतिहासकार आणि पुरातत्वशास्त्रज्ञांचे मत आहे की या मंदिरात एकेकाळी ४२ योगिनी होत्या (कदाचित ६४) ज्यांची शिल्पे ढिगाऱ्यात सापडली होती.

मंदिराच्या आतील ढिगाऱ्यात बाळासह दैवी मातेचे सुंदर शिल्प पडलेले आढळले. देवीची मुख्य मूर्ती मात्र आता अस्तित्वात नाही.

बाह्य दर्शनी भाग नाजूकपणे कोरलेले फलक, आकृत्या, देवी-देवतांच्या शिल्पांसह कोनाडे आणि अष्टदिक्पालक,  शुभ हिंदू प्रतिमा, हत्ती, घोडेस्वार, संगीतकार, नर्तक, माता आणि मूल, ऋषी आणि पुनरावृत्ती भौमितिक नमुन्यांची दृश्ये आहेत.

स्थानिक लोक मानतात की हे मंदिर मेंढपाळाने ( गदरिया ) बांधले होते आणि म्हणून याला गदरमल देवी असे म्हणतात.

हे मंदिर १९२३-२४ मध्ये ग्वाल्हेर पुरातत्व सर्वेक्षणाने ताब्यात घेतले, त्यानंतर ते भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या अंतर्गत आले. मंदिराचा प्रचंड आकार आणि रचना दुरूनच आकर्षित करते. त्याच्या प्रवेशद्वारावर दोन मोठे सिंह आहेत. समोर खांबांवर विसावलेला मंडप आहे. खांबांवर काही हत्ती आणि देवदेवतांच्या मूर्ती कोरलेल्या दिसतात.मंदिराचे शिखर, रचना आणि विशालता आजही लोकांना आकर्षित करते

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*श्री लक्ष्मीनारायण मंदिर*

चंबा, हिमाचल प्रदेश.

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

श्री लक्ष्मीनारायण मंदिर समुद्र सपाटीपासून ९६६  मीटर उंचीवरील हिमाचल प्रदेशातील चंबा शहरात आहे. श्री लक्ष्मीनारायण मंदिरातील सर्व मंदिरांवर गुप्तकालीन शिल्पकलेचा प्रभाव आहे. हे मंदिर शिखर शैलीमध्ये बांधलेले आहे आणि उत्तरेकडून दक्षिणेकडे या ओळीत ती उभारली गेली आहेत. येथे लक्ष्मीनारायण, राधा कृष्ण, चंद्रगुप्त महादेव, गौरी शंकर, त्रिमूख शिवलिंग आणि लक्ष्मी दामोदर ही मंदिरे आहेत.

चंबा राजघराण्यातील राजा साहिल वर्मन याने लक्ष्मीनारायण मंदिर संकुलात मुख्य मंदिर श्री विष्णू चे बांधले आहे. विष्णूची मूर्ती बनवण्यासाठी त्याने आपल्या नऊ मुलांना विंध्य पर्वतावरुन संगमरवरी खडक आणण्यासाठी पाठवले. त्या नऊ राजकुमारांनी पांढरे संगमरवरी खडक चंबा येथे आणले. जेव्हा शिल्पकारांनी त्या खडकावर कोरण्यास सुरुवात केली तेव्हा त्या खडकातून बेडूक बाहेर आले. या अशुभ संकेतामुळे, शिला अपवित्र ठरली आणि त्यापासून तयार केलेली मुख्य मूर्ती गर्भाशयात ठेवणे अशुभ मानले गेले. पण शिला व्यर्थ जाऊ देण्याऐवजी त्या संगमरवरी दगडापासून त्रिमुख शिव, गणेश आणि लक्ष्मी यांच्या मुर्त्या बनवल्या गेल्या.

हा पुण्यवर्धक राजा या धार्मिक कार्यामुळे समाधानी नव्हता. त्याने पुन्हा एकदा त्या राजपुत्रांना विंध्य पर्वतावरुन संगमरवरी खडक आणण्यासाठी पाठवले. जेव्हा ते राजपुत्र संगमरवरी दगडासह चंबाकडे परत येत होते, तेव्हा वाटेत दरोडेखोरांशी त्यांचा सामना झाला, ज्यामध्ये सर्व राजपुत्र ठार झाले. या घटनेमुळे राजा साहिल वर्मन यांना दुःख झाले परंतु आपले उद्दीष्ट साध्य करण्यात तो मागे हटला नाही. ते अपूर्ण अभियान पूर्ण करण्यासाठी त्याने आपला मोठा पुत्र युगक्रा वर्मन यांना पाठविले. युगक्रा वर्मनवरही डाकूंनी हल्ला केला. या हल्ल्यात युगाकार वर्मन संन्यासी व ऋषींच्या मदतीने डाकुंवर विजय मिळविण्यात यशस्वी झाले. युगक्रा वर्मनने कठोर संघर्ष व परिश्रम करून संगमरवरी खडक चंबा येथे आणला. नव्याने बांधलेल्या मंदिरात या खडकातून विष्णूची मूर्ती तयार केली गेली. अशाप्रकारे, चंबा रियासतातील राजघराण्याच्या बलिदानाने लक्ष्मीनारायण मंदिर अस्तित्वात आले आहे.

लक्ष्मीनारायण मंदिरात सकाळ संध्याकाळ पूजा केली जाते. एका परंपरेनुसार, दर दिवशी येथे अन्नछत्र आयोजित केले जाते, जेथे मुग डाळ, उडद डाळ, कढी आणि गोड भाताचा महाप्रसाद असतो. लक्ष्मीनारायण मंदिरात नेवेद्य दाखविल्यानंतर हे भोजन प्रसाद म्हणून याजक आणि मंदिरातील कामगारांमध्ये वाटले जाते. या मंदिरात वर्षभर कोणताही जत्रा साजरी होत नाही. फक्त चंबाच्या राज्यस्तरीय मिंजार जत्रेचा आरंभ लक्ष्मीनारायणाला फुले अर्पण करून केला जातो. मणिमहेश यात्रेचा प्रवासही याच मंदिराच्या प्रांगणातून सुरू होतो.

या मंदिराखेरीज येथील भुरीसिंग संग्रहालय देखील पाहण्याजोगे आहे. १९०४ ते १९१९ या काळात राज्य करणाऱ्या राजा भूरीसिंग यांनी त्यांच्या कुटुंबातील चित्रांचे संग्रह संग्रहालयास दान केले. चंबा सांस्कृतिक वारसा लक्षात ठेवून, संग्रहालयात बाशोली आणि कांगड़ा आर्ट स्कूलची चित्रेही आहेत.

भांदल दरी:

ही दरी वन्यजीवप्रेमींना आकर्षित करते. ही सुंदर दरी ६००६  फूट खोल आहे. येथून ट्रेकिंगद्वारे जम्मू-काश्मीरला पोहोचता येते.

याखेरीज येथील वज्रेश्वरी मंदिर, सुई माता मंदिर, चामुंडा देवी व हरिराय मंदिर, रंगमहाल व अखंड चण्डि महाल देखील पाहण्यासारखे आहेत.

नमोस्तुते !

चंबा - विकिपीडिया

 

*विदिशा जिल्ह्यातील देवगड येथील जैन संकुल मंदिर परिसर*

*जैन संकुल मंदिर परिसर*

 

हे  संकुल मंदिर कर्नाली किल्ला म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या जुन्या किल्ल्याच्या जागेवर बांधले गेले आहे. आत सर्व जुन्या मंदिरांच्या अवशेषांनी बांधलेली चाळीसहून अधिक मंदिरे आहेत.

*शांतीनाथाचे मंदिर*

या मंदिराचे ४२.२५ फूट चौरस आकाराचे खुले अंगण प्रत्येकी सहा खांबांच्या सहा ओळींवर आधारलेले आहे. हे खांब  साधेच  आहेत. दोन दरवाजे आहेत, एक प्रदक्षिणा मार्गाने (प्रदक्षिणा मार्ग) आणि दुसरा गर्भगृहात नेतो. अंतराला (वेस्टिब्युल) हा या दोन दरवाजांमधील संबंध आहे. आर.डी. त्रिवेदी नमूद करतात की दोन्ही दरवाजे त्यांच्या पायथ्याशिवाय नंतर जोडलेले आहेत. ते पुढे नमूद करतात की गंगा आणि यमुना या नदी देवींचे स्थान समोर नसून आतील दरवाजांच्या बाजूला आहे जे नेहमीच्या प्रतिहार शैलीपासून स्पष्ट विचलन आहे जेथे या देवी दरवाजाच्या जांबाच्या समोर उपस्थित असतात. नंतरच्या दोन शिलालेखांची उपस्थिती, प्रत्येक दरवाजावर एक, असे सूचित करते की हे दरवाजे कदाचित मूळ दरवाज्याच्या जागी नंतर जोडले गेले असावेत.

*गर्भगृहातील शांतीनाथ प्रतिमा*

 गर्भगृहाच्या दरवाजाच्या लिंटेलमध्ये  नऊ ग्रह असलेली जीना आकृती आहे. प्रतिहार शैलीमध्ये नव-ग्रहांची उपस्थिती नियमित आहे, परंतु येथे  नऊ ऐवजी अकरा आकृत्या आढळतात. पूर्वीच्या वरच्या दुसऱ्या लिंटेलमध्ये एक बसलेला जीना आहे आणि त्याच्या दोन्ही बाजूला इतर  जिना आहे. जैन पौराणिक कथेतील सर्वात वरती सोळा शुभ चिन्हे आहेत. हे गर्भगृह खूप मोठे आहे, जे सुमारे ३९ फूट बाय ३४ फूट इतके आहे. या गाभाऱ्यात जीना शांतीनाथांची मूर्ती उभी आहे.

*अलिप्त छत*

जैन मंदिर संकुलाच्या  बाहेर एक अलग छत, चार खांबांवर आधारलेला आहे. हे चारही खांब वेगवेगळ्या शैलीचे आहेत ज्यावरून असे सूचित होते की ही छत वेगवेगळ्या मंदिरातील खांब एकत्र करून बांधण्यात आलं होतं. दोन खांब विपुल कोरीवकाम केलेले आहेत तर इतर दोन अतिशय साधे आहेत. एका साध्या खांबाच्या मुखावर एक शिलालेख आहे.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*श्री क्षेत्र मार्लेश्वर मंदिर*

मारळ, संगमेश्वर, रत्नागिरी 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

कोकणातील सह्याद्रीच्या कुशीत अत्यंत घनदाट आणि निसर्गरम्य ठिकाणी असणाऱ्या श्री क्षेत्र मार्लेश्वर या सुप्रसिद्ध देवस्थानाची माहिती आज आपण जाणून घेणार आहोत. श्री क्षेत्र मार्लेश्वर  हे एक महत्त्वाचे तीर्थक्षेत्र रत्‍नागिरी जिल्ह्यातल्या संगमेश्वर तालुक्यातील मारळ या गावाजवळ वसलेले आहे. इथे एका निसर्गनिर्मित गुहेत भगवान शंकराचे जागृत शिवलिंग आहे. मारळचा देव म्हणजेच मारळ + ईश्वर असे म्हणून या जागृत देवस्थानाचे नाव *मार्लेश्वर* हे नाव पडले असावे. 

मार्लेश्वरला जाण्यासाठी एस.टी. बसेसची सुविधा आहे. कोल्हापूरहून येताना आंबा घाट, कळकदरा येथून खडीकोळवण मार्गे मार्लेश्वर सुमारे २० किमी अंतरावर आहे. तर रत्‍नागिरीहून अथवा मुंबईहून येताना देवरूखहून हातीव मार्गे सुमारे १८ किमी अंतरावर मारळ हे गाव आहे.  उंच डोंगरावर असलेले हे स्थान हिरव्यागार वनराईने नटलेले आहे. पर्वताच्या पायथ्यापर्यंत वाहन जाते आणि तेथून एक किलोमीटरचा चढ असून साधारणपणे साडेपाचशे पायऱ्या चढून मंदिरात जावे लागले. स्वयंभू शिवपिंडी असलेल्या गुहेपर्यंत पायऱ्या बांधलेल्या आहेत. 

मंदिराचा गाभारा गुहा स्वरूपाचा असून त्याला साडेतीन फुटी प्रवेशद्वार आहे. या मुख्य प्रवेशद्वारा शेजारीच छोटीशी देवळी आहे. या देवळीतील गणेश मूर्तीचे प्रथम दर्शन घेऊन भाविक मार्लेश्वराचे दर्शन घेतात अशी प्रथा आहे. गुहेत प्रवेश केल्यावर एक मार्लेश्वराची आणि दुसरी मल्लिकार्जुनाची अशा दोन स्वयंभू शिवपिंडीचे भाविकांना दर्शन होते. मल्लिकार्जुन आणि मार्लेश्वर हे दोघे भाऊ असून, मल्लिकार्जुन हा मोठा भाऊ असल्याचे मानले जाते. या काळोख्या गुहेत शंकराच्या पिंडीपुढे लावलेल्या समई आणि निरांजनांचा मंद उजेड असतो. विशेष म्हणजे या गुहेत  इतर कोणताही दिवा लावण्यास सक्त मनाई आहे. 

शिवपिंडीच्या मागे कपारींमध्ये असंख्य सापांचे अस्तित्व असते, मात्र या सर्पांचा कोणालाही उपद्रव झाल्याचे ऐकिवात नाही. भगवान शंकराचे अंगावर नाग-सर्प का असतात याची प्रचिती मार्लेश्वराच्या ठिकाणी आपल्याला नक्कीच येते. 

मार्लेश्वरचे दर्शन घेण्यासाठी याठिकाणी भाविकांची वर्षभर रिघ लागलेली असते. दर सोमवार/शनिवारी , श्रावण महिना, महाशिवरात्री, दत्तजयंती या दिवशी येथे भाविकांचा महासागर लोटतो. मकरसंक्रांतीच्या दिवशी भरणारी यात्रा हि या देवस्थानाचा प्रमुख उत्सव मानला जातो. या दिवशी भगवान शंकर आणि आई पार्वतीचा लग्न सोहळा थाटात पार पाडला जातो. ‘श्री मार्लेश्वर’ हा वर तर ‘गिरजाई’ देवीस वधू समजून लग्न लावले जाते. कोंडगाव-साखरपा येथून भोगीच्या दिवशी श्री देवी गिरजाईची पालखी मार्लेश्वर येथे  येते. हा लग्न सोहळा लिंगायत पद्धतीने लावला जातो. मकरसंक्रांत यात्रोत्सवाला अंदाजे दोन लाख भाविक दरवर्षी हजेरी लावतात. 

मार्लेश्वर गुहेपासून धबधब्याकडे जाणाऱ्या मार्गावर काही पायऱ्या उतरून गेल्यावर उजव्या हाताला श्री वेताळाचे छोटेसे देऊळ आहे. तीनही बाजूने उंच डोंगरांनी वेढलेल्या या स्थानाचे आकर्षण म्हणजे २०० फूट उंचीवरून पडणारा ‘धारेश्वर’ धबधबा. सह्याद्रीच्या कड्यावरून कोसळणारा हा धबधबा पुढे बावनदी म्हणून वाहू लागतो. माघ महिन्यात या धबधब्याखाली आंघोळ करणे हे खूप पवित्र समजले जाते.  पावसाळ्यात आजूबाजूला अनेक छोटे छोटे धबधबे कोसळत असल्याचे मनोहारी दृश्य येथील सह्याद्रीच्या कडेकपारीतून पाहायला मिळते. शुभ्र पाण्याचा प्रपात बघितला की असे वाटते जणू शंकराच्या जटेतून गंगाच कोसळत आहे. भर पावसाळ्यात मात्र या धबधब्याचं रूपं हे धडकी भरवणारं असतं. तेथे जवळ जवळ बाराही महिने पाणी असते. श्रावणात या हिरव्यागार डोंगरातून पडणाऱ्या धबधब्याचा आनंद घेण्यासाठी असंख्य पर्यटक येथे येत असतात. मार्लेश्वरला गेल्यानंतर येथील धबधब्याचे दुरूनच दर्शन घेणे योग्य असून जवळ जाणे धोकादायक असल्याने पर्यटकांनी लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. 

निसर्गरम्य परिसर, समोरचा कोसळणारा जलप्रपात, आसपासची वनराई आणि गूढ शांतता यांनी वेढलेला मार्लेश्वर परिसर, मनात खूप काळ रेंगाळत राहातो. मंदिरात होणारे धार्मिक कार्य, अभिषेक तसेच देणगीसाठी श्री देव मार्लेश्वर देवस्थान ट्रस्टशी संपर्क साधावा.

स्त्रोत - आंतरजाल

भारतातील शिल्पधन*

*विदिशा जिल्ह्यातील देवगड येथील परिसर*

*राजा भोजाचा शिलालेख*

या मंदिराच्या बाहेर असलेल्या अलिप्त शामियान्याच्या एका खांबावर एक शिलालेख आहे.

देवगड स्तंभ शिलालेख (एपिग्राफिया इंडिका व्हॉल IV) - संस्कृत भाषेतील उत्तरेकडील वर्णमाला वर्गात लिहिलेला - विक्रम संवत ९१९  मध्ये - शिलालेख नोंदवतो की परमभट्टरक महाराजाधिराज परमेश्वराच्या कारकिर्दीत, गौरवशाली भोजच्चपोसदेव, लुजछपोसदेव यांनी केले होते. महासमंता विष्णुरामा. आचार्य कमलदेवांचे शिष्य देव यांनी हा स्तंभ पवित्र शांती (शांतीनाथ जीना) मंदिराजवळ शके ७८४ आणि संवत ९१९ मध्ये उभारला.

 

*कुरैया बीर मंदिर*

हे मंदिर देवगडजवळील जंगल परिसरात आहे. या पूर्वाभिमुख मंदिराला एक विलक्षण दुमजली बुरुज आहे. यात दोन खांबांवर आधारलेला मंडप आणि गर्भगृह आहे. हे कमी उंचीच्या प्लिंथवर बांधले आहे. मंडपाला आधार देणाऱ्या खांबांवर घंटा-साखळीची रचना आहे. या मंदिराचा विलक्षण शिखर दुमजली आहे. दुसऱ्या मजल्यावर चार खिडक्या आहेत, प्रत्येक बाजूला एक, त्याच्या खालच्या भागात. थोड्या अंतरावर, प्रत्येक खिडकीसमोर, ओव्हरहँगिंग लिंटेलला आधार देण्यासाठी दोन खांब ठेवलेले आहेत.

 

*पश्चिम कोनाड्यातील कार्तिकेय*

गर्भगृहाच्या दारात तळाशी गंगा आणि यमुना आहेत. दोन्ही जांबांवर गंगा आणि यमुनेच्या आकृत्यांच्या वर पाच पटल आहेत. गर्भगृहाच्या तिन्ही बाजूंना कोनाडे आहेत परंतु केवळ एक कोनाडा शिल्पाने सुसज्ज आहे. कार्तिकेय मोरावर स्वार होऊन पश्चिमेकडील कोनाडा शोभतो.

*बौद्ध रेलिंग आणि कोपिंग स्टोन*

हे रेलिंग खांब त्यांच्या वक्र कोपिंग स्टोन आणि क्रॉस-बारसह कनिंगहॅमने १८७४ मध्ये शोधले होते आणि आता ते ग्वाल्हेरच्या गुजरी महल संग्रहालयात प्रदर्शित केले आहेत. कोपिंग स्टोनवरील शिलालेखांवर आधारित, हे सामान्यतः मौर्य कालखंडातील ३ ऱ्या शतक ईसापूर्व आहे. कोपिंग स्टोन ७ फूट ४ इंच लांब आहे. या रेलिंगच्या उपस्थितीवरून असे दिसून येते की या ठिकाणी एकेकाळी स्तूप होता. कोपिंग स्टोनच्या आतील चेहऱ्यावर चार हत्ती आणि चार घोडेस्वारांच्या मालिकेचा मिरवणुकीचा देखावा आहे, ज्यांना एका पायवाटेने वेगळे ठेवले आहे. देखावा डावीकडे हत्तीच्या मागे उभा असलेला पुरुष सेवकासह सुरू होतो. हत्तीवर स्वार करणारा स्ट्रीमर ध्वज घेऊन जातो आणि माहूत हत्तीवर स्वार होतो. हत्तीच्या डोक्यावर एक लहान ताबूत असलेली टोपली ठेवली जाते, नंतरच्याला स्तूपमध्ये ठेवण्यासाठी बुद्धाचे काही नश्वर अवशेष घेऊन जाण्याची आवश्यकता असू शकते. पुढे घोड्यापाठोपाठ दुसरा उभा नर सेवक आहे. घोडेस्वार एका हातात मोठा वाडगा घेऊन जातो. यानंतर हत्ती आणि घोड्यांच्या तीन संचांची मांडणी केलेली आहे 

कोपिंग स्टोनमध्ये ब्राह्मी शिलालेख आहे जो स्वस्तिक चिन्हाने सुरू होतो आणि धर्म चक्राने समाप्त होतो. त्यात लिहिले आहे, भिक्षू (भिखू) पटमन आणि भिक्षू (भिखु) कुमुदाची भेट.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*■  ट्रेक करताना*

*■  श्वास घायला त्रास का होतो ?*

*═━═━═━═━═━═━═━═━═━═━═*

*संकलन : मिलिंद पंडित, कल्याण*

बरेच जण हिवाळ्यात ट्रेकिंगला जाणं पसंद करतात. ट्रेकिंग करणं हे खूप उत्साहवर्धक आणि रोमांचक अनुभव असतो. परंतु, कधीकधी ट्रेकिंग करताना श्वास घेण्यास त्रास होतो. ट्रेकिंग करताना श्वसनासंबंधी समस्या का उद्भवतात? आणि यावर उपाय काय?

*श्वास घेण्यास त्रास का होतो?*

ट्रेकिंग करताना श्वास घेण्यात अडथळे येण्यामागचं एक वैज्ञानिक कारण आहे. खरंतर, आपण जेव्हा उंचीवर जातो किंवा चढतो, तेव्हा हवेतील ऑक्सिजनचे प्रमाण कालांतराने घटते. समुद्रसपाटी पासून २५०० मीटर किंवा त्यापेक्षा जास्त उंचीवर अ‍ॅट्मॉस्फेरिक प्रेशर कमी होतं आणि यामुळेच शरीराला आवश्यक तितकं ऑक्सीजन मिळू शकत नाही. शरीरातील या ऑक्सीजनच्या कमतरतेला 'हाय अल्टीट्यूड सिकनेस' म्हटलं जातं. श्वास घेण्यात अडचणी, थकवा, चक्कर येणे, डोकेदुखी आणि मळमळ होणे ही हाय अल्टीट्यूड सिकनेसची लक्षणे आहेत.

*शरीरावर कसा होतो परिणाम?*

जास्त अल्टीट्यूड म्हणजेच अधिक उंचीवर गेल्यास ऑक्सिजनची कमतरता भासते आणि यामुळे फुफ्फुसांपर्यंत पुरेशा प्रमाणात ऑक्सिजन पोहोचत नाही. त्यामुळे श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागतो. शरीराला वेगळ्या उंचीवर नव्या वातावरणाची सवय होण्यासाठी वेळ लागतो. अचानक उंचीवर गेल्याने शरीराला त्या वातावरणाची पटकन सवय होत नसल्यामुळे त्याठिकाणी अनुकूलतेचा अभाव जाणवू लागतो. ज्या लोकांचे शारीरिक स्वास्थ्य आणि रोगप्रतिकारक शक्ती कमकुवत असते, त्यांना अशा समस्या उद्भवण्याची जास्त शक्यता असते. 

*श्वसनासंबंधी समस्यांवरील उपाय*

# ट्रेकिंग करताना नेहमी सावकाश चढायला हवे तसेच चढण्याचा वेग कमी असावा. हळूहळू चढल्याने शरीराला त्या वातावरणात अनुकूल होण्यासाठी मदत होते. 

# शरीरासाठी पुरेशा प्रमाणात पाणी अत्यंत आवश्यक असतं. त्यामुळे वारंवार योग्य प्रमाणात पाणी प्यायल्याने या समस्या दूर राहण्यास मदत होते. 

# ट्रेकिंग करताना मध्ये काही काळ थांबा आणि विश्रांती घ्या.

# ट्रेकिंगला सुरुवात करण्यापूर्वी त्या भागात काही दिवस घालवा जेणेकरून शरीराला उंचीवरील वातावरणाशी अनुकूल होता येईल.

# सात्विक आणि पुरेशा प्रमाणात आहार घ्या जेणेकरुन ट्रेकिंगसाठी शरीराला ऊर्जा मिळेल.

*श्वास घेण्यास त्रास झाल्यावर काय करावे?*

श्वास घेण्यास त्रास होत असल्यास तसेच त्यासंबंधीची लक्षणे जाणवल्यास थोडा वेळ थांबा आणि दीर्घ श्वास घ्या. ऑक्सिजनची कमतरता टाळण्यासाठी ऑक्सिजन सिलेंडर सोबत ठेवा.

*सौजन्य : Zee News*

श्री. स्वयंभू गणेश मंदिर*

भेकवली, महाबळेश्वर, सातारा

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

सातारा-मेढा-महाबळेश्वर रोडवर ‘भेकवली’ या छोट्याश्या गावात निसर्गाच्या कुशीत वसलेले *स्वयंभू गणपतीचे* एक देवस्थान आहे. हे मंदिर प्राचीन (शिवकालीन) असल्याचे जाणकार सांगतात. पूर्वी या भागात बैल-घोड्यांच्या अनेक पागा होत्या. सातारा परिसरातील किल्ल्यांवर जाण्यासाठी, सामानाची ने आण करण्यासाठी बैल - घोड्यांचा वापर होत असे. अनेक वर्षांपूर्वी भेकवली गावाजवळ असलेल्या तलावात ही स्वयंभू मूर्ती मिळाली, असे स्थानिक सांगतात. 

मूर्ती जिथे मिळाली, तिथे गावकऱ्यांनी छोटेसे मंदिर उभारले. काळानुरुप या गणपतीची माहिती होऊ लागली. त्यानुसार मंदिर विस्तार करण्यात आला. सध्या असलेले मंदिर मुख्य रस्त्यालगत आहे. सात आठ पायऱ्या चढून गेल्यावर आपण टुमदार मंदिरात पोहोचतो. मंदिरात ग्रॅनाईट, मार्बलचा सुयोग्य वापर करण्यात आला आहे. गाभाऱ्यात गणपतीची छोटीशी मूर्ती अत्यंत देखणी आहे. 

देवळाच्या बाहेर एक मोठी विहीर होती. गणपतीच्या पूजेसाठी या विहिरीतील पाणी वापरले जायचे. गणपती नवसाला पावतो, असा काहींना अनुभव आल्याने दर्शनाला येणारे लोक यामध्ये पैसे, अन्य वस्तू टाकत असत. पण असे वाढते प्रकार लक्षात आल्याने विहीर बंद करण्यात आली. मंदिरामागून जाणारी एक पायवाट थेट प्लेटो पॉइंटपर्यंत जाते. रानावनातून जाणारा वीस मिनिटांचा रस्ता असल्याने हौशी पर्यटक या गणपतीचे दर्शन घेऊन या मार्गाने प्लेटो पॉइंट गाठतात. 

उत्सवकाळात गणपतीची पालखी निघते. माचूतर, भेकवली आणि शिंदोळा या तीन गावांच्या वेशीवर हे मंदिर असल्याने आसपासच्या सर्व गावातील लोक इथे गणपतीच्या दर्शनाला येतात. काही वर्षांपूर्वी मंदिराचा जीर्णोद्धार झाला आहे. असे हे आडवाटेवरचे गणपती मंदिर प्लेटो पॉईंटला जाताना विसाव्याचे ठिकाण म्हणून नावारुपाला येत आहे. 

आनंद मालशे 

बाप्पादर्शन २०२३ (३०)

*सिवनी जिल्ह्यातील अष्टकाली माता मंदिर*

सिवनी जिल्हा मुख्यालयापासून ४० किमी अंतरावर असलेल्या बरघाट तहसीलमध्ये आष्टा (आष्टा किंवा अस्ता) काली माता मंदिर हे  देवगिरीच्या यादवांचे आणखी एक स्थापत्य रत्न आहे. १३ व्या शतकातील हिमांडपंथी वास्तुशैलीत बांधलेले अष्ट मंदिर त्याच्या अनोख्या शैलीसाठी प्रसिद्ध आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाने संरक्षित केलेले हे मंदिर श्रद्धेचेही मोठे केंद्र आहे आणि नवरात्रीच्या काळात देशभरातून भाविक येथे येतात.

पौराणिक कथेनुसार हे मंदिर एका रात्रीत बांधले गेले. असे म्हणतात की मातेच्या कृपेने रात्रीच्या वेळी मोठमोठे दगड टाकून एक मोठे मंदिर आपोआप तयार होत होते, परंतु याच दरम्यान मंदिर बांधल्याचे लोकांच्या लक्षात आले. यानंतर मंदिराचे काम अपूर्ण राहिले. आजही मंदिराभोवती मोठमोठे दगडी स्लॅब विखुरलेले आहेत. सध्या दिसणारे मंदिर पाडल्यानंतर शिल्लक राहिलेल्या अवशेषांच्या स्वरूपात आहे.

इतिहासकारांच्या मते १३ व्या शतकात विदर्भातील देवगिरी यादव राजांचे राज्य येथे विस्तारले होते. यादव राजा महादेव आणि रामचंद्राचा मंत्री हिमांद्री यांनी येथे विशिष्ट स्थापत्य शैलीने आठ मंदिरे बांधली होती. आठ ठिकाणी मंदिरे बांधल्यामुळे त्याचे नाव पुढे अष्ट पडले. यातील बहुतांश मंदिरे नष्ट झाली आहेत. पुरातत्व विभागाचे प्रभारी आर के सोनी यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभाग उर्वरित मंदिरांचे जतन करण्याचा प्रयत्न करत आहे. हिमांद्रीने या अनोख्या शैलीत शेकडो मंदिरे बांधली होती. दगडांनी बनवलेले मंदिर हे स्थापत्यकलेचा अनोखा नमुना आहे.

पुरातत्व अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार आष्टामध्ये दोन मंदिरे आणि एक मंडप अस्तित्वात आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात कोणतीही मूर्ती नाही. मंदिराच्या मागील भिंतीला लागून माँ कालीची उत्तराभिमुख दगडी मूर्ती स्थापित आहे. मंदिराचे चौकोनी दगड लोखंडी आणि काचेच्या रॉडने जोडलेले आहेत. दगड एकमेकांच्या वर एक ठेवलेले आहेत आणि लोखंडी स्क्रूने घट्ट केले आहेत जेणेकरून त्यांचे वजन संतुलित राहील. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या भिंती चारही बाजूंनी वर आल्याने त्या अरुंद झाल्या आहेत, त्यामुळे त्याचे शिखर अतिशय भव्य आणि दृश्यमान झाले आहे. मंदिराच्या शिखरावर अमलक (गोलाकार आकृती) देखील आहे.

काली मातेच्या समोरच्या गर्भगृहात शिवलिंगासह भगवान शिवाला समर्पित एक मंदिर आहे. पश्चिमाभिमुख असलेल्या या मंदिरात पार्वती देवी आणि भगवान शिव यांच्याही मूर्ती आहेत.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*श्री. पानका लक्ष्मी नृसिंह मंदिर,*

मंगलगिरी, गुंटुर, आंध्रप्रदेश. 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

मंगलगिरी हे शहर आंध्रप्रदेशातील विजयवाडा व गुंटुर जिल्ह्याच्या मध्यावर विजयवाडा पासुन १५ किमी अंतरावर आहे. मंगलगिरी सुती साड्यासाठी प्रसिध्द आहे. गडद रंग, काठावर व पदरावर केलेले जरीकाम व भौमितिक आकृत्या ज्याला 'निजाम बॉर्डर' म्हणतात ही मंगलगिरी साड्यांची वैशिष्ट्ये आहेत. मंगलगिरी पर्वत कोणत्याही बाजुने पाहिला असता, हत्तीच्या आकाराच्या सारखा दिसतो.

या परिसरात असलेल्या ९ नृसिंह मंदिरापैकी एक लक्ष्मी नृसिंह स्वामी मंदिर मंगलगिरी पर्वताच्या पायथ्याला आहे. हे मंदिर सत्ययुगात युधिष्ठीराने बांधले असे म्हटले जाते. नृसिंह व लक्ष्मी यांची येथे स्वतंत्र मंदिरे आहेत. या मंदिराचे गोपुर ११ मजली, १५३ फुट उंच व ४९ फुट रूंद आहे.

दुसरे पानका लक्ष्मी नृसिंह मंदिर, पर्वतावर आहे. मंदिरात जाण्यासाठी १३०५ पाय-या आहेत.

तिसरे गंडाला नृसिंह मंदिर पर्वत शिखरावर आहे.

पंकला लक्ष्मी नृसिंह मूर्तीचे तोंड उघडे, 'आ' असे. उघडलेले आहे. तोंडाचा आकार १५ सेमी आहे. चेहरा मात्र उग्र आहे. भगवान नरसिंहांचा क्रोध शांत करण्याकरिता गुळ, वेलदोडे व मसाला घालुन तयार केलेले पेय Panka/पलक्कम उघड्या तोंडातुन शंखाद्वारे आत ओतले जाते. गुर्र गुर्र असा आवाज करत हे पेय मुखात जाते व त्यातले अर्धे बाहेर येते, हा प्रसाद म्हणुन दिले जाते. इतर वेळेस मुख धातूच्या पट्टीने बंद ठेवले जाते. गुळासारखा गोड पदार्थाचा वापर बराच असला तरी येथे एकही माशी किंवा मुंगी दिसुन येत नाही हे विशेष 

नृसिंह मंदिराच्या मागे लक्ष्मीचे स्वतंत्र मंदिर आहे. देवाला मंगलगिरी साडी अर्पण केली जाते. इथे येणा-या भाविकांमुळे मंगलगिरी साडीची ख्याती सर्वदूर पसरली आहे. देवीच्या कृपेमुळे या व्यवसायाची भरभराट झाली असे मानले जाते.    

या मंदिराचे अधिष्ठान चांदणीच्या आकाराचे आहे व स्थापत्य शैली होयसळा शैली आहे. गर्भगृह, बंदिस्त मंडप, खुले मंडप अशी मंदिर रचना आहे. 

मंगलगिरीच्या नरसिंहाचा उल्लेख श्रीपाद श्रीराम चरित्राचा मध्ये अकराव्या अध्यायात उल्लेख आढळतो.

●पानका म्हणजे पन्हे●

माहिती

१) 'माहेर मासिक" सप्टेंबर २०२४ ,मेनका प्रकाशन, 

    पुणे. साड्यांच्या दुनियेत- दीपाली चरेगांवकर 

    सातारा  

२) गुगलच्या सहकार्याने    

    

श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे

*सिहोर जिल्ह्यातील  सारू-मारू बौद्ध संकुल*

सारू-मारू बौद्ध संकुल  सिहोर जिल्ह्यातील पान गुराडिया गावाजवळ आहे. भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षणाच्या प्रागैतिहासिक शाखेशी संबंधित केडी बॅनर्जी आणि त्यांच्या टीमने १९७५-७६ मध्ये सरू-मारूच्या गुहा आणि त्यांच्याशी संबंधित स्तूपांचा शोध लावला होता. शहागंज आणि नर्मदेच्या उत्तरेला सुमारे ४० किमी लांब असलेल्या पान गुराडिया दरम्यान वितरीत केलेल्या सुमारे पंचेचाळीस रॉक आश्रयस्थानांचा तपास उघड झाला.

साधारणपणे, हे आश्रयस्थान शिवाराच्या बाजूने ईशान्येकडे तोंड करतात आणि जवळच्या गावांच्या नावावर असलेल्या चार गटांत येतात, जोशीपूर, मौकाला आणि तालापुरा, उंचा खेडा आणि बायन आणि पान गुराडिया गट. यापैकी, बायन आणि पान गुराडिया गट हा सर्वात महत्त्वाचा आहे कारण रॉक आश्रयस्थानांव्यतिरिक्त, तिथे असंख्य स्तूप आणि दोन अशोक शिलालेख आहेत.

*स्तूप क्रमांक १ आणि २*

१० किमी अंतरावर असलेल्या दोन मोठ्या ढिगाऱ्यांद्वारे पुराव्यांनुसार, बायन आणि सरु-मारू लेण्यांच्या दक्षिणेला नर्मदा नदीच्या काठावर एक भरभराटीचे शहर अस्तित्वात असावे. बायनच्या समोरील टीला नेमावती नगरी हे प्राचीन शहर असल्याचे सुचवले आहे तर सरु-मारूच्या समोरील टीला सावतपूर म्हणून ओळखला जातो. पृष्ठभागावर आढळून आलेले पुरातन अवशेष आणि उघड झालेल्या भागांवरून मौर्य काळापासून मुस्लिम काळापर्यंत जवळजवळ सततचा व्यवसाय दर्शविला जातो. वरील चित्रांमध्ये स्तूप क्रमांक १,  केडी बॅनर्जी आणि त्यांच्या टीमला ढिगारा साफ केल्यानंतर सापडला. स्तूपाच्या वर एक दांडा आणि छत्र (छत्र) देखील पडलेले आढळले, असे दिसते की ते डब्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी दरोडेखोरांनी काढले होते. दांडीचा आकार अष्टकोनी आहे आणि त्यावर ननच्या भेटीचा उल्लेख असलेला शिलालेख आहे. छत्र कमळाच्या आकारात आहे. 

शिलालेखावरून असे संकेत मिळतात की, छत्र भिक्षुणीने (नन) दान केले होते, स्किलिंग असे सुचविते की माळव्यात सांची, उज्जैन आणि बहुधा पान गुराडिया येथे ननरी होत्या. 

शिलालेख - छत्रावरील शिलालेख ब्राह्मी अक्षरात आणि प्राकृत भाषेत लिहिलेला आहे. त्यात उल्लेख आहे की छत्र ही भिक्षुनी सागरखिता (संघरक्षिता) ची देणगी आहे आणि ती पुसा, धर्मरखीता आणि आराह, कोरामिकाच्या आमटेवासिनींनी बनवली होती.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

 *श्री.दत्त मंदिर*

पाषाण-सुस रोड, पुणे 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

पुण्यनगरी पुणे हे अनेक सत्पुरुष यांचे कार्यक्षेत्र, अनेक ऐतिहासिक वास्तू, प्रसादिक व पुण्य पुरुषांच्या वास्तव्याबाबत प्रसिद्ध आहे. याच प्रासादिक पुण्यनगरातील नवविकसित पाषाण-सुस रस्त्यावर एक अत्यंत पवित्र व प्रासादिक *दत्त मंदिराची* वास्तु पुण्यवान दत्तभक्त दांपत्य श्री. व सौ. मानकर यांच्या प्रयत्नातून व परमपूज्य श्री गुरुनाथ मुंगळे यांच्या आशीर्वादाने सन २००६ मध्ये उभी राहिली. पाषाण कडून सुसकडे जाताना या उपनगरी रस्त्यावर श्री मंदिराची कमान आपले स्वागत करते. या कमानीतून प्रवेश करताना मंदिर परिसर व आतील भव्य दिव्य मंदिराची कल्पनाच येत नाही. परंतु साधारण पाचशे मीटर आत आल्यानंतर प्रशस्त वाहनतळ आहे. येथे दुचाकी व चार चाकी वाहने ठेवण्याची उत्तम व्यवस्था आहे.

येथून मंदिर परिसरात आपण प्रवेश करतो. तेथे पादत्राणे स्टॅंड व पाय धुण्यासाठी नळाची व्यवस्था आहे. येथे पादप्रक्षालन केल्यानंतरच मंदिरात प्रवेश करता येतो. समोरच भव्य मंदिर आपणास दृष्टीस पडते. मंदिरास असलेल्या ५-६ पाय-या चढून गेल्या नंतर आपण मुख्य मंदिरात प्रवेश करतो. समोरच असलेल्या तीन संगमरवरी नयन मनोहर मूर्ती पाहून भक्त देहभान विसरून जातो व नतमस्तक होतो. या मूर्तीत डाव्या बाजूस *श्रीपाद श्रीवल्लभ* मध्ये *श्री गुरुंची तीन शिरे सहा हात असलेली त्रिमूर्ती* व उजव्या बाजूस *श्री नरसिंह सरस्वतीची* मूर्ती आहे. श्री दत्त महाराजांची मूर्ती सोडून बाकी दोन्ही मूर्ती आसनाधीष्ट आहेत.

या तिन्ही मूर्ती साधारण २४-३० इंच उंचीच्या आहेत. या मूर्ती श्री क्षेत्र पिठापूर प्रमाणे प्रतिष्ठापित आहेत. सदर मूर्ती अत्युच्च दर्जाच्या संगमरवरी दगडात बनवलेल्या आहेत. मूर्ती अत्यंत देखण्या आहेत. येथील गुरुजींनी केलेली पूजा व देखणे रूप पाहिले की भक्त आपले देहभान मिसळून जातो. कारण त्या मूर्तीतून परिवर्तित होणारे तेज. या तीन मूर्ती समोरच श्रींच्या प्रासादिक संगमरवरी पादुका आहेत. प्रत्येक भक्ताला या पादुकावर डोके ठेवता येते. आपण आणलेली पूजा सामुग्री अर्पण करता येते. भक्त कृतकृत्य होतो. 

मंदिरातच समोर डाव्या बाजूस मुरलीधारी श्री. गोपाळकृष्णाची संगमरवरी मूर्ती आहे.  उजव्या बाजूस श्रीराम, लक्ष्मण, सीतामाई व श्री. हनुमान यांच्याही मूर्ती आहेत. सर्वच मूर्ती अत्यंत प्रसन्न ध्यानात आहे. या मंदिरात दर्शन घेताना मन अतिशय प्रसन्न होते. या मंदिर परिसरात अत्यंत प्रसन्न व प्रासादिक स्पंदने जाणवल्याशिवाय राहत नाही. तेजपुंज मूर्ती, प्रसन्न पूजा भक्तिभावाने व आर्ततेने गायलेली आरती सर्वच प्रसन्न व प्रसादिक.

या मंदिराचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे स्वच्छता, शांतता व पावित्र्य. सर्व भक्त पवित्र स्पंदनाने भारलेल्या मंदिरातील दर्शन घेऊन प्रदक्षिणेसाठी निघतात. एक रस्ता तळघरातील ध्यान मंदिराकडे जातो व एक प्रदक्षिणा मार्गाकडे. श्री गुरुना प्रदक्षिणा घालून आपण ध्यान मंदिराकडे जाऊ लागतो. साधारण १०-१५ पायऱ्या उतरून गेल्यानंतर आपण ध्यान मंदिरात प्रवेश करतो. ध्यान मंदिरात समोरच २ मोठे फोटो आपणास दिसतात. एक श्री स्वामी समर्थांचा व दुसरा परमपूज्य सद्गुरु गुरुनाथ मुंगळे महाराज यांचा आहे. याच ध्यान मंदिरात उजव्या बाजूस श्री गुरुनाथ मुंगळे यांचे दीक्षा गुरु श्री गुरुकृष्ण सरस्वती यांची एक तसबीर आहे तर डाव्या बाजूस श्री दत्तगुरूंचे प्राप्त:स्वरणीय पंचमवतार श्री वासुदेवानंद सरस्वती यांची मोठी तसबीर आहे. समोरच श्री स्वामी समर्थांची एक सर्वांग सुंदर संगमरवरी मूर्ती आहे. भक्तजन येथे आसनावर स्थानापन्न होऊन ध्यान धरणा करू शकतात. भक्त व भगवंत यात अभिन्नता प्रस्थापित होते.

या मंदिराचे निर्माण परमपूज्य सद्गुरु श्री गुरुनाथ मुंगळे यांच्या मार्गदर्शना खाली झालेले आहे. परमपूज्य श्री मुंगळेजी दत्त संप्रदायातील एक अधिकारी  सत्पुरूष असून कोल्हापूर निवासी आहेत. ते तत्त्वज्ञानाचे प्राध्यापक होते. त्यांनी अध्यात्मिक क्षेत्रात विपुल लेखन केले असून महान दत्तावतारी श्री गुरुकृष्ण सरस्वती यांचे शिष्य होत. ते दीक्षाधिकारी असून महान साधक आहेत. महाराष्ट्र तसेच इतर प्रांतात त्यांचा शिष्यवर्ग आढळतो. या महान व पवित्र दत्तमंदिरातील मूर्तींची प्राणप्रतिष्ठा यांचेच मार्गदर्शनाखाली मे २००६ मध्ये झाली आहे.

स्त्रोत - आंतरजाल

*सिहोर जिल्ह्यातील  सारुन मारु लेणी परिसर*

*लाल गेरू मध्ये चित्रे*

पान गुराडियामध्ये वीस खडक आश्रयस्थान आढळतात, ते पर्वताच्या ढलान आणि नैऋत्य उतारावर आहेत. यापैकी बहुतेक आश्रयस्थानांमध्ये तीन प्रकारात मोडणारी चित्रे आहेत, स्वस्तिक, त्रिरत्न, इत्यादी सारखी बौद्ध चिन्हे, शिकारीची दृश्ये आणि घोडेस्वार. ही चित्रे लाल गेरू, पिवळा आणि पांढऱ्या रंगात साकारली आहेत.

खडकाच्या आश्रयस्थानापासून पुढे स्तूप विविध स्तरांवर, टेकडीच्या उताराच्या बाजूने, कपडे घातलेल्या दगडांनी बांधलेले स्तूप असलेले अनेक व्यासपीठ आहेत. अशा सुमारे डझनभर स्तूपांचे अवशेष ओळखले जातात, त्यांचा व्यास २ ते १६ मीटरच्या दरम्यान आहे. एकवीस स्तूप पुढे उतारावर, निवारा वर आढळतात. साइटच्या समोर एक महा-स्तुप आहे, सुमारे ७६ मीटर व्यासाचा, एक आवागमन मार्ग आहे. यातील सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे मठ संकुल ज्याला स्थानिक पातळीवर सारू-मारू-की-कोथडी असे म्हणतात.

मौर्य राजा अशोकाने कोरलेल्या शिलालेखांच्या संचाचे दोन शिलालेख संकुलात सापडले आहेत, एका खडकाच्या आश्रयाच्या मागील भिंतीवर, स्थानिक भाषेत सारू-मारू-की-कोथडी म्हणून ओळखले जाते. हे शिलालेख संपादित करणाऱ्या सरकर यांनी अशोकाच्या मायनर रॉक इडिक्ट्सच्या पंधराव्या आवृत्तीचे वर्गीकरण केले आहे.  तो शिलालेख खराब आणि खंडित असल्याचे सांगतो आणि असे दिसते की खडकाचा पृष्ठभाग सतत रेषांमध्ये रेकॉर्ड कोरण्यासाठी अयोग्य असल्याचे दिसून येते म्हणून ते मागील भिंतीवर तीन वेगवेगळ्या विभागात अनेक ओळींमध्ये कोरलेले आहे.  अशोकाने त्याच्या वडिलांनी दिलेल्या अवंती प्रदेशावर राज्य केले आणि उज्जैनला जात असताना त्याने विदिशाला भेट दिल्याचा उल्लेख आहे. महावंशाचे हे विधान काहीवेळा या शिलालेखाच्या पहिल्या ओळीने पुष्टी मिळते. 

पीटर स्किलिंग म्हणतात की पान गुराडिया शिलालेख अशोक राजपुत्र असताना माळवा प्रदेशात त्याच्या उपस्थितीची पुष्टी करतो. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*श्री.अन्नपूर्णा देवी मंदिर,*

दशाश्वमेध रस्ता 

वाराणसी, उत्तर प्रदेश.

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

वाराणसीमधील काशी विश्वनाथ मंदिराजवळील दशाश्वमेध मार्ग, विश्वनाथ गल्ली येथे श्री.अन्नपूर्णा देवीचे मंदिर आहे. 

या अन्नपूर्णा मंदिराचे बांधकाम १७२९ मध्ये मराठा "पेशवा बाजीराव" यांनी केले आहे. काशीच्या भक्तांची श्रद्धा आहे की काशीदेवी हे अन्नपूर्णेचे माहेर आहे, त्यामुळे या शहरात कोणीही उपाशी झोपत नाही. काशी विश्वनाथ मंदिरापासून हाकेच्या अंतरावर अन्नपूर्णाचे मंदिर आहे.

या देवीला तिन्ही लोकांची आई मानले जाते. असे म्हणतात की तिने स्वतः भगवान शंकराला भोजन दिले होते. या अन्नपूर्णा देवीच्या मंदिराच्या प्रांगणात मां काली, शंकर पार्वती आणि नृसिंह देवाच्या मूर्ती स्थापन केल्या आहेत.

आदि शंकराचार्यांनी अन्नपूर्णा मंदिरात अन्नपूर्णा स्तोत्र रचून ज्ञान प्राप्त करण्याची इच्छा व्यक्त केली होती.

अन्नपूर्णे सदापूर्णे शंकरप्राण बल्लभे,

ज्ञान वैराग्य सिद्धर्थं भिक्षां देहि च पार्वती। 

वाराणसीतील श्री अन्नपूर्णा मंदिर पारंपारिक भारतीय मंदिर वास्तुकला दर्शवते. प्रवेशद्वार मंदिराच्या आवारात प्रवेशद्वार म्हणून काम करते. दरवाजामध्ये सजावटीची कमान, शिल्प किंवा कोरीव काम. मंदिराच्या परिसरात एक स्तंभ हॉल किंवा मंडप समाविष्ट आहे जो भक्तांसाठी एकत्र येण्याचे ठिकाण म्हणून काम करतो. येथे धार्मिक विधी आणि विधी देखील आयोजित केले जातात. मुख्य मंदिराची रचना सहसा गोपुरम किंवा शिखर नावाच्या विशाल शिखराने चिन्हांकित केली जाते.

मंदिराच्या मध्यभागी एक पवित्र स्थान आहे जिथे मुख्य देवतेचे वास्तव्य आहे. मुख्य देव सिंहासनावर विराजमान आहेत आणि त्यांच्या एका हातात रत्नांचा गोळा आहे आणि दुसऱ्या हातात कलची आहे, त्यांनी सोनेरी वस्त्रे आणि दागिने घातले आहेत. त्यांच्या कपाळावर अर्धा चंद्र असल्याने ते खूप सुंदर दिसतात.

मंदिराच्या बाहेरील आणि आतील भिंतींवर हिंदू पौराणिक कथा, फुलांचे आकार आणि भौमितिक नमुने संबंधित दृश्ये दर्शविणारी गुंतागुंतीची कोरीवकाम केलेले आहे. हे कोरीव काम कारागिरांचे कौशल्य आणि कलाकुसर दाखवते.

मंदिर बांधताना नागरी शैलीतील वास्तुकलेचा वापर करण्यात आला आहे. येथे अन्नपूर्णा देवीच्या दोन मूर्ती आहेत, एक पितळेची आणि दुसरी सोन्याची. सोन्याची मूर्ती वर्षातून एकदा अन्नकुट दिवशी आणि पितळेची मूर्ती दररोज पाहता येते.

बाबा विश्वनाथांना अन्न देणारा आई अन्नपूर्णाचा खजिना वर्षातून फक्त ४ ते ५ दिवसच धनत्रयोदशी ते भाऊबीज पर्यंत उघडतो. त्यामुळे येथे दर्शनासाठी भाविकांची रांग लागते. धनत्रयोदशीला प्रसाद स्वरूपातील नाणी आणि लाव्हा वाटण्यात येतात. प्रसादात मिळणारी नाणी आणि लावा तिजोरीत ठेवल्यास कधीही अन्नाची कमतरता भासत नाही, अशी वंदता असल्याने भक्त या दिवसाची वाट पाहतात आणि मंदिराची कपाट उघडण्याच्या काही तास आधी रांगेत उभे असतात.

अन्नपूर्णा मंदिरात स्थापित माँ अन्नपूर्णा देवी, लक्ष्मी देवी आणि भू देवी यांच्यासोबत असलेल्या भगवान शंकराच्या चांदीच्या मूर्तीला दिवाळीतच भेट देता येते.

अन्नपूर्णा मंदिरात मोफत भोजन व्यवस्था आहे जिथे पाहुणे प्रसाद घेऊ शकतात आणि दान देऊ शकतात.

स्त्रोत - मुकुंदराय धारैया

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

*कोकणातील नररत्ने*

*आधुनिक दधिची - बाळकृष्ण लक्ष्मण साठे*

लेखक - श्री. आशुतोष बापट

“माझ्या मृत्यूनंतर माझे डोळे नेत्रपेढीला द्यावे, शव वैद्यकीय विद्यार्थ्यांच्या शिक्षणाकरिता हॉस्पिटलला द्यावे आणि माझ्या हाडांचा सांगाडा माझ्या गावच्या शाळेत ठेवावा जेणेकरून विद्यार्थ्यांना शास्त्रीय माहिती उपलब्ध होईल” अशी अट लग्नाच्या वेळी घालून बोहल्यावर उभे राहणारे आधुनिक दधिची ऋषी म्हणजे कोकणातील देवाचे गोठणे गावचे कै. बाळकृष्ण लक्ष्मण साठे हे नररत्न होय !

दधिची ऋषींनी आपली हाडे वापरून त्याची शस्त्रे करावीत आणि ती दैत्यांच्या निर्दालनासाठी वापरावीत अशी इच्छा व्यक्त करून आपला देह विसर्जित केला होता. त्याच धर्तीवर आपल्या हाडांचा सांगाडा विद्यार्थ्यांना अभ्यासासाठी उपयोगी पडावा अशी इच्छा १९५५ साली व्यक्त करणारे साठे हे ऋषितुल्य व्यक्तिमत्व होते. देवाचे गोठणे हे त्यांचे गाव. कोकणच्या खजिन्यात अशी असंख्य नररत्ने दडलेली असताना ती सर्वसामान्य प्रजेला माहीतही नसतात हे दुर्दैव. पण किमान आज त्यांच्या पुण्यतिथीच्या निमित्ताने त्यांचे स्मरण व्हावे ही इच्छा.

६ जुलै १९०२ रोजी राजापूर तालुक्यातील देवाचे गोठणे इथे सगुणाबाई लक्ष्मण साठे या मातेच्या पोटी जन्मलेल्या बाळकृष्ण या मुलाचे बालपण खडतर गेले. वडिलांच्या अकाली मृत्यूनंतर आईने त्यांचा सांभाळ केला. बाळकृष्ण साठे यांनी तरुण वयात स्वातंत्र संग्रामात उडी घेतली आणि अनेक वर्षे कारावास भोगला. पुढचे आयुष्य त्यांनी आदर्श शिक्षक म्हणून व्यतीत केले. त्यांनी लग्न करावे अशी आईची इच्छा होती, मात्र देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यावरच लग्न करेन अशी शपथ या तरुणाने घेतली आणि ती तंतोतंत पाळली सुद्धा. स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतर वयाच्या ५५ व्या वर्षी त्यांच्या खडतर काळात साथ देणाऱ्या श्रीमती सीताबाई कायकिणी यांच्याशी त्यांनी विवाह केला. अत्यंत प्रगत विचार असलेल्या साठ्यांनी मूल होऊ न देण्याच्या अटीवर विवाह केला. तसेच मृत्युनंतर नेत्रदान आणि देहदान करण्याची परवानगी विवाह करतानाच मिळवली. 

आयुष्यभर अव्याहत समाजसेवेसाठी झटलेल्या या ऋषींचे २९ जानेवारी १९७९ रोजी निधन झाले. त्यांच्या इच्छेनुसार त्यांचे नेत्रदान आणि देहदान करण्यात आले. त्यांचा सांगाडा त्यांची पत्नी श्रीमती सीताबाई यांनी देवाचे गोठणे इथे साठे यांनी आपल्या आईच्या नावे सुरु केलेल्या ‘सगुणा विद्यामंदिरास’ सादर केला. तो आजही या शाळेत आपल्याला बघायला मिळतो. लौकिकार्थाने बाळकृष्ण लक्ष्मण साठे हे या जगात नसले तरीही त्यांची हाडे आजही दधिची ऋषींसारखी समाजाच्या सेवेत व्यस्त आहेत. कोकणात देवाचे गोठणे या गावी अवश्य जावे. तिथे असलेले कातळशिल्प, ब्रह्मेंद्रस्वामींनी बांधलेले परशुरामाचे मंदिर आणि त्याचबरोबर आधुनिक दधिची असलेल्या बाळकृष्ण लक्ष्मण साठे यांचा सगुणा विद्यामंदिर इथे ठेवलेला सांगाडा आवर्जून बघावा. देशासाठी, समाजासाठी झिजलेल्या या नररत्नाला साष्टांग दंडवत घालावा. 

(सदर माहिती मिळवण्यासाठी चिपळूण येथील श्री. Dhananjay Chitale  यांची अत्यंत मोलाची मदत झाली. त्यांचा मनःपूर्वक आभारी आहे)

 

*सिहोर जिल्ह्यातील  ऑल सेंट्स चर्च*

ऑल सेंट्स चर्च  हे सिहोर शहरातील एक ऐतिहासिक आणि प्रतिष्ठित अँग्लिकन चर्च आहे. हे सुंदर आणि आश्चर्यकारक चर्च या प्रदेशाच्या समृद्ध इतिहासाचा आणि सांस्कृतिक विविधतेचा पुरावा आहे आणि या क्षेत्राच्या सर्वात महत्त्वाच्या खुणांपैकी एक मानले जाते.

भारतीय हवामानातील उष्णता आणि चकाकी यापासून बचाव करण्यासाठी एका विलक्षण योजनेवर बांधलेले ऑल सेंट्स चर्च  हे  लेफ्टनंट-कर्नल विलोबी-ऑस्बोर्न, सीबी, राजकीय निवासी यांनी डिझाइन केले होते.

चर्च हलक्या लाल सँडस्टोनने बांधले आहे, कॉइन्स गडद बेसाल्टचे आहेत आणि शैली प्रारंभिक इंग्रजी आहे: त्यात नेव्ह आणि चॅन्सेल, उत्तर आणि दक्षिण गलियारे, पश्चिम पोर्च आणि एक बेल-टॉवर... गलियारे आहेत. ..मठासारखे दिसणारे, बाहेरून बटू स्तंभांमधून उगवलेल्या खुल्या कमानींची मालिका सादर करते. ओसरी म्हणून काम करणारे गलियारे आणि चर्च अतिशय सुंदर आहेत. पश्चिमेचा पोर्च त्यात वाहने येण्यासाठी पुरेसा मोठा आहे. आशियामधील हे सर्वात सुंदर चर्च बांधण्यासाठी २७ वर्ष लागली.

हे चर्च स्कॉटलंडमधील चर्चची हुबेहूब प्रतिकृती असल्याचे दिसते. सिवान नदीच्या काठावर वसलेल्या, इमारतीचे निओ-गॉथिक आर्किटेक्चर हे काचेच्या डाग नसलेल्या खिडक्या आणि गुंतागुंतीच्या कोरीव कामांसह चर्चचे वैशिष्ट्य आहे. सर्व स्तरातील लोक सर्वशक्तिमान देवाशी जोडण्यासाठी चर्चला भेट देतात. 

हे चर्च १९ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात बांधले गेले होते आणि प्रसिद्ध ब्रिटीश वास्तुविशारद  क्लिष्ट कोरीवकाम आणि सुंदर काचेच्या खिडक्यांनी सजलेली ही इमारत निओ-गॉथिक वास्तुकलेचे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे. चर्च हिरव्यागार बागा आणि झाडांनी वेढलेले आहे, जे त्याच्या शांत आणि शांत वातावरणात भर घालते.

ऑल सेंट्स चर्च सीहोर हे प्रार्थनास्थळ आणि स्थानिक समुदायासाठी सांस्कृतिक केंद्र आहे. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*बुधा (जुने) गणेश मंदिर*

जाजपूर, कटक जिल्हा, ओडिशा

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

या मंदिरात श्रीगणेशाची त्याच्या प्रौढ स्वरूपातील (जुन्या स्वरूपाची) भव्य मूर्ती आहे.

     बुधा गणेश मंदिर जाजपूर जिल्ह्यातील वैतरणी नदीच्या काठावर, भुवनेश्वरपासून ११५ किमी अंतरावर आहे. हे मंदिर विरजा देवीच्या प्रसिद्ध भव्य मंदिराजवळ स्थापित आहे. वैतरणी नदी बालासोर आणि कटक जिल्ह्यांच्या सीमारेषा तयार करते. जेव्हा पितृलोकात भागीरथी गंगा वाहते तेव्हा तिला वैतरणी म्हणतात असा उल्लेख महाभारतात आहे.

      जाजपूर येथील बुधा गणेश मंदिरात श्रीगणेशाची त्याच्या प्रौढ वयातील (जुन्या स्वरूपाची) भव्य मूर्ती आहे. पूर्वी हे संपूर्ण मंदिर खंडोली दगडात बांधलेले होते. मात्र काही काळापूर्वी येथील शिल्पाच्या संरक्षणासाठी त्यावर चुन्याचे प्लास्टर लावण्यात आले होते.

मंदिराच्या इतिहासाबाबत कोणतेही ठोस पुरावे नसले तरी मंदिरातील शिल्पकला पाहता हे मंदिर अकराव्या शतकात बांधल्याचे पुरातत्वशास्त्रज्ञ सांगतात. हे मंदिर रेखा (भुवनेश्वरचे लिंगराज मंदिर) आणि पिधा देवल (कोणार्क सूर्य मंदिर) शैलीत बांधले आहे.

तीळ संकष्टी चतुर्थीनिमित्त येथे भाविक गणेशाची पूजा करण्यासाठी येतात. गणेश मंदिराला स्थानिक लोक खूप मानतात. ते तेथे जाऊन पुत्रप्राप्तीसाठी प्रार्थना करतात आणि पुत्रप्राप्तीनंतर तेथे जाऊन मुलाचे चुडा कर्म संस्कार करतात. पिंड दान संस्कारही येथे केला जातो.

मंदिराजवळ ब्रह्मकुंड नावाचा मोठा तलाव आहे. वैतरणी नदीच्या तीरावर असलेल्या या सरोवरात ब्रह्माजींनी महायज्ञ केला होता, त्यामुळे या भागाला 'यजपूर' असे नाव पडले. हे ठिकाण सध्या 'जाजपूर' म्हणून ओळखले जाते.

हे ठिकाण प्राचीन गरुड स्तंभापासून २ किमी अंतरावर आहे. जाजपूरला नभी गया क्षेत्र असेही म्हणतात. येथे माता सतीच्या नाभीचा प्रदेश पडला होता. संपूर्ण जाजपूरमध्ये एक कोटीहून अधिक शिवलिंगे असल्याचे सांगितले जाते. प्रसिद्ध दशाश्वमेध घाट आणि सप्तमातृका मंदिर देखील बुधा गणेश मंदिराजवळ आहे.

स्त्रोत - मुकुंदराय धारैया

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

*श्री. हनुमान मंदिर*

सूरज कुंड, पुरवा गांव

मांडला जिल्हा, मध्य प्रदेश 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

पवनपुत्र हनुमानजींचे हे मंदिर मध्य प्रदेशातील मांडला जिल्ह्यापासून ३ किलोमीटर अंतरावर पूर्वा गावाजवळ सूरजकुंड ठिकाणी नर्मदा नदीच्या काठावर आहे. हनुमानजींच्या या अद्भुत आणि चमत्कारी मंदिरात, हनुमानजींची मूर्ती दिवसातून तीन वेळा बदलते.

हनुमानजींच्या या अद्भुत आणि चमत्कारी मंदिराबाबत येथील पुजारी सांगतात की, पहाटे ४ ते १० या वेळेत हनुमानजींची मूर्ती लहान मुलाच्या रूपात असते. मग सकाळी १० ते संध्याकाळी ६ पर्यंत ती तरुण फॉर्ममध्ये राहते, त्यानंतर संध्याकाळी ६ ते पहाटे ४ पर्यंत ती रात्रभर जुन्या फॉर्ममध्ये राहते.

मंदिरात घडणाऱ्या या आश्चर्यकारक घटनेवर स्थानिक लोकांचे म्हणणे आहे की येथे जे काही घडते ते देवाच्या इच्छेने होते आणि ते नैसर्गिक आहे. आजूबाजूच्या गावातील लोकांची या प्राचीन मंदिरावर अतूट श्रद्धा आहे.

पौराणिक मान्यतेनुसार, भगवान सूर्य नर्मदा नदीच्या या काठावर तपश्चर्या करत असत आणि त्यांच्या तपश्चर्येत कोणताही अडथळा येऊ नये म्हणून हनुमानजी त्यांचे सर्व वेळ रक्षण करत असत. जेव्हा भगवान सूर्याची तपश्चर्या पूर्ण झाली आणि ते आपल्या जगाकडे जाऊ लागले, तेव्हा त्यांनी आपल्या शिष्याला म्हणजेच हनुमानजींना त्याच ठिकाणी राहण्यास सांगितले आणि त्यानंतर हनुमानजी मूर्तीच्या रूपात या किनाऱ्यावर बसले.

स्त्रोत - मुकुंदराय धारैया

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

भारतातील शिल्पधन*

*सिहोर जिल्ह्यातील कुंवर चैन सिंग स्मारक*

कुंवर चैन सिंग यांचे स्मारक हे सिहोर जिल्ह्यातील ऐतिहासिक ठिकाण आहे. कुंवर चैन सिंग हा नरसिंहगड संस्थानाचा राजपुत्र होता. ते नरसिंगगड राज्यात राज्य करत होते. इंग्रजांविरुद्ध लढून ते शहीद झाले. कुंवर चैन सिंग यांनी १९२४ मध्ये ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र लढा दिला. या लढ्याबद्दल फारशी लोकांना माहिती नाही. पण ही लढाई इंग्रजांविरुद्ध लढलेली पहिली लढाई आहे. ज्यामध्ये कुंवर चैन सिंग आणि त्यांचे साथीदार पराभूत होऊन शहीद झाले. त्यांच्या स्मरणार्थ येथे समाधी बांधण्यात आली आहे. येथे, जो कोणी येईल. तो समाधीला भेट देतो. येथे एक सुंदर छत्री आहे.

सुलतान महमूद खिलजीच्या दरबारातील मंत्री कुंवर चैन सिंग यांच्या स्मरणार्थ १५ व्या शतकात बांधलेले, कुंवर चैन सिंगचे सेनोटाफ इंडो-इस्लामिक वास्तुकलेचे चित्रण करतात. लोटिया नदीच्या काठावर वसलेले, सेनोटाफ लाल वाळूच्या दगडाने बनलेले आहेत, प्लॅटफॉर्मला लहान घुमट आणि चार मिनार असलेल्या सीमा भिंतीने वेढलेले आहे. सेनोटाफच्या आतील भिंती पेंटिंग्ज, कोरीवकाम आणि सुंदर रचनांनी सुशोभित आहेत. कुंवर चैन सिंग यांचे शव ठेवलेले एक छोटेसे कक्ष आहे. हिंदू आणि इस्लामिक घटकांचे मिश्रण असलेलं हे ठिकाण पाहण्यासारखे आहे.

हे स्मारक हिंदू आणि इस्लामिक घटकांचे मिश्रण असलेल्या इंडो-इस्लामिक शैलीतील वास्तुकलेचे उत्कृष्ट उदाहरण आहेत. सुलतान महमूद खिलजीच्या दरबारातील. सेनोटाफ लाल वाळूच्या खडकापासून बनविलेले आहेत आणि उंच प्लॅटफॉर्मवर आहेत. व्यासपीठ लहान घुमटांनी सजवलेल्या सीमा भिंतीने वेढलेले आहे. मुख्य सेनोटाफ एक उंच मुकुट आणि चार मिनार असलेली एक मोठी रचना आहे. घुमट किचकट कोरीव कामांनी सजवलेला आहे आणि मिनारांना जाळीच्या कामासह बाल्कनी आहेत.

सेनोटाफचा आतील भाग सुंदर चित्रे आणि कोरीव कामांनी सजलेला आहे. भिंती किचकट नमुने आणि रचनांनी सुशोभित केल्या आहेत, तर छताला सुंदर भित्तीचित्रे रंगवलेली आहेत. सेनोटाफमध्ये एक लहान खोली देखील आहे जिथे कुंवर चैन सिंग यांचे पार्थिव ठेवण्यात आले होते.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*Image © Prakash Pitkar*...

*तवंदीच्या माळावर* 

*तवंदी* 

*निपाणी परिसर*   

...... 

माणसांचे वास्तूंशी ... जागांशी .... माणसांशी अनेक ऋणानुबंध असतात. या सगळ्या गोष्टी मनात कायम  घर करून असतात. खूप वेळा या वास्तू, जागा आपण बघितलेल्याही नसतात.  तरीही एक वेगळंच आकर्षण कायम वाटत राहातं. कित्येक वर्ष उलटली तरी या गोष्टींचे संदर्भ मनात कायम ताजेतवाने असतात. त्यांचं नुसतं नाव ऐकलं तरी मन मृदू होतं. या सगळ्याची तर्कसंगती लावता येत नाही. झाली असतील पंचवीसेक वर्ष ... खरं तर त्याहूनही जास्त. बंगलोर बाजूने मोटारसायकलने ठाण्याला येत होतो. आजरा-आंबोली कडे जाणाऱ्या निपाणीच्या चौकातून पुढचा छोटासा घाट ओलांडताना 'तवंदी' लिहिलेला दगड दिसला. खरं तर लांबचा पल्ला असल्याने इन्फिल्ड सुसाट होती. तरीही ते नाव दिसलं आणि क्षणात ब्रेकवर पाय गेला. मात्र बरोबर अजून मोटारसायकल्स होत्या. थांबता आलं नाही. गेल्या वर्षी देखील दांडेलीला जाताना असंच झालं. येताना जाऊ, असा मनात विचार केला. येताना बेळगाव सोडलं. मी गाडी चालवत नव्हतो. हायवेवरचा निपाणीचा तो चौक गेला. पण बरोबरच्या कोणालाही तवंदी ... तिथल्या गोष्टी माहित असायचं काही कारणच नसल्याने याही वेळी तिथून जाताना गाडया सुसाट होत्या.  मी मनात खूप नाराज झालो. 

गेल्या आठवड्यात मात्र मी गाडी चालवत होतो. बदामीहून येताना या वेळी तवंदीत गेलो. हायवेवरून गाडी आतल्या लहान रस्त्याला वळली.  नजर तिथला माळ, निसर्ग बघायला लागली. इंदिरा संतांनी लिहिलेली ब्रम्हाची बाग शोधायला लागली. 'मृदगंधा'त लिहिलेलं सगळं नजरेसमोर यायला लागलं.  तवंदी डोंगरावरचं गाव. डोंगराच्या पोटातलं ब्रह्माचं देऊळ. आजूबाजूचे मोठमोठे वृक्ष. घमघमणारा हिरवा चाफा. कृष्ण कांचन, निशिगंध, चटक चांदणी, मोगरा, हळद, तुळस अशा फुलांचे हिरव्या चाफ्यात मिसळलेले .... आसमंताला वेढणारे गंध. तवंदी गावालाच एक छान वास असायचा. डोंगरातील अनघड दगड-मातीवरून येणाऱ्या झळांचा वास, वेशीवरच्या देवचाफ्याच्या फुलांचा गोड दुधाळ वास, घराघरांतून येणाऱ्या धुराचा वास, गुरांच्या अंगांचा, गोठयांचा वास, काढलेल्या दृष्टीचा आणि उदा-धुपाचा वास, रॉकेलच्या चिमणीचा वास, चुलीवर परतल्या जाणाऱ्या कोरड्यासाचा खमंग वास .... असा हा तवंदीचा आईच्या मायेसारखा वास.  त्या गंधगाभाऱ्याची ही तवंदीतली विपुल फुलं.  काळंभोर झालेलं आभाळ ... विजेप्रमाणे साट साट पडणारे वळिवातल्या पावसाचे मोठमोठे थेंब ... तो सुखावणारा पाऊस बघून नाचणारी तवंदीतली मुलं.  काळ्याभोर मातीतून उठलेला तो वाफाळा .. घम घम वास. हा मृदगंध भरभरून पिणारी ही मुलं.  या सगळ्या सोनेरी आठवणींचा तवंदीतला सुंदर झरा. तिथला माळ, मनोमनीच्या पाऊलवाटा, हिरवे ऋणानुबंध, ते दिगंत आकाश, अथांग निळाई, रानफुलं, रात्री आकाशात फुललेला चांदण्यांचा मळा ....  सगळं सगळं डोळ्यांसमोर यायला लागलं. 

गाडी गावाच्या वेशीत शिरल्यावर विचारत विचारत शेवटी इंदिरा संतांच्या घराजवळ पोचलो. तिथे काहीही नव्हतं. वाडयाच्या दरवाजाचे निखळलेले चिरे तेवढे कसेबसे होते. गेल्या पाऊणशे वर्षातल्या उन्हा-पावसात-वाऱ्यात त्या सगळ्या सोनेरी आठवणी जपून होते. वाड्याच्या निखळलेल्या दगडी भिंती होत्या. आम्हाला बघून शेजारच्या एक बाई आल्या. आमची विचारपूस केली. नजर चुकवत म्हणाल्या ... अहो आता इथे काहीही उरलं नाही. आत जाऊन बघितलं तर सगळीकडे शेण गोवऱ्या होत्या. आजूबाजूचे बहुतेक ती वास्तू गोठा म्हणून वापरत असावेत.  पूर्वी तवंदीत दीक्षितांची दहा नांदती, समृद्ध घरं, वाडे होते. इंदिरा संतांचे बाबा मामलेदार होते. मोठा वाडा होता. घरी मोठी शेती, नोकर चाकर, भरपूर दूधदुभतं होतं. १९४८च्या घटनेत सगळी जाळपोळ झाली. ही कुटुंब बेळगाव, निपाणी, चिकोडी, कोल्हापूरकडे गेली. त्या बाईंच ... दीक्षितांच्या कुटुंबातलं ते एकमेव छोटंसं चंद्रमौळी नांदतं घर तग धरून आहे. तिथेही ती दोघंच सध्या आहेत. त्या उदास आवाजात बोलल्या ... आमचंही आता खरं नाही. वय झालंय. मुलं आपापल्या वाटांवर गेली. बघुया ... आमचेही इथे आता किती दिवस उरलेत. इंदिरा संतांनी वर्णिलेला तवंदीचा तो जिव्हाळा त्या बाई जपून होत्या. या ना ... चहा घ्या बोलताना तो जिव्हाळा आम्हाला सहज जाणवला.   

       आम्ही अगदी जड मनाने तिथून निघालो. चालत थोडं फिरलो. गाव उंच पठारावर. कडेला जाऊन ती अर्ध्या डोंगरातली विहीर ... निसर्ग बघितला. अनेक वर्ष मनात रुंजी घालणारं तवंदी डोळे भरून बघितलं. मात्र आताची त्यांच्या वाड्याची ही वास्तू बघून मन विषण्ण झालं. 'नाही चिरा नाही पणती' अशीच अवस्था त्या वाड्याची होती. मनाची द्विधा अवस्था होती. तवंदी यायची खूप वर्षांची इच्छा पूर्ण झाली होती. पण त्या घराची उदास ... निःशब्द अवस्था बघून खूप वाईट वाटलं होतं. तो वाडा ... ते मंगल वातावरण ... पहाटेच्या भूपाळ्या ... कराग्रे वसते लक्ष्मी ....ओव्या, परवचा, शुभम करोती ... विष्णुसहस्त्रनाम, नागपंचमी ... झाडाला बांधलेले जाड काथ्याचे  झोपाळे,  गाईचं धारोष्ण दूध ...ती मायाळू माणसं ...   सगळं सगळं भूतकाळात नाहीसं झालं.  काळ फार समर्थ असतो. खरं तर क्रूर असतो. सगळं पार बदलवून टाकतो. सगळं पार नष्ट करून टाकतो. आपलं काहीही चालत नाही.  पूर्वीचे काहीतरी दृढ ऋणानुबंध असावेत. कुठे ठाणे ... कुठे साडे चारशे ... पाचशे किमीवरचं ... अगदी अडवाटेवरचं हे छोटंसं खेडेगाव. थोडीथोडकी नाही तर गेली तीसेक वर्ष मनात कायम रुंजी घालत राहिलं. हाक मारत राहिलं. शेवटी घेऊन गेलंच. भेट जन्मांतरीची व्हावी, तसंच झालं. पाय निघता निघत नव्हता.  जड मनाने निरोप घेतला. गाडी परत निपाणी हायवेला लागली तरी मन मात्र तवंदीच्या माळावर घुटमळत होतं. 

*© प्रकाश पिटकर* ........ 

पोरका पैस ..... 

फळे माघारी ठेवून 

करी वर्षाव फुलांचा 

ओक्याबोक्या फांद्यांखाली 

जर्द हिरवा गालिचा ...... 

अर्घ्य देऊन वैभव 

ऋण फेडले मातेचे 

उभा विरागी तटस्थ 

ध्यान करीत नभाचे .... 

कधी वादळे घुमती 

कधी कुऱ्हाडी वाजती 

त्याची पाहून तपस्या 

अग्निदेव भेटी देती ..... 

पैस रिकामा पोरका 

नाही जाणीवही कोणा 

भिरी मात्र कधी कधी 

घालतात प्रदक्षणा .... 

*© इंदिरा संत*

*श्री क्षेत्र कर्दळीवन दुर्गम पण जागृत तपस्थान*

कर्दळी वनाबाबत एक वेगळा मतप्रवाह

जे कर्दळीवन आज दाखवले जाते त्याचा व श्रीगुरुचरित्रातील कर्दळीवनाचा काहीही संबंध नाही. श्रीदत्तसंप्रदयातील थोर विभूती, प. पू. श्री. शिरीषदादा कवडे यांनी आपल्या श्रीवामनराज त्रैमासिकाच्या कार्तिक शके १९३५ च्या अंकामध्ये छापलेल्या 'कृष्णातिरीच्या वसणा-या' या प्रवचनात याविषयी खूप मौलिक माहिती दिलेली आहे. जिज्ञासूंनी सदर प्रवचन आवर्जून वाचावेच. त्यात ते म्हणतात, "मूळ कर्दळीवन नामक दिव्य तपोभूमी ही प्रत्यक्ष श्रीदत्तलोकातच आहे, आणि त्या श्रीदत्तलोकातील कर्दळीवनात जाण्याचा मार्ग हा श्रीशैल्य मल्लिकार्जुनाच्या लिंगामधूनच सुरू होतो. त्या लिंगात योगबलाने प्रवेश केला असता तेथून थेट श्रीदत्तलोकातील त्या दिव्य कर्दळीवनात जाता येते. श्रीदत्तसंप्रदायाच्या सांकेतिक भाषेत, स्थूलमानाने श्रीमल्लिकार्जुन लिंग आणि त्याभोवतीच्या साडेतीन कोस परिघाच्या परिसरालाच 'कर्दळीवन' असे म्हणण्याचा प्रघात आहे!"

भगवान श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी महाराज वर वर्णन केलेल्या पध्दतीनेच श्रीदत्तलोकातील कर्दळीवनात निघून गेले. लौकिक अर्थाने ते पृथ्वीतलावरून अदृश्य झाले. पण ज्यांना श्रीदत्तसंप्रदायाचे रहस्यच माहीत नाही; खरा संप्रदाय माहीत नाही असे लोक व्यर्थच पाताळगंगेच्या पैलतीरावरील अघोरी उपासना चालणा-या व त्याज्य मानलेल्या कर्दळवनाचा स्वतःच्या फायद्यासाठी सध्या खूप प्रचार-प्रसार करताना दिसत आहेत. कलियुगाचा विचित्र महिमा म्हणूनच की काय, अशा स्थानांशी अनेक दंतकथांचा संबंध जोडून आज शेकडो लोक भलत्याच कर्दळीवनाच्या यात्रा करीत आहेत.

सध्याच्या काळात कर्दळीवन यात्रा हा फार मोठा धंदा झालेला आहे. अनेक धूर्त लोकांनी खास कर्दळीवनासाठीच यात्रा कंपन्या काढलेल्या आहेत. भोळ्या भाविक लोकांना भावनिक स्तरावर ब्लॅकमेल करून, त्यांच्या श्रध्देशी खेळून या यात्रेला येण्यासाठी भरीस पाडले जात आहे. एवढेच नाही तर, सरकारी अभयारण्य असलेल्या या कर्दळीवनाच्या विकासासाठी संघ, संस्था, गोशाळा इत्यादी स्थापून त्यांच्या नावावर देश-विदेशातून बख्खळ पैसा जमवला जात आहे. ही भाविक भक्तांची घोर फसवणूकच आहे. भाविकांनी असल्या भूलथापांना अजिबात बळी पडू नये.

गेल्या एक-दोन वर्षात या कर्दळीवनाचे खोटेच माहात्म्य सांगणारे अनेक ग्रंथ बाजारात आलेले दिसतात. पध्दतशीर मार्केटिंग करून, लोकांच्या मानसिकतेवर वारंवार मारा करून या ग्रंथाच्या हजारो प्रती खपवल्या जात आहेत. लोकांच्या श्रध्देशी खेळून, त्यांची हकनाक दिशाभूल करुन आपली तुंबडी भरण्याचा हा हीन उद्योग किळसवाणाच आहे. अशा एकजात सर्व पुस्तकांमध्ये छापलेले अनुभव देखील अतिशय सामान्य स्तरावरील भावनिक व मानसिक खेळच आहेत. शास्त्रांच्या दृष्टीने त्यांना अनुभव देखील म्हणता येणार नाही. ते शुध्द कल्पनाविलासच आहेत. पण व्यवहारात जेव्हा अशा गोष्टी विविध माध्यमांमधून वारंवार समोर येतात, तेव्हा स्वाभाविक मानसिकता म्हणून मग लोकांना त्यात तथ्य असावेसे वाटू लागते. हीच पध्दत वापरून खोट्या नाट्या प्रसिध्दीचा पध्दतशीर अवलंब करून सध्या कर्दळीवन यात्रांचा धंदा तेजीत चालू आहे.

आज जे कर्दळीवन 'महान पवित्र ठिकाण' म्हणून दाखविण्यात येते. तिथे श्रीनृसिंहसरस्वती स्वामी महाराज कधीच गेलेलेही नाहीत. मग तेच श्रीस्वामी समर्थ म्हणून तेथून पुन्हा प्रकटले, हेही खोटेच ठरते. शिवाय ते स्थान अपवित्र, अयोग्य म्हणूनही मानलेले आहे. अशा ठिकाणी मोठ्या श्रध्देने यात्रा करून, प्रचंड कष्ट सोसून काय पदरात पडणार? जंगलात निसर्गाचा अनुभव घ्यायचा असेल तर मग कर्दळीवनच कशाला हवे? इतरही जंगले आहेतच की! एक अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट लक्षात घ्यायला हवी. श्रीदत्तसंप्रदायातील कारंजा, पीठापूर अशी स्थाने प्रथमतः प. प. श्रीमत् टेंब्येस्वामींनी शोधून काढली. कुरवपूर, नृसिंहवाडी, औदुंबर इत्यादी प्रमुख श्रीदत्तस्थानांचा विकासही त्यांनीच करवला. पण त्यांनी या कर्दळीवनाचा साधा उल्लेखही कुठे केलेला नाही आपल्या वाङ्मयात. ते आसेतुहिमाचल भ्रमण करीत असताना मल्लिकार्जुनाला गेले पण कर्दळीवनात अजिबात गेले नाहीत. म्हणजे जे स्थान त्यांना मान्यच नव्हते, त्याचे महत्त्व (?) आजच्या या लोकांच्या आध्यात्मिक प्रगतीची स्वत:हूनच ठेकेदारी घेतलेल्या तथाकथित बाजारबुणग्यांना जाणवले; असे म्हणायचे का? का या थोर (?) महाभागांचा अधिकार श्रीमत् टेंब्येस्वामींपेक्षा मोठा आहे? असल्या या तद्दन भंपकपणाला भाविकांनी अजिबात भीक घालू नये आणि कर्दळीवनाच्या यात्रांच्या फंदातही पडू नये, हीच कळकळीची विनंती! प्रचंड हाल-अपेष्टा सोसून या कर्दळीवनात यात्रेला जाण्यापेक्षा घरी बसून केलेली यथाशक्य उपासना देखील जास्त लाभदायक ठरेल!

प. पू. श्री. शिरीषदादा कवडे यांनी आपल्या प्रवचनातून या भयंकर प्रकाराला सर्वप्रथम वाचा फोडलेली असून, फार मोलाची माहिती त्यात सांगितलेली आहे. भाविकांनी ती मुळातून वाचावी व असल्या भलत्याच यात्रांच्या भानगडीत पडून आपली आर्थिक, मानसिक आणि भावनिक फसवणूक करून घेऊ नये. यासाठीच अत्यंत तळमळीने हा लेखन-प्रपंच करीत आहे. संतांच्या ग्रंथातील वरवर न समजणारी रहस्ये अधिकारी विभूतींकडूनच समजून घेतली पाहिजेत. विद्वान असेल पण सद्गुरुकृपा व संप्रदायोक्त साधना नसेल तर अशांच्या म्हणण्याला काडीची किंमत नसते. आज प्रचंड खप होणारी ही कर्दळीवनाबद्दलची सर्व पुस्तके भलतीच माहिती सांगणारी आहेत. त्यात संप्रदायाला धरून काहीही सांगितलेले नाही. त्यामुळे उगीचच अशा भूलथापांना, कल्पनाविलासाला बळी पडून स्वतःची फसवणूक करून घेऊ नये, ही सादर विनंती!

अशा कोणत्याही गोष्टींना, आपल्या सारासार विवेकाच्या मोजपट्टीवर व अधिकारी संतांच्या आधाराने तपासून घेऊन मगच त्यांच्यावर विश्वास ठेवावा, त्यातच आपले खरे हित असते!

*श्री. विराटेश्वर मंदिर*

शहडोल जिल्हा, मध्यप्रदेश 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

धार्मिक आणि आध्यात्मिक सामर्थ्यासाठी प्रसिद्ध असलेल्या शहडोल जिल्ह्यातील प्राचीन विराटेश्वर मंदिर हे स्थापत्यकलेचा उत्तम नमुना आहे.

भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) नुसार, हे मंदिर १० व्या शतकात त्रिपुरीच्या कालाचुरींनी बांधले होते, ज्यांना चेदीचे कालाचुरी असेही म्हणतात. या वास्तुशिल्पाचा उत्कृष्ट नमुना बांधण्याचे श्रेय महाराजा युवराजदेव प्रथम यांना जाते.

हे मंदिर एका सखल व्यासपीठावर उभे आहे आणि  गर्भगृह,  अंतराळ आणि  मंडपासह वेसारा वास्तुशैली मध्ये  बांधले आहे. हे पूर्वाभिमुख मंदिर ४६ फूट लांब, ३४ फूट रुंद आणि ७२ फूट उंच आहे. शिल्पांच्या तीन ओळींनी सजवलेल्या बाह्य भिंती आहेत. या हजारो वर्ष जुन्या मंदिराचा शिखर गेल्या काही वर्षांत दीड ते दोन फूट मागे झुकला आहे. अलिकडच्या वर्षांत मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे, परंतु शिखर त्याच्या मूळ स्थितीत परत आलेला नाही.

बाह्य दर्शनी भागावरील विपुल मदत कार्य खजुराहोच्या मंदिरांची आठवण करून देणारे आहे ज्यात  इरोटिका, भगवान शिव आणि भगवान विष्णूच्या विविध  योगिक मुद्रा, देवी-देवता, पुष्प आणि रेषीय आकृतिबंध आणि इतर शुभ हिंदू प्रतिमाचित्रे दर्शविणारी गुंतागुंतीची तपशीलवार शिल्पे आहेत.

मंदिराच्या प्रवेशद्वाराजवळ एक भव्य नंदी आणि सिंहाची मूर्ती आहे. मुख्य प्रवेशद्वाराच्या मध्यभागी चतुर्भुज रूपात विष्णूची विस्मयकारक मूर्ती असून  डावीकडे वीणावादिनी आणि उजवीकडे श्रीगणेश आहे. तेव्हापासून छतावरील सुशोभीकरण कोलमडले आहे. यमुना आणि गंगा देवी त्यांच्या सेवकांसह गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वाराच्या भिंती सुशोभित करतात.

गर्भगृहात सुमारे ८ इंच उंचीचे शिवलिंग स्थापित केले आहे. बाहेरील भिंती उजव्या बाजूला वीणावादिनी, डावीकडे योगमुद्रेतील ब्रह्मा आणि मध्यभागी भगवान विष्णू यांनी सुशोभित केलेल्या आहेत. नंदी, गांडीव धारण केलेला अर्जुन, उमा महेश्वर,  वरद मुद्रेतील भगवान गणेश, भगवान नटराज, नवग्रह, देवी सरस्वती, सप्त मातृका, अप्सरा, अष्टादिकपालक आणि इतरांचीही सुंदर शिल्पे आहेत.

या मंदिराचे मुख्य आकर्षण म्हणजे स्त्री-पुरुषांची असंख्य  शिल्पे. कलाचुरींच्या भव्यता, कारागिरी आणि स्थापत्य कल्पकतेचे हे एक उत्कृष्ट उदाहरण आहे आणि नक्कीच भेट देण्यासारखे आहे. या ठिकाणची आध्यात्मिक उर्जा विश्वास ठेवण्यासाठी अनुभवायची आहे. हे मंदिर भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण (ASI) च्या संरक्षणाखाली आहे.

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*शहडोल जिल्ह्यातील  लखाबरिया गुहां*

एक लाख लेण्यांमुळे या लेण्यांना लखबरिया हे नाव पडले. कडक लाल वाळू आणि मजबूत खडकांनी बनवलेल्या या गुहेत फक्त काही खोल्या सुरक्षित आहेत.

महाभारत काळात, पांडवांनी त्यांच्या वनवासाचा काही काळ शहडोल जिल्ह्यातील बुरहार तहसील अंतर्गत लखाबरिया गावात घालवला. लोककथा आणि इतिहासकारांच्या मते पांडव त्यांच्या वनवासात शहडोल जिल्ह्यात फिरत होते. यावेळी ते तत्कालीन घनदाट जंगलाच्या मध्यभागी असलेल्या अर्जुला परिसरात पोहोचले. तेथे राहून त्यांनी एक लाख कक्ष असलेली गुहा बांधली. यानंतर त्याचे नाव लखबरिया झाले. हा परिसर मैकल पर्वतराजीच्या पायथ्याशी वसलेला आहे.

पुरातत्व सर्वेक्षणादरम्यान सापडलेल्या शिलालेखांवरून असे दिसून येते की लाखबरिया येथील लेणी दुसऱ्या-तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकात बांधल्या गेल्या असाव्यात. कडक लाल वाळू आणि भक्कम खडकांनी बनलेल्या या गुहेत आता फक्त काही खोल्या सुरक्षित उरल्या आहेत. इतर सर्वांचे प्रवेशद्वार मातीने गाडले गेले आहेत.

पुरातत्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, लाखाबरियाच्या आसपास उत्खननादरम्यान गुहा सापडल्या. आजही अशा अनेक मूर्ती आजूबाजूच्या तलावातून बाहेर पडतात, यावरून असे दिसून येते की, पांडव काळात येथे काही उपक्रम झाले असावेत. आजही लाखाबरिया लेण्यांचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी लोक दूरदूरहून शहडोलला पोहोचतात.

इतिहासकार मानतात की वनवासाच्या काळात पांडव राजा विराटच्या नगरी सोहागपूरमध्येही काही काळ राहिले होते. लाखबरियापासून काही अंतरावर हे गाव आहे. पांडवांनी आपल्या बाणांनी येथे एक तलाव तयार केला होता ज्याचे नाव बाणगंगा होते अशी आख्यायिका आहे.मकर संक्रांतीला या तलावात मोठी जत्रा भरते. 

लखाबरियाच्या लेण्यांबाबत असे मानले जाते की महाभारत काळात पांडव त्यांच्या वनवासात येथे पोहोचले होते आणि त्यांनी एक लाख गुहा बांधल्या होत्या. त्यानंतर त्याचे नाव लखबरिया ठेवण्यात आले. सध्या जवळपास १३ गुहा सुरक्षित आहेत. बाकी सर्व मातीखाली गाडले गेले. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*शहडोल जिल्ह्यातील  लखाबरिया गुहां*

एक लाख लेण्यांमुळे या लेण्यांना लखबरिया हे नाव पडले. कडक लाल वाळू आणि मजबूत खडकांनी बनवलेल्या या गुहेत फक्त काही खोल्या सुरक्षित आहेत.

महाभारत काळात, पांडवांनी त्यांच्या वनवासाचा काही काळ शहडोल जिल्ह्यातील बुरहार तहसील अंतर्गत लखाबरिया गावात घालवला. लोककथा आणि इतिहासकारांच्या मते पांडव त्यांच्या वनवासात शहडोल जिल्ह्यात फिरत होते. यावेळी ते तत्कालीन घनदाट जंगलाच्या मध्यभागी असलेल्या अर्जुला परिसरात पोहोचले. तेथे राहून त्यांनी एक लाख कक्ष असलेली गुहा बांधली. यानंतर त्याचे नाव लखबरिया झाले. हा परिसर मैकल पर्वतराजीच्या पायथ्याशी वसलेला आहे.

पुरातत्व सर्वेक्षणादरम्यान सापडलेल्या शिलालेखांवरून असे दिसून येते की लाखबरिया येथील लेणी दुसऱ्या-तिसऱ्या शतकापासून सहाव्या शतकात बांधल्या गेल्या असाव्यात. कडक लाल वाळू आणि भक्कम खडकांनी बनलेल्या या गुहेत आता फक्त काही खोल्या सुरक्षित उरल्या आहेत. इतर सर्वांचे प्रवेशद्वार मातीने गाडले गेले आहेत.

पुरातत्व विभागाच्या अधिकाऱ्यांनी सांगितले की, लाखाबरियाच्या आसपास उत्खननादरम्यान गुहा सापडल्या. आजही अशा अनेक मूर्ती आजूबाजूच्या तलावातून बाहेर पडतात, यावरून असे दिसून येते की, पांडव काळात येथे काही उपक्रम झाले असावेत. आजही लाखाबरिया लेण्यांचे रहस्य जाणून घेण्यासाठी लोक दूरदूरहून शहडोलला पोहोचतात.

इतिहासकार मानतात की वनवासाच्या काळात पांडव राजा विराटच्या नगरी सोहागपूरमध्येही काही काळ राहिले होते. लाखबरियापासून काही अंतरावर हे गाव आहे. पांडवांनी आपल्या बाणांनी येथे एक तलाव तयार केला होता ज्याचे नाव बाणगंगा होते अशी आख्यायिका आहे.मकर संक्रांतीला या तलावात मोठी जत्रा भरते. 

लखाबरियाच्या लेण्यांबाबत असे मानले जाते की महाभारत काळात पांडव त्यांच्या वनवासात येथे पोहोचले होते आणि त्यांनी एक लाख गुहा बांधल्या होत्या. त्यानंतर त्याचे नाव लखबरिया ठेवण्यात आले. सध्या जवळपास १३ गुहा सुरक्षित आहेत. बाकी सर्व मातीखाली गाडले गेले. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

 *भारतातील शिल्पधन*

*शहाडोल जिल्ह्यातील पचमाथा मंदिराला*

सिंहपूरचे पचमाथा मंदिर हे सुंदर कोरीव काम आणि स्थापत्यकलेचे प्रतीक आहे. शहाडोलच्या पाच हजार वर्ष जुन्या पचमाथा मंदिरात अकरा रुद्री शिवलिंगांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली.

मुख्यालयापासून सुमारे १५ किमी अंतरावर सिंगपूर गावात असलेले पचमाथा मंदिर हे पांडवकालीन स्मरणपत्र आहे. येथे ११ रुद्री शिवलिंगांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. हे मंदिर सुमारे पाच हजार वर्षे जुने असल्याचे सांगितले जाते. त्याचा इतिहासही उज्जैनच्या महाकाल मंदिरासारखाच असल्याचे सांगितले जाते. हे मंदिर बांधले तेव्हाच्या भव्यतेच्या आणि विशालतेच्या कथा आजूबाजूच्या परिसरात आजही प्रसिद्ध आहेत. यामुळेच आजही सिंहपूरचे पचमाथा मंदिर हे दर्शनाचे ठिकाण आणि लोकांच्या श्रद्धेचे केंद्र आहे. 

मंदिरात स्थापित शिवलिंगाची पूजा केल्यानंतर लोक ११ मार्गांनी प्रदक्षिणा घालत असत. सध्या येथे नऊ मार्ग शिल्लक आहेत, तर दोन मार्ग तुटले आहेत. मुघलांच्या काळात औरंगजेबाच्या काळात येथील पुतळे उद्ध्वस्त झाल्याची प्रसिद्धी आहे. आजही त्याचे अवशेष दिसतात. ज्या ठिकाणी एकेकाळी पुतळे बसवण्यात आले होते त्या जागा रिक्त आहेत. हे अतिशय सिद्ध ठिकाण असून गोंड राजांच्या काळात या ठिकाणची भव्यता पाहण्यासारखी होती असे स्थानिक ज्येष्ठ सांगतात.

पचमाथा मंदिर जे दुमजली आहे, ते काही तज्ज्ञांच्या मते गोंड राजांच्या कारकिर्दीत बांधले गेले असे म्हणतात. त्याच्या बांधकामात, अंतरा गावातील अवशेषांमधून पातळ विटा, खडबडीत दगड, कोरीव दगडी दगड आणि जवळपासच्या प्राचीन मंदिरांचे अवशेष आणण्यात आले आहेत, ज्याचा वापर या मंदिरात करण्यात आला आहे. मंदिरात प्राचीन मंदिरांचे अनेक सुशोभित खांब, सुंदर सुशोभित केलेले विष्णू मंदिर, पूर्ण गेट-तोरण आणि विष्णूच्या दोन स्थानक मूर्ती, शिलालेख असलेली जैन देवीची विराजमान मूर्ती, अंबिका देवी, द्विभुजी सपक्ष, मूर्ती अशा अनेक पुरातत्वीय महत्त्वाच्या मूर्ती आहेत. या मंदिराच्या भिंतीवर हात जोडून बसलेल्या अवस्थेतील गरूड स्थापित केले आहे.पचमथा मंदिराच्या भिंती आणि दरवाजांवरील दगडी कोरीव काम पाहता ते बांधण्यासाठी बराच वेळ लागला असावा असे वाटते. 

मंदिराच्या प्राचीनतेबद्दल आपण अनेक पिढ्यांपासून ऐकत आहोत.  काही तज्ञ त्याचा संबंध कलचुरी काळाशीही जोडतात. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

आज जी भारतात रेल्वे आहे, ती भारतात कोण आणून गेला?*

तुमचे उत्तर ब्रिटिश असेल.

कसे वाटेल जर मी सांगितले की ब्रिटिश हे फक्त विक्रेते होते; ही कल्पना प्रत्यक्षात एका भारतीयाची स्वप्नपूर्ती होती.

भारतीय गौरव लपवण्यासाठी, आपल्या देशातील पूर्वीच्या सरकारांनी इतिहासाशी मोठ्या प्रमाणावर छेडछाड केली.

रेल्वे ब्रिटिशांमुळे नव्हे तर नाना शंकरशेठ यांच्यामुळे भारतात आली. भारतात रेल्वे सुरू करण्याचे श्रेय अनेकदा ब्रिटिशांना दिले जाते, पण श्री नाना जगन्नाथ शंकर मुर्कुटे यांचे योगदान व कष्ट याबद्दल फार कमी लोकांना माहिती आहे.

.१५ सप्टेंबर १८३० रोजी जगातील पहिली इंटरसिटी ट्रेन इंग्लंडमध्ये लिव्हरपूल आणि मँचेस्टरदरम्यान धावली. ही बातमी सर्वत्र पसरली. बंबई (आजची मुंबई) येथे एका व्यक्तीला हे अत्यंत अनुचित वाटले. त्यांनी विचार केला की त्यांच्या गावातही रेल्वे सुरू व्हावी.

अमेरिकेत आधीच रेल्वे सुरू झाली होती आणि भारतासारख्या गरीब व ब्रिटिशांच्या अधिपत्याखालील देशातील एका व्यक्तीने रेल्वेचे स्वप्न पाहिले. कोणी दुसरे असते तर लोकांनी त्याला हसून किंवा दूर फेकले असते.

पण हा व्यक्ती साधासुधा नव्हता. ते होते मुंबईचे मोठे साहूकार श्री नाना शंकरशेठ, ज्यांनी स्वतः ईस्ट इंडिया कंपनीला कर्ज दिले होते... आहे ना आश्चर्यजनक?

श्री नाना शंकरशेठ यांचे मूळ नाव होते जगन्नाथ शंकर मुर्कुटे, जे मुंबई पासून सुमारे १०० कि.मी. अंतरावर मुरबाड येथील होते. त्यांचे घराणे प्राचीन व संपन्न होते. त्यांच्या वडिलांनी ब्रिटिश-टीपू सुलतान युद्धादरम्यान बरीच संपत्ती मिळवली होती. ते एकुलते एक पुत्र होते.

पण त्यांच्यावर फक्त संपत्तीच नव्हे तर ज्ञान व आशीर्वादही होते. वडिलांनी त्यांच्या मुलाला इंग्रजीसह अनेक विषय शिकवण्यासाठी विशेष शिक्षक ठेवले होते. वडिलांच्या मृत्यूनंतर, त्यांनी कौटुंबिक व्यवसायाचा मोठा विस्तार केला.

जेव्हा अनेक देश ब्रिटिशांसमोर नतमस्तक होते, तेव्हा ब्रिटिश अधिकारी नाना शंकरशेठ यांचे आशीर्वाद मिळवण्यासाठी प्रयत्न करत असत. अनेक ब्रिटिश त्यांचे चांगले मित्र झाले.

मुबंई विद्यापीठ, एलफिन्स्टन कॉलेज, ग्रँट मेडिकल कॉलेज, लॉ कॉलेज, जे.जे. स्कूल ऑफ आर्ट्स, आणि मुंबईतील कन्यांसाठी पहिले विद्यालय – या सर्वांची स्थापना नाना यांनी केली.

म्हणूनच श्री नाना शंकरशेठ *(दैवज्ञ ब्राह्मण,सोनार)* यांनी मुंबईत रेल्वे सुरू करण्याचा विचार केला. वर्ष होते १८४३. ते वडिलांचे मित्र सर जमशेदजी जीजीभाय (जे.जे.) यांच्याकडे गेले आणि त्यांना हा विचार सांगितला. त्यांनी इंग्लंडमधून आलेल्या सर थॉमस एर्स्किन पेरी यांच्याशी यावर चर्चा केली.

या तीन जणांनी मिळून भारतात इंडियन रेल्वे असोसिएशनची स्थापना केली.

त्या काळात कंपनी सरकारला भारतात रेल्वे सुरू करायची इच्छा नव्हती. पण नाना शंकरशेठ, सर जे.जे., आणि सर पेरी यांच्या आग्रहामुळे त्यांनी याकडे लक्ष दिले. १३ जुलै १८४४ रोजी कंपनी सरकारने रेल्वे मार्गाचा अहवाल तयार करण्यास सुरुवात केली.

अखेर १६ एप्रिल १८५३ रोजी, दुपारी ३:३० वाजता, मुंबईच्या बोरीबंदर स्थानकावरून पहिली रेल्वे ठाण्याला रवाना झाली. या रेल्वेत १८ डब्बे व ३ इंजिन होते. या ऐतिहासिक प्रवासात श्री नाना शंकरशेठ  व जमशेदजी जीजीभाय टाटा हे देखील प्रवासी होते.

श्री नाना शंकरशेठ यांना नमन!

कृपया ही मौल्यवान माहिती इतर मित्र व परिवाराशी शेअर करा.

*श्री. दत्त क्षेत्र-मंदिर* 

आशिये मठ, कणकवली, सिंधुदुर्ग

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

आशिये हे कणकवलीतील एक लहानसं गाव. या गावात श्री दत्त महाराजांचं ५६४ वर्षे पुरातन असं मंदिर आहे. अतिशय निसर्गरम्य अशा परिसरात वसलेलं हे दत्त मंदिर फ़ार देखणं आहे. वर शुभ्र निळं आकाश, मागे हिरवीकंच वनराई आणि या सगळ्याच्या मधोमध खांबांवर वसलेलं एक टूमदार कौलारु श्री दत्त मंदिर.

या मंदिराचा इतिहास असा की कणकवलीत श्री नारायण प्रभू नावाचे एक दत्तभक्त होते. श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराजांवर त्यांची निस्सीम भक्ती. श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराज नृसिंहवाडीत वास्तव्याला असताना त्यांच्या दर्शनासाठी ते दरवर्षी श्रावण महिन्यात वाडीला जायचे आणि तिथे चातुर्मास उपासना करायचे. इ.स. १४२२ ते १४३४ अशी १२ वर्षे सलग त्यांनी नृसिंहवाडीची वारी केली.

श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराजांनी गाणगापूरला जाण्याचा निर्णय घेतल्यावर त्यांनी श्री नारायण प्रभूंना सांगितलं की "आता आम्ही इथून गाणगापूरला प्रस्थान करीत आहोत, तरी तुम्ही आता येथे येऊ नये”. पण, तरीही प्रभूंनी त्यांच्या नेमात खंड पडू न देता नृसिंहवाडी ऐवजी आता गाणगापूर वारी सुरु केली आणि पुढील १२-१३ वर्षे ते गाणगापूरला स्वामींच्या दर्शनासाठी जात राहिले. 

कालांतराने वयोमानानुसार प्रभूंना ही वारी झेपेनाशी झाली. तेव्हा श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराजांनी स्वत: गाणगापूरच्या एका पाथरवटाकडून आपल्या पादुका तयार करुन घेतल्या आणि त्या श्री नारायण प्रभू यांना दिल्या आणि या पादुकांची स्थापना आपल्या गावात पाणवठ्याजवळ औदुंबर वृक्षाखाली करण्याचे आदेश दिले. त्यानुसार श्री नारायण प्रभू आपल्या गावी पादुका घेऊन परतले आणि त्यांनी औदुंबर वृक्ष आणि जलाशय असलेल्या जागेचा शोध सुरु केला. तेव्हा त्यांना एका ठिकाणी एक तळी आणि औदुंबर वृक्ष दोन्ही सापडले. तिथेच इ.स. १४५९ मध्ये औदुंबर वृक्षाखाली त्यांनी या पादुकांची स्थापना करुन त्यांची नित्य उपासना सुरु केली. पंचक्रोशीतील श्री दत्त भक्त इथे दर्शन, भजन, उत्सवासाठी येऊ लागले.  

दत्त भक्तीचा हा वारसा श्री प्रभू यांच्या पुढील पिढ्यांनीही जपला आणि श्री दत्त पादुकांची सेवा अव्याहतपणे सुरु राहिली. हरकूळ गावातील श्री करंबेळकर यांची या मंदिराचे अर्चक म्हणून नियुक्ती झाली आणि ते गेली १०५ वर्षे या पादुकांची पूजा अर्चना करीत आहेत. सन १९७० मध्ये कणकवली येथील एक उद्योगपती श्री मनोहर मुसळे यांनी या पादुकांवर मंदिराची स्थापना केली. त्या काळी केवळ वर लाकडी छप्पर आणि खाली कोबा लादी असं या मंदिराचं बांधकाम करण्यात आलं. त्यात श्री गुरुदेवांची मूर्ती देखील स्थापित करण्यात आली.  सन २०१६ मध्ये श्री मनोहर मुसळे यांचे सुपुत्र श्री अशोक मुसळे यांनी मंदिराचा जिर्णोध्दार केला.  दिनांक २३ फ़ेब्रुवारी २०१६ रोजी कलशारोहण झालं.  मंदिराच्या उत्तरेला असलेल्या तळीवर विहीर बांधण्यात आली.  त्यावेळी या स्थानी पाच दत्तयाग, पाच नवचंडी याग आणि पाच रुद्र याग करण्यात आले.  

या मंदिरातील श्री दत्त मूर्ती ही संगमरवरी त्रैमूर्ती आहे. मूर्तीच्या मागील बाजूस रथचक्र असून श्री हरी विष्णू यांच्या हातातील सुदर्शन चक्राचे प्रतिक म्हणून प्रस्थापित आहे. श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराजांनी स्वत: दिलेल्या पादुकांची स्थापना आणि त्यापुढील ५६४ वर्षांच्या श्री दत्त उपासनेचा साक्षीदार असलेला औदुंबर वृक्ष आजही या मंदिरात आहे. तो ७३६ वर्षे जुना असल्याचं सांगण्यात येतं. श्री दत्त जयंती, गुरु प्रतिपदा, गुरुद्वादशी, गुरु पोर्णिमा आणि त्रिपुरारी पोर्णिमा हे इथले खास उत्सव मोठ्या प्रमाणात साजरे केले जातात. या प्रत्येक उत्सवाला इथे समाराधना होते. 

फ़ेब्रुवारी २०२६ मध्ये मंदिराच्या जिर्णोध्दाराला १० वर्षे पूर्ण होणार असल्याच्या प्रित्यर्थ ९ दिवस अति रुद्र स्वाहाकार करण्याचा संकल्प श्री दत्त क्षेत्र आशिये मठाचे अध्यक्ष श्री विलास काशिनाथ खानोलकर यांनी केला असून त्या अनुष्ठानासाठी शृंगेरी पीठाचे शंकराचार्य स्वत: उपस्थित राहणार आहेत. 

तर असे हे अति प्राचिन, स्वत: श्रीमन्नृसिंहसरस्वती स्वामी दत्त महाराजांच्या कृपाशिर्वादाने स्थापन झालेले अशिये येथील श्री दत्त मंदिर ! कुणा एका सत्पुरुषाच्या पूर्व पुण्याईचं आणि उपासनेचं फ़ळ… ते फ़ळ आजही आपल्याला अनुभवता येतं आहे हे आपलं भाग्यच म्हणायला हवं. 

||श्री गुरुदेव दत्त||

The Annapurna in you

आडवाटेवरील दत्तमंदिरं पुष्प ५३

आपली पुण्याची संकल्पना पापनिर्मिती तर करत नाही?*

परवा नर्मदा जयंती सर्वत्र उत्साहाने साजरी झाली. पण काल नर्मदापुरहून आलेले दुसऱ्या दिवशीचे नदीतील निर्माल्याच्या खचाचे फोटो विचलित करून गेले. 

आम्ही अंधभक्ती करतो म्हणण्या ऐवजी आम्ही मेंढीभक्ती करतो हे म्हणणे जास्त योग्य वाटते. कारण अंधव्यक्ती तरी चाचपडत का होईन, पण योग्य मार्गाने चालतांना दिसते. पण असे म्हणतात की मेंढ्या मात्र एकामागोमाग एक चालतात. पुढची चालली आहे, तिचे अनुकरण करावे, येवढेच तिला माहीत आहे. मग पुढची मेंढी गढ्ढयात पडली की मागच्या साऱ्या मेंढ्याही पहिलीचे अनुकरण करत गढ्यात पडतात.

आम्ही सुद्धा कोणाचेतरी अनुकरण करत भक्तीमार्गाला लागलो आहोत का? भक्तीमार्ग हा अनुकरणीय असुनही स्वानुभवात्मक आहे, हे आपण का लक्षात घेत नाही.

अनुभव नसतांना समोरच्याचे अनुसरण करणे स्वाभाविक असते. भक्तिमार्गात पदोपदी अनुभव व अनुभुती येत असतात, पण त्याकडे बघून न बघितल्या सारखे करत केवळ समोरचा जिथे जातो तिथे जाण्याचा प्रयत्न केला जातो.... मग हाताशी जे लागते ते कालातीत वा कालजयी लाभण्या ऐवजी काहीतरी तात्कालिक आनंदाचे व दीर्घकालीन ओंगळवाणेच लाभते.

गंगा वा नर्मदाभक्ती करायची असते ती पवित्रतेची अनुभुती घ्यायला. ही पवित्रता कोणाला त्या त्या नदी किनारी साधना केल्यावरही मिळते, कोणाला ही पवित्रता एकच पाऊलात मिळते तर कोणाला तीन हजार किलोमीटर चालल्यावरही तिथल्या आवाभगतीतच मन रमवलेले आवडते.

एकाने परिक्रमा केली व पुस्तक लिहिले की त्यापुस्तकाला स्मरणगाथा न समजता मार्गदर्शिका (गाईड) समजले जाते व त्यानुसार अनुसरण सुरू होते. आत्मानुभुती वा स्वानंदाचे ऐवजी चाललेले किलोमीटर व लागलेले आश्रम मोजल्या जातात. लोक यातच रमावे म्हणून जाणीवपूर्वक चर्चाही अशाच घडवल्या जातात. पुढे यात अती अती होत जाते व मग सुरू होते शोकमय अवस्था...

जप करा हे सांगतांना जसे माळेचा मेरुमणी उल्लंघू नका हे सांगावे लागते, त्याच प्रमाणे नदी किनारी गेल्यावर ती जशी निर्मळ व पवित्रता प्रदान करणारी आपल्याला लाभली आहे, तशी ती इतरांनाही लाभावी, यासाठी कोणते कोणते नियम पाळणे गरजेचे आहे, हे ही सांगितले जावे. चमत्कार तर प्रत्येकाला दिसतात व ते अलग अलगही असतात. पण हे चमत्कार आपल्याला खिळवून ठेवायला (न प्रगती न अधोगती) असतात. त्या पलिकडे गेल्यावरच खरा देव दिसतो, हे मात्र कोणी सांगत नाही.

नदी किनारी सर्वत्र मुर्ती स्थापित असते. तिची पूजा व नदीची पूजा यात भेद असतो, हे न सांगितल्या गेल्यानेच नर्मदापुरमहून आलेल्या फोटो सारखी सर्वत्र अवस्था होते.

चुकीच्या सरकारी नियोजनाचे फटके आपल्या साऱ्याच नद्या खात असतांना मानवीचुका तरी आपण टाळू शकतो, हे जनप्रबोधन होणे गरजेचे आहे. नर्मदेच्या नावाखाली स्वागत व सत्कार करवून घेणाऱ्यांचे हे जास्त कर्तव्य ठरते.

मध्ये एका वृत्तपत्रात जंगल कसे बघावे, यावर लेख वाचनात आला होता.... त्यात लिहिले होते की वाघ पाहायला जाणारा हा अगदीच पर्यटक असतो. त्याला कधी जंगल कळतच नाही. जंगलवाचन म्हणजे जंगलात पहिले पाऊल टाकल्यापासून जंगलातून बाहेर निघेपर्यंत जंगलाची विविधता अनुभवणे. पण कोणीतरी वाघ बघितला म्हटले की सारी गर्दी बाकी सारे सोडून तिकडेच धावते.

नदीकडे जायचे असते ते पवित्रतेची अनुभुती घ्यायला. तिचा स्पर्श आम्हाला ही अनुभुती देतो. पण आम्हीही नदीला तू पवित्रच राहा, ही शुभेच्छा आपल्या कृतीतून देतो का?

हार, फुलं, साडी, चुनरी हे सारे मुर्तीचे उपचार आहेत. एकाची पूजा झाल्यावर ते बाजूला सरकवत मुर्ती मोकळी ठेवली जावू शकते. पण नदी प्रवाहाला वाहिलेले हार फुलं साडी चुनरी व यासोबत अनावधानाने गेलेले पाॅलिथिन प्रवाहात कुठेनाकुठे अडकून अस्वच्छता व अपवित्रता निर्माण करणारच. त्यामुळे नदीकिनारी पूजेला जातांना कोणते उपचार नदीसाठी व कोणते उपचार मुर्तीसाठी याचे प्रवचन, भाषण, लेखन, व्यक्तिगत संवाद यातून प्रबोधन घडणे फार फार गरजेचे आहे.

श्रद्धा की अंधश्रद्धा या फालतू चर्चांमध्ये रंगलेल्या आपल्या समाजाला खडेबोल सुनवत आत्मानुभुती व आत्मानंद शोधायला प्रवृत्त करणे गरजेचे आहे.

विभक्त नसणे हीच खरी भक्ती... असे मानले की भगवंताच्या संवेदना आपोआपच जाणवायला लागत जीवनच तिर्थमय होते.

नदीकिनारी जीवन तिर्थमय करायला जायचे असते.

नर्मदे हर! 🙏 नर्मदे हर!🙏 नर्मदे हर! 🙏

किशोर पौनीकर नर्मदापुरकर, नागपूर

राष्ट्रीय दिनांक : सौर १७ माघ १९४६

फोन : 9850352424

*श्री क्षेत्र अंतापूर*

सद्गुरू श्री शंकर महाराजांच्या जन्मगावी अंतापूर येथे एक छानसे मंदिर आहे. या मंदिरात गर्भगृहामध्ये श्रीशंकरमहाराजांच्या मूर्तीसह शिवलिंग स्थापन्यात आले आहे. गर्भगृहाच्या उजव्या बाजूस स्वतः श्रीशंकरमहाराजांनी भूमीतून वर काढलेली श्रीगणेशमूर्ती, शिवलिंग व नंदी स्थापिले आहे. तर मारुतीराया स्वतंत्रपणे या मंदिरासमोरच एका छोट्याशा मंदिरात विराजमान आहेत. सध्याच्या मंदिराचे जे गर्भगृह आहे त्याच्या डाव्या बाजूस फार पूर्वी मोठी चिंच होती. त्याच्या मुळाशीच श्रीगणेश, नंदी व श्रीमारुती सापडले, तो प्रसंगही फार विशेष आहे.

महाराजांचे अंतापूरमधील एक वंशज गोविंद हिरे यांना श्रीशंकरमहाराज एकदा म्हणाले की, चल! तुला डबोल काढून देतो. हे ऐकताच गोविंद हिरे एकदम आशातूर झाले. डबोल म्हणजे फार मोठा लाभच होणार व दारिद्र्य विवंचना संपणार असे गृहीत धरून ते महाराजांसमवेत निघाले. काही गावकरीही आले. महाराजांनी सर्वाना चिंचेखाली खणण्यास सांगितले. काही फुटांवरच या मूर्ती सापडल्या. गोविंद हिरेंच्या कल्पनेतले डबोले मिळाले नाही तरी देवता मूर्ती सापडल्याने सर्वच हरखून गेले. मग मूर्ती वर काढण्याचा प्रयत्न सुरु झाला. मारुतीरायाची मूर्ती काही केल्या वर येईना. तेव्हा त्या मूर्तीला दोरखंड बांधून पुढे दोन रेड्यांस खेचण्यासाठी जुंपण्यात आले. पण मूर्ती तसूभरही हलेना. एका बाजूस स्वानंदमग्न अवधुतमुर्ती श्रीशंकरमहाराज सारी गंमत न्याहाळत होते. ते पुढे होऊन खड्यात उतरले. त्यांनी मूर्तीला केवळ आपली करांगुली लावली. मग काय ! पुढच्याच मिनिटात श्रीमारुतीराया खड्याबाहेर दाखल झाले! अन्य मुर्तीनाही श्रीशंकर महाराजांनी स्पर्श करताच त्या विनासायास बाहेर निघाल्या. 

जय शंकर !

श्री सिध्दीविनायक मंदीर, अंजुर, भिवंडी, ठाणे

भारतातील शिल्पधन*

*शहडोल जिल्ह्यातील  पुरातत्व संग्रहालय*

जिल्हा पुरातत्व संग्रहालय शहडोलची स्थापना वर्ष १९८१ मध्ये मध्य प्रदेशातील पुरातत्व, अभिलेखागार  प्रशासनाद्वारे केली गेली. या संग्रहालयात विन्ध्य क्षेत्रातील शहडोल, उमारिया आणि अनुपपुर जिल्ह्यातील  कलाकृत्यांचा संग्रह प्रदर्शित करण्यात आला आहे, संग्रहात हिन्दू आणि जैन धर्माची प्रतिमा आहेत. हिन्दू प्रतिमांमध्ये  शैव, शाक्त, वैष्णव आणि सौर प्रतिमा जास्त प्रमाणात आहेत. येथे विविध कलाकृती या क्षेत्राच्या भूतकाळाविषयी सामाजिक, धार्मिक, आर्थिक आणि राजनैतिक दृष्टीकोनातून प्रभावी व विकसित कला व्यापक स्वरूप प्रस्तुत करतात.

मंदिर भवनात ३ दीर्घा आहेत. शैव, वैष्णव व जैन. या दीर्घांमध्ये  शिव, शिव परिवार व देवी (शक्ति), विष्णु  दशावतार, भू-वराह, नृसिंह, वामन, कृष्णजन्म, बलराम, हरिहर, जैन तीर्थंकर, सूर्य, सरस्वती, कुबेर यांच्या प्रतिमा  आहेत. प्रागैतिहासिक अश्मोपकरण आणि जीवाश्मांचेही जतन करण्यात आले आहे.

संग्रहालयात जवळजवळ ३१८ पाषाण प्रतिमा आणि वास्तुशिल्प, १४३ कलचुरि काळातील रजत मुद्रा, ८६ रजत व ३ ताम्र, परवर्तीत मुगलकालीन मुद्रा, ३२६ ब्रिटिश कालीन मुद्रा, २१ जीवाश्म इत्यादि  संग्रह आहे.

*शैव दीर्घा*

त्रिदेवांमध्ये  प्रमुख  देव शिव, महादेव आहे. प्राचीन ग्रंथामध्ये  शिव-सौम्य आणि रौद्र दोन्ही स्वरूपांमध्ये  आहे. शिव परिवारात  पार्वती, पुत्र कार्तिकेय व गणेश, वाहन नंदी, सेवक भृंगी, नंदिकेश्वर, वीरभद्र आणि अन्य शिवगण कलात्मकरित्या कोरलेले आहेत. या दीर्घा मध्ये प्रमुख रूपात नृत्यरत गणेश गौरी, उमा-महेश्वर, (रावणानुग्रह), उमेशेश्वर-चौसर कुटुंब, नटेश शिव, शिव स्थानक, गणेश आसनस्थ, कार्तिकेय, पार्वती, महिषासुर मर्दिनी, चामुण्डा आदींच्या कोरीव मूर्ती प्रदर्शित करण्यात आल्या आहेत.

*वैष्णव दीर्घा*

त्रिदेवांमध्ये भगवान विष्णुंचे महत्त्व  पालक देवता म्हणून गणले जाते. वैदिक काळापासून आजपर्यंत समाजात विष्णु व लक्ष्मी यांची  श्रद्धा-भक्तिने पूजा केली जाते. या दीर्घामध्ये स्थानक विष्णु, विष्णु दशावतार, योगनारायण, बैकुंठ विष्णु, हरिहर, नरसिंह, वामन, कृष्ण जन्म, बलराम यांच्या कोरीव मूर्ती आहेत. विष्णु दशावतार, नृसिंह शिल्प अतिशय सुंदर आहे. आदिनाथ, शांतिनाथ, पार्श्वनाथ आणि महावीर चन्द्रप्रभ  गोमेद आणि अम्बिका  यांच्या मूर्तीही सुबक आहेत.

देवी सरस्वती, रति कामदेव, कुबेर, गज- शार्दूल यांच्याही कलाकुसरयुक्त देखण्या प्रेक्षणीय मूर्ती इथे पहावयास मिळतात. तसेच ७ व्या ८ व्या शतकातील शिव फलक, विष्णु फलक, नाग फलकही  आहेत. त्रिमुखी शिव, जिनमस्तक, सरस्वती व दुर्गा आणि नायिकांच्या प्रेक्षणीय मूर्ती आहेत.

या संग्रहालयात  जीव आणि वनस्पतिचे लाखो वर्ष जुने जीवश्म उत्तमरीत्या जतन केले आहेत. पूर्व पाषाण काळ, मध्य पाषाण काळ व नव पाषाण काळात  मानवांनी वापरलेल्या अश्मोपकरणांचे अनोखे प्रदर्शन इथे पहावयास मिळते.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

 *श्री.नवदुर्गा शक्ती मंदिर*

खर्जा तहसील, बुलंदशहर जिल्हा 

उत्तर प्रदेश.

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

उत्तर प्रदेश राज्यातील बुलंदशहर जिल्ह्यातील खुर्जा तालुक्यात हे *नवदुर्गा शक्ती मंदिर* आहे. या मंदिराबद्दल अशी श्रद्धा आहे की या मंदिराला १०८ प्रदक्षिणा केल्याने सर्व मनोकामना पूर्ण होतात. याशिवाय मंदिराच्या आवारात एक स्तंभ देखील आहे, त्याला *मनोकामना स्तंभ* म्हणतात. असे म्हटले जाते की मंदिराची प्रदक्षिणा केल्यानंतर या इच्छा स्तंभावर एक गाठही बांधावी.

दोन हजार स्क्वेअर फूटमध्ये बांधलेले हे मंदिर शिल्पकलेचा अनोखा नमुना आहे जिथे मातेच्या मूर्तीला अठरा हात आहेत. ही मूर्ती १०० हून अधिक शिल्पकारांनी तयार केली आहे. ही दैवी मूर्ती १४ फूट उंच आणि ११ फूट रुंद आहे. मातेच्या पुतळ्याच्या उजव्या बाजूला हनुमानजींची मूर्ती आहे आणि डाव्या बाजूला भैरवजींची मूर्ती आहे. रथाच्या शीर्षस्थानी भगवान शंकर आणि सारथी श्री गणेश आहेत.

मंदिरात असलेल्या भगवतीच्या मूर्तीमध्ये मातेची नऊ रूपे दिसतात. मातेची ही भव्य मूर्ती चार टन अष्टधातूपासून बनलेली असून तिचे २७ विभाग आहेत. असे मानले जाते की माँ दुर्गेची अशी भव्य आणि अद्वितीय मूर्ती संपूर्ण भारतात अस्तित्वात नाही. मंदिराची उंची ३० फूट असून शिखर ६० फूट आहे.  असे म्हणतात की मंदिराची १०८ परिक्रमा ही गोवर्धनाच्या एका परिक्रमाएवढी आहे.

हे मंदिर १९९३ मध्ये बांधण्यात आले आणि १३ फेब्रुवारी १९९५ रोजी या मंदिरात माँ दुर्गा मूर्तीचा अभिषेक करण्यात आला. विशेष म्हणजे मंदिरात स्थापित केलेली मातेची मूर्ती खूपच चमत्कारिक आहे. नवरात्रीच्या दिवसांमध्ये देवी भगवतीची विशेष पूजा केली जाते. अष्टमीच्या दिवशी एक हजार किलो हलवा देवीला अर्पण केला जातो.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

*शिवपुरी जिल्ह्यातील  सिंधिया छत्र्या*

ग्वाल्हेरपासून १२१ किमी अंतरावर वसलेले शिवपुरी हे छोटेसे शहर आहे. हे ठिकाण हिंदू आणि मुघल संस्कृतींचे एक आश्चर्यकारक मिश्रण आहे आणि त्याच्या गौरवशाली भूतकाळात राजेशाहीचे निवासस्थान आहे. हे ठिकाण छत्री किंवा छत्री स्मारकांसाठीही प्रसिद्ध आहे. छत्री ही भारताच्या समृद्ध वारशाबद्दल बोलणारी एक दृश्य मेजवानी आहे. शिवपुरीतील छत्री स्मारके मुघल आणि हिंदू वास्तुकलेचे उत्तम मिश्रण आहेत. संपूर्ण स्मारक त्याच्या वास्तूवैभवासाठी अत्यंत प्रशंसनीय आहे. मोठमोठे झाडे, दाट झुडपे आणि हिरव्यागार बागा यांनी वेढलेल्या शिवपुरीतील छत्र्या विलक्षण सुंदर दिसतात. 

शिवपुरीतील छत्री हे दिवंगत सिंधिया शासक महाराजा माधवराव सिंधिया आणि महाराणी सख्य राजे सिंधिया यांच्या समाधी आहेत. शिवपुरी ही सिंधिया राज्यकर्त्यांची उन्हाळी राजधानी असल्याने येथे छत्री उभारण्यात आली.

संगमरवरी बनवलेल्या या छत्र्यांना सुशोभित केले आहे. या छत्र्यांना अनेक अर्ध-मौल्यवान रत्न जडलेली होती आणि ताजमहालची आठवण करून देणाऱ्या नाजूक पडद्यांनी भरतकाम केलेली होती. एवढ्या मोठ्या प्रमाणावर पार पडलेल्या पिएट्रा ड्युरा इनले कामाचे हे शेवटचे उदाहरण असल्याचे मानले जाते. या छत्र्यांची स्थापत्यशैली इस्लामिक आणि हिंदू प्रभावांचे शिखरा-प्रकारचे स्पायर्स आणि मुघल आणि राजपूत मंडप यांचे अखंड मिश्रण आहे. छत्र्यांचे पक्के चांदीचे दरवाजे अभ्यागतांना एका प्रशस्त हॉलमध्ये घेऊन जातात जेथे खांब आणि छताची सजावट शुद्ध सोन्याने अलंकृत केलेली होती. माधवराव सिंधिया आणि महाराणी सख्य राजे सिंधिया यांचे छत्र समोरासमोर उभे आहेत आणि या दोन वास्तूंमध्ये पाण्याची टाकी आहे.

हे स्मारक त्यांच्या गुंतागुंतीच्या सुशोभित संगमरवरी दर्शनी भाग, आकर्षक स्पायर्स आणि हिरव्यागार बागेने अधोरेखित केले आहे. मुघल आणि हिंदू शैलींच्या स्थापत्यशास्त्राच्या मिश्रणाचा दाखला, या वास्तू आकर्षक शिखरांनी (स्पायर्स), छत्री-शैलीच्या छतांनी सुशोभित आहेत आणि शिल्पकलेच्या विपुल वर्गीकरणाने सुशोभित आहेत. 

इथल्या बागांच्या एका भागात, त्याच पिट्रा ड्युरा इनले शैलीत बांधलेले एक छोटेसे स्मारक आहे. हे स्मारक विमान अपघातात मरण पावलेल्या माधव राव सिंधिया द्वितीय यांना समर्पित आहे.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

लंगडे की चौकी हनुमान मंदिर,* 

आग्रा, उत्तर प्रदेश

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

मथुरा आग्रा फिरोजाबाद रोडजवळ सिव्हिल लाईनमध्ये लंगडे की चौकी नावाचे हनुमानजींचे प्रसिद्ध मंदिर आहे. हे लंगडे की चौकी मंदिर अतिशय प्रसिद्ध आणि प्राचीन आहे.

मंदिर राजा भोजच्या काळातील असल्याचे सांगितले जाते. अकबरही या मंदिराच्या वैभवापुढे नतमस्तक झाला होता. त्यावेळी सिव्हिल लाईन जवळ सुरक्षा चौकी होती. त्यावर एक शिपाई पहारा देत असे. जवळच हनुमानाचे मंदिर होते. त्याकाळी या मंदिरात रामकथा असायची, या मंदिरात चौकी वरचा पहारेकरी कथा ऐकण्यासाठी रोज येत असे. पहारेकरी चौकी सोडून मंदिरात जात असल्याची तक्रार मुघल सैनिकांनी पोलिस ठाण्यात केली.

रागाच्या भरात कोतवालने मंदिरात जाऊ नये म्हणून चौकीदाराचा पाय कापला. पण दुसऱ्या दिवशी पुन्हा पहारेकरी मंदिरात गेल्याची बातमी त्याला समजते. त्यामुळे संतप्त झालेल्या कोतवालांनी रामकथा गाठली. जिथे लंगडा चौकीदार बसला होता. हे दृश्य पाहून तो पुन्हा चौकीवर गेला आणि तो लंगडा चौकीदारही चौकीवर बसलेला दिसला. हा चमत्कार पाहून कोतवालला धक्काच बसला. त्याने ही घटना अकबराला सांगितल्यावर अकबरलाही आश्चर्य वाटले.

या घटनेनंतर हे मंदिर लंगडे की चौकी म्हणून ओळखले जाऊ लागले, कारण त्या लंगड्या चौकीदाराच्या जागेवर हनुमानजी महाराज स्वतः पहारा देत होते. त्यानंतर चौकीदाराला महावीर हनुमानजींचे दर्शन होऊ लागले. त्यानंतर त्यांनी दान करून येथे हनुमान मंदिर बांधले. या मंदिराचा अनेक वेळा जीर्णोद्धार करण्यात आला आहे.

जवळपासच्या राज्यातून आणि भागातील लोक येथे विशेषत: दर मंगळवारी प्रार्थना करण्यासाठी येतात. येथे येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताच्या मनोकामना पूर्ण होतात, अशी लोकांची श्रद्धा आहे. 

विशेषत: हनुमानजी महाराजांना चोळा अर्पण करण्यासाठी अनेक लोक दर मंगळवारी येथे येतात. लंगडे की चौकी मंदिरात दर मंगळवारी फुलांचा बंगला भव्य पद्धतीने सजवला जातो. बंगला सजवण्यासाठी आजूबाजूच्या परिसराव्यतिरिक्त लोक परदेशातूनही फुले आणतात. प्रत्येक महिन्याच्या मंगळवारी फुलांचा बंगला सजवण्यासाठी बुकिंग असते. 

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

कोकणातील रानबीळ’ 

जमिनीपासून २५ फूट खाली आणि तब्बल २ किलोमीटरपर्यंत पसरलेली आमच्या केळवडे गावातील अद्भूत भुयारी गुहा.

पहिल्यांदाच आपल्यासमोर आणत आहोत केळवडे - पाथर्डे पंचक्रोशीमधील हा वारसा 

गावातले गुरव पान-सुपारी खात खात खळ्यात बसून सांगत होते की, “त्या गुहेत तब्बल २ हजार माणसं राहतील. पांडवांनी तयार केलेली ती ‘रानबीळ’ गुहा. गेल्या कित्येक वर्षात इथं कोणी फिरकलं नाही. तुला कसं समजलं?”

काही गोष्टी पत्रकारांनी सांगायच्या नसतात. म्हणून त्या प्रश्नाला बगल देत मी त्यांना गुहेपाशी घेऊन जाण्याची विनंती केली. पायपीट करून आम्ही रानबीळापाशी पोहोचलो. साधारण २५ फूट खोल आणि टाॅर्चच्या प्रकाशात तिचा विस्तार न दिसणारा होता.

गुरव म्हणाले, या गुहेत वटवाघळ राहतात. पूर्वी सणाच्या वेळी लोकं गुहेत उतरून त्यांना मारून खायची. ( वटवाघळांना पकडण्याची एक वेगळी पद्धत त्यांनी सांगितली. पण ती इथे सांगणार नाही.) आता वटवाघळांना कोणी मारत नाही. या वटवाघळांची विष्टा देखील मिरचीच्या झाडांना खत म्हणून गावातली लोकं वापरायची. 

संध्याकाळपर्यंत गुहेशेजारी बस म्हणजे वटवाघळांची करामत समजेल, असं गुरव म्हणाले. मी आणि बाबा गुहेशेजारी बसून राहिलो. बरोबर ७.१० वाजता गुहेमधून वटवाघळ बाहेर पडायला सुरूवात झाली. एकाचवेळी हजारो वटवाघळं त्या गुहेतून बाहेर पडण्याची ती घटना मन थक्क करणारी होती. टाॅर्चच्या प्रकाशात आम्ही त्यांना पाहत होतो. त्यांची संख्या सांगता येणार नाही. पण ७.१० ला बाहेर पडण्यास सुरूवात केलेली ती वटवाघळं आम्ही तिथून निघेपर्यंत (७.४५ वाजता) गुहेबाहेर पडत होती. त्यामुळे आपल्याला संख्येचा अंदाज येऊ शकतो. 

केळवडे - पाथर्डे पंचक्रोशीमधील या गुहेचा जैवविविधतेचा अनुषंगाने अभ्यास होणे गरजेचे आहे. तसे प्रयत्न करू !

पर्यावरण पत्रकार म्हणून वेगवेगळ्या गावांमधील जैवविविधतेचे छायाचित्रण करतोय. पण स्वतःच्या गावातील या जैवभौगोलिक विविधतेची नोंद करण्यास उशीरा झाला याची खंत देखील वाटतयं.

©®Akshay mandavkar.

कोकणातील हॉटेल आणि जेवणाचे वाढते दर – पर्यटकांच्या समाधानासाठी तोडगा गरजेचा!

कोकण हे आपल्या निसर्गसौंदर्याने आणि खास पारंपरिक चवीने प्रसिद्ध आहे. समुद्रकिनारे, गड-किल्ले, नारळ-सुपारीच्या बागा आणि गावाकडचा शांत माहोल अनुभवण्यासाठी लाखो पर्यटक दरवर्षी कोकणात येतात. मात्र, सध्या अनेक पर्यटकांनी हॉटेल आणि जेवणाच्या वाढत्या दरांबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे.

वाढत्या हॉटेल आणि जेवणाच्या दरांमागची कारणे

1. हंगामी पर्यटन: कोकणात मुख्यतः दिवाळी, उन्हाळा आणि गणपतीच्या सणानिमित्त पर्यटकांची संख्या वाढते. या काळात हॉटेल आणि जेवणाचे दर आपोआपच वाढतात.

2. मालवाहतूक खर्च: कोकणात अजूनही अनेक वस्तू इतर ठिकाणांहून आणाव्या लागतात, त्यामुळे खाद्यपदार्थांच्या किमती वाढतात.

3. कमी स्पर्धा: काही पर्यटनस्थळांवर मर्यादित हॉटेल आणि रिसॉर्ट्स असल्याने ते आपल्या सोयीनुसार दर ठरवतात.

4. शेती आणि मासेमारीवरील परिणाम: हल्ली पाऊसमान आणि इतर कारणांमुळे मासळी तसेच स्थानिक उत्पादनांचे दर वाढले आहेत, त्यामुळे हॉटेल व्यावसायिकांना देखील खर्च वाढतो.

कोकणातील व्यावसायिकांनी काय बदल करायला हवेत?

✔ योग्य दर राखा: पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी हॉटेल आणि जेवणाचे दर वाजवी ठेवायला हवेत. जास्त नफा कमवण्याच्या नादात दीर्घकाळाचा व्यवसाय धोक्यात येऊ शकतो.

✔ स्थानिक उत्पादनांचा वापर: कोकणातील भाजीपाला, मासळी, नारळ आणि इतर साहित्य हॉटेलमध्ये वापरल्यास खर्च कमी करता येईल.

✔ होमस्टे आणि छोटे उपहारगृह वाढवा: स्थानिक लोकांनी छोटे खानावळ आणि होमस्टे सुरू केल्यास पर्यटकांना परवडणाऱ्या दरात उत्तम जेवण आणि राहण्याची सोय मिळू शकते.

✔ पर्यटन धोरणात सुधारणा: स्थानिक प्रशासन आणि व्यावसायिकांनी मिळून पर्यटकांसाठी परवडणाऱ्या पॅकेजेस सुरू करावीत.

पर्यटकांनीही काय लक्षात ठेवावे?

✅ पर्यटन करताना नेहमीच मोठ्या हॉटेल्समध्ये न जाता स्थानिक घरगुती खानावळीत जेवण घ्या.

✅ कोकणात काही ठिकाणी पूर्वनियोजन करून गेल्यास राहण्याची आणि जेवणाची सोय स्वस्तात होऊ शकते.

✅ कोकणातील खाद्यसंस्कृतीचा आनंद घेताना स्थानिक लोकांच्या मेहनतीचा आदर करा.

निष्कर्ष:

कोकणातील पर्यटन वाढावे, यासाठी हॉटेल आणि खानावळींच्या दरांमध्ये लवचिकता ठेवायला हवी. जर पर्यटकांना परवडणाऱ्या दरात उत्तम सुविधा मिळाल्या, तर ते पुन्हा कोकणात येतील आणि इथल्या पर्यटनाला चालना मिळेल. व्यवसायाने जास्त नफा कमावण्याच्या नादात दीर्घकालीन फायद्यांकडे दुर्लक्ष होता कामा नये.

"कोकणाच्या सौंदर्याचा आणि चवीचा आनंद सर्वांना घेता आला पाहिजे!"

 #kokan #tourism

श्री लोटेश्वर महादेव मंदिर*

डुगवे, रत्नागिरी 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

स्वयंभू श्रीक्षेत्र लोटेश्वर हे रत्नागिरी तालुक्यात डुगवे नावाच्या गावात वसलेले आहे.

डुगवे गावातील ओढ्यात एका खडकावर स्वयंभू श्री लोटेश्वराचे मंदिर आहे.  सध्याच्या मंदिर परिसरात प्राचीन काळी घनदाट जंगल होते.  गावात एका ब्राह्मणाचे घर होते, त्यांच्याकडे गायी आणि बैल होते.  त्याची काळजी घेण्यासाठी एक मेंढपाळ होता. मेंढपाळ रोज गुरे चरायला घेऊन जायचा.  त्यातील एक गाय गुराख्याची नजर चुकवून ज्या खडकावर स्वयंभू श्री लोटेश्वर विराजमान आहेत त्या खडकावर यायची.  तेथे वेलींचे मोठे जाळे होते. गाय खडकावर दूध टाकून पुन्हा कळपात सामील व्हायची. मेंढपाळाला हे माहीत नव्हते.  

गाय दूध देत नसल्याने मेंढपाळ दूध चोरत असल्याचा संशय मालकाला आला.  एके दिवशी मेंढपाळाची नजर त्या गाईवर पडली.  तेव्हा त्याने पाहिले की गाय वेलींच्या जाळ्यातून आत जात आहे आणि तिचे दूध एका मोठ्या दगडावर सोडत आहे. हे पाहून तो थक्क झाला. तो आपल्या मालकाकडे गेला आणि त्याने जे पाहिले ते सांगितले. हे ऐकून मालक संतापला.  हातात काठी घेऊन तो आला आणि वेलींमधून जात असताना त्याने वेलीत अडकलेल्या भागावर प्रहार केला, त्यामुळे मोठा धक्का बसला. वेलीचे दोरे तुटून त्या ठिकाणी शिवलिंगाचे दर्शन झाले.  धडकेमुळे शिवलिंगाला छोटे छिद्र पडले होते.  (शिवलिंगावर त्याचा प्रभाव आजही पाहायला मिळतो.) ही घटना हळूहळू गावकऱ्यांच्या लक्षात आली.  यावेळी सर्व ग्रामस्थ जमा झाले.  त्यांनी देवापुढे मस्तक टेकवले.  ज्या दिवशी शिवलिंग दिसले तो पौष महिन्याचा सोमवार होता.

सर्व गावकऱ्यांनी मिळून तिथले घनदाट जंगल साफ करून भक्तांच्या दर्शनासाठी खडकावर गवताचे (केंबळी) मंदिर आणि कालका (बांबूचा एक प्रकार) बांधले. शिडीच्या साहाय्याने खडकापर्यंत एक जिना तयार करण्यात आला.  नंतर ६० च्या दशकात वादळात मंदिराचे नुकसान झाले.  यानंतर गावकऱ्यांनी मिळून कौलारू मंदिर बांधले.  पुढे जसजसे ते प्रसिद्ध झाले तसतसे मंदिरातही बदल होत गेले.

कौलारू मंदिराचे नंतर घुमट मंदिरात रूपांतर करण्यात आले.  २४ डिसेंबर २०१८ रोजी श्री पी.बी.सी विद्यानृसिंह भारती स्वामी श्री जगद्गुरू स्वामी (शंकराचार्य करवीर पीठ) यांच्या शुभहस्ते मंदिराचे अभिषेक आणि जीर्णोद्धार करण्यात आले.

पौष महिन्यात श्री स्वयंभू लोटेश्वराचे दर्शन झाले आणि भगवानांचे पहिले दर्शन एका गाईला झाले होते, त्यामुळे पौष महिन्यातील सोमवारी गोपालकांचे अन्न भगवानाला अर्पण केले जाते. याशिवाय श्री स्वयंभू लोटेश्वर मंदिरात शिवरात्रीचा उत्सव मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो. हा खडक कोणत्याही आधाराशिवाय प्रवाहात उभा आहे.  पावसाळ्यात या नाल्याला उधाण येते.  त्याचा परिणाम दगडावरही दिसत नाही.

डुगवे येथे रत्नागिरी-चांदेराई-कुरतडे -डूगवे किंव्हा रत्नागिरी -- सोमेश्वर -- कुरतडे या मार्गे जाता येते.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

श्री. नीलमणी गणेश मंदिर*

मनमाड, नाशिक

संकलन - सुधीर लिमये पेण.

मनमाडच्या वेशीवर असलेल्या या गणपतीची ख्याती सर्वदूर पसरली आहे. हे मंदिर कोणी बांधले, कधी बांधले याची इतिहासात कोणतीही नोंद आजपर्यंत मिळालेली नाही. परंतु मंदिर फार पुरातन असल्याचे जाणकारांचे म्हणणे आहे. गाभाऱ्यात श्रींची अडीच बाय साडेतीन फूट उंच अखंड पाषाणात कोरलेली सुंदर मूर्ती आहे. अखंड पाषाणात कोरलेली गणेशमूर्ती फार कमी प्रमाणात आढळत असल्याने या गणपतीची विशेष ओळख आहे. नवसाला पावणारा बाप्पा अशी प्रचिती अनेकांना आल्यामुळे अनेक जण इथे नवस पूर्तीसाठी येतात.

सुमारे १३० वर्षांपूर्वी मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला, असे ज्येष्ठ मंडळी सांगतात. मंदिराचे ट्रस्ट स्थापन केले असून अनेक लोकोपयोगी कामे या ट्रस्टमार्फत केली जातात. मंदिरात संकष्टी चतुर्थी, माघी गणेश जन्मोत्सव, गणेशोत्सव काळात भाविकांची मोठी गर्दी पाहायला मिळते. भर वस्तीत गणपती मंदिर असल्याने या गणपतीचे दर्शन सहज शक्य आहे.

श्री. आनंद मालशे.

श्री. चुंडी गणेश मंदिर*

जैसलमेर, राजस्थान

संकलन - सुधीर लिमये, पेण 

गणेशाची अनेक मंदिरे जगभर प्रसिद्ध आहेत पण जैसलमेरचे चुंडी गणेश मंदिर चमत्कारिक असल्याचे म्हटले जाते. जैसलमेरपासून १२ किलोमीटर अंतरावर, पावसाळी वेगाने वाहणाऱ्या नाल्याच्या मध्यभागी हे मंदिर आहे. पावसाळ्यात या मार्गावर तुफान नाला वहात असतो. पण मूर्तीवर कितीही पाणी आले, कितीही प्रवाह वेगवान असला तरी आजपर्यंत हा प्रवाह गणेशमूर्तीला एक इंचही हलवू शकलेला नाही.

१४०० वर्षांहून अधिक जुन्या चुंडी गणेश मंदिरामागील इतिहासही धक्कादायक आहे. चनवड ऋषींनी येथे ५०० वर्षे तपश्चर्या केली होती, म्हणून या स्थानाला चुंडी असे नाव पडले.

मंदिर पावसाळी नदीच्या मध्यभागी बांधले आहे, त्यामुळे पावसाळ्यात मंदिर परिसर पाण्याने भरून जातो. हे पावसाचे पाणी मूर्तीला स्पर्श केल्यावरच बाहेर येते. दरवर्षी गणेश चतुर्थीच्या आधी पाऊस पडतो आणि सर्व देव मिळून गणेशाचा जलाभिषेक करतात, अशीही या मूर्तीबद्दल एक समजूत आहे.

मंदिराच्या दोन्ही बाजूला दोन विहिरी आहेत. या विहिरींबद्दल असे म्हटले जाते की, हरिद्वारमध्ये वाहणाऱ्या माता गंगेचे पाणी या विहिरीतून येते. यामागची आख्यायिका अशी आहे की, हरिद्वारमध्ये एका भक्ताचे नातेवाईक गंगेत स्नान करत होते आणि तो भक्त स्वतः या चुंडीच्या विहिरीसमोर तपश्चर्या करत होता. आंघोळ करत असताना नातेवाईकाच्या हातातून बांगडी सुटते आणि ती  गंगेत वाहात जाते. ती बांगडी वाहत चुंडीला येते. अशा परिस्थितीत या विहिरींमध्ये वर्षातून एकदाच गंगेचे पाणी नैसर्गिकरीत्या येते असे मानले जाते. गणेशजींच्या मंदिरासमोर राम दरबाराचे मंदिर आहे.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

श्री क्षेत्र चिकुर्डे दत्त देवस्थान*

स्थान: चिकुर्डे ता. वाळवा जि. सांगली 

सत्पुरुष: श्री समर्थ दत्तमहाराज / श्री पंत महाराज 

विशेष: दत्त पादुका

सदरचे श्रीदत्तपादुका - निवास देवस्थान हे सांगली जिल्ह्यातील मौ. चिकुर्डे, देवर्डे (ता. वाळवे, जि. सांगली) या गावच्या पूर्वेस मालती ओढ्याच्या दक्षिण किनाऱ्यावर आणि चिकुर्डे-इस्लमपूरच्या हमरस्त्यावर एका आम्रवृक्षाच्या शीतल छायेखाली, पाठीशी औदुंबराचा वृक्ष घेऊन विसावले आहे. हे नावापुरतेच निवास असून खाली धरती व वर आकाश अशा निसर्गमय मंदिरातच उघड्यावर उभे आहे. परंतु मालती ओढ्याचा निसर्गमय परिसर त्याची खुलावट अधिकच करीत आहे.

श्रीदत्तपादुकांची स्थापना ही अलीकडचीच आहे. मात्र श्रीदत्तसंप्रदाय हा ताटे यांच्या घराण्यात पूर्वापार चालत आलेला आहे. रावजी महाराज करंजेकर यांचा अनुग्रह घराण्यावर होता. श्रीविष्णू महाराज बिसूरकर यांचे शिष्य व बंधू श्रीसमर्थसद्गुरू दत्तमहाराज यांच्या सहवासाने नव्याने पुन्हा दत्तसंप्रदाय जोम धरू लागला. दत्तभक्तीचे कार्यक्रम नित्यनियमाने सुरू झाले. महाराजांनी सर्वांना अनुग्रह दिला. श्रीदत्तमहाराज बरीच वर्षे गावी संप्रदाय चालवीत होते. महाराजांचे वयही झाले होते. दिनांक १७-५-१९६० रोजी महाराज दत्तवासी झाले. त्याच दिवशी बाळेकुंद्रीचे पंतमहाराजांचे पुतणे श्री. बाबुराव वकील यांचे पत्र आले.

त्यांनी लिहिले होते, "श्रीसमर्थ दत्तमहाराज हे दत्तचरणी विलीन झालेत; तरी त्यांचा जेथे अंत्यविधी केला असेल. तेथेच विधियुक्त श्रीदत्तपादुका स्थापन करा."

पत्राप्रमाणे दिनांक ७-५-१९६१ रोजी श्रीदत्तपादुकानिवास स्थापन झाले. पादुकांच्या खाली महाराजांची समाधी आहे.

वर्षातून पंतजन्मकाळ, दत्तजयंती, श्रीसमर्थ दत्तमहाराज पुण्यतिथी इत्यादी उत्सव होतात. भजन, कीर्तन, प्रवचन, दत्तफेरी, प्रसाद इत्यादी सोहळा होतो.

।। दिगंबरा दिगंबरा श्रीपादवल्लभ दिगंबरा ।।

[11/02, 8:56 pm] +91 98331 51535: 

*अबुवरील गुरुशिखर*

स्थान: अरवली पर्वत शिखरावर, अबुच्या पहाडावर १५ कि. मी. (राजस्थान राज्य), उंची १७२२ मिटर्स  

सत्पुरूष: श्री दत्तात्रय 

विशेष: गुरुपादुका, अनुसया मंदिर

अरवली हा भारतातील सर्वात प्राचीन पर्वत आहे. तो राजस्थानात नैऋत्य - ईशान्य पसरलेला आहे.

नऋत्य भागात ‘माउंट अबू’ (अबू पहाड, अबूपर्वत) हे या पर्वतातील सर्वात उंच शिखर आहे. त्याची उंची सुमारे १,७०० मीटर आहे. त्याला ‘गुरुशिखर’ असे म्हणतात. हे शिखर अबूपासून सात मैलांवर आहे. अबूपासून पाच मैलांवर व ५०० फूट अधिक उंचीवर ‘ओरिया’ या नावाचे गाव आहे. हे ‘गुरुशिखराच्या’ मुख्य टोकाखाली स्थित झालेले आहे. या गावापासून गुरुशिखर तीन मैलांवर आहे. अबूपेक्षा हे अधिक थंड असून या ठिकाणी हिंदू व जैनांची मंदिरे आहेत. या ठिकाणी ‘कंखलेश्र्वर’ महादेवाचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.

ओरियापासून थोड्या अंतरापर्यंत सडक आहे. परंतु त्यापुढे अशी पाऊलवाट (पगदंडी) सुरू होते. ती पर्वतावरून आणि नाल्यातून ‘गुरुशिखर’पर्यंत जाते. चढाव जरा जास्त आणि अवघड आहे. परंतु दृढभक्तीने येणाऱ्या मानवास तो कठीण वाटत नाही. श्रीभगवान दत्तात्रेयांनी या स्थानी निवास केला होता. त्या स्मरणार्थ खडकाचे शिळेवर कोरलेल्या पादुका या शिखरावर एका लहानशा मंदिरात स्थापण्यात आल्या आहेत. या ठिकाणी मोठ्यात मोठी अशी घंटा (घाट) आहे. तिचा आवाज फार दूरपर्यंत ऐकू येतो. 

या शिखरावर महान योगी तपश्र्चर्या करण्यास राहिलेले आहेत.

या ठिकाणी हिंसक प्राणी पण आहेत.

या ठिकाणहून फार दूरची स्थळे नजरेस पडतात. दूरचे घनदाट जंगल, हिरवळ तसेच वृक्षराजी व शीतल वाऱ्याच्या मंद मंद लहरी मनाला आनंदित करतात.

या ठिकाणी अनेक यात्रेकरू येतात. रस्ता जरा भितीजनक असल्याने यात्रेकरूंच्या रक्षणासाठी एक पोलिसशिपाई सकाळ-सायंकाळ ओरिया गावापर्यंत येतो. ओरियापासून मार्गदर्शक घेणे अधिक हितावह आहे.

या ठिकाणी यात्रेकरूंची धर्मशाळा आहे. तसेच कित्येक गुहा (गुंफा) पण आहेत. या ठिकाणी रहात असलेले संत-साधू यात्रेकरूंच्या व्यवस्थेची पूर्ण काळजी घेतात. येथे साधु-संन्याशांना, तसेच गरीब माणसांना मोफत भोजन देण्यात येते. येथे एक सुंदर कुवा व बाग आहे.

हिंदू धर्माचा उद्धारक रामानंद याच्या पण पादुका येथे आहेत.

या ठिकाणी श्रीमंत तुकोजी महाराज होळकर यांना श्रीस्वामी समर्थ (अक्कलकोट) यांनी दर्शन दिले आहे.

Image © Prakash Pitkar*...

*धुक्याचा महाल* 

*भैरवगड* 

*माळशेज घाट* 

*मोरोशी*

*गूढरम्य .... सैराट सह्याद्री*   

........ 

अवघड सुंदर कडे कपार

उंचुंच सुळके एक कतार

वळण चढण अन हिरवी वाट

धुक्यात सजतो नाणे घाट...... 

*© कवी अरुण म्हात्रे* 

...... 

डोंगराच्या कपारी 

उतरला मेघ निळा  

विरघळला हळुवार 

पाऊस हा  कोवळा 

धुक्याचा पदर 

रेशमी तलम 

लाजली वनराई 

कपोल रक्तिम 

पायवाट मखमाली 

मऊ माती भिजलेली 

हात घ्यावा तुझा हाती 

ओढ वेडी ही कसली 

*©️ श्रेया राजवाडे*

 हेमाडपंथी देवी मंदिर, दिघी 

प्राचीन अहिरदेश म्हणजेच सध्याच्या खान्देश प्रांतातील जळगाव जिल्ह्यातील पाचोरा तालुक्यात असणारं दिघी हे लहानसं गावं. पाचोरा या तालुक्याच्या ठिकाणापासून साधारण ४० कि.मी. तर चाळीसगाव पासून २३ कि.मी. अंतरावर हे गावं आहे. गाव जरी लहान असलं तरी गावाला मोठा ऐतिहासिक वारसा लाभला आहे. गावात प्राचीन यादवकालीन मंदिर असुन सध्या मंदिरात स्थानिकांनी देवी महिषासुरमर्दिनीची स्थापना केलेली आहे. 

अग्निजन्य खडकामध्ये बांधलेले हे देवीचे मंदिर स्थापत्य शैलीनुसार १३ व्या शतकातील आहे. साधारण या काळातील मंदिरे ही हेमाडपंथी मंदिरे म्हणून ओळखली जातात. मंदिर एका उंच अधिष्ठानावर उभे असून या पूर्वाभिमुख मंदिराची रचना अर्धमंडप, सभामंडप, अंतराळ व गर्भगृह अशी आहे. मंदिराचे मूळ छत आजमितीस अस्तित्वात नाही. मंदिराच्या गर्भगृहावर शंकूच्या आकाराचे छत नंतरच्या काळात बांधले गेले आहे. ज्यावर कांस्य कलशांची योजना करण्यात आली असून सभामंडपाला पुन्हा शंकूच्या आकाराचे छत आहे. 

मंदिराचा बाहेरचा भाग अगदी साधा असून केवळ अर्धमंडपाच्या बाहेरील भागावर काही शिल्पाकने आपल्या नजरेस पडतात. यात देवी चामुंडा व भैरव शिल्पं आहे. अर्धमंडपाचे स्तंभ देखील सुरेख शिल्पांनी सजवलेले आहेत. स्तंभावर भारवाहक यक्षांची योजना केलेली आहे. मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे मंदिराचा सभामंडप स्तंभ विरहित आहे. या मंदिराचा सर्वात देखणा भाग म्हणजे सभामंडपाचे छत! कमनीय स्त्री शिल्पांनी व पोट सुटलेल्या भारवाहक यक्षांनी तोलून धरलेले मंदिराचे छत केवळ अप्रतिम आहे. सभामंडपात श्री भगवान विष्णूची एक भग्न परंतु सुबक अशी मूर्ती आपल्या नजरेस पडते.

गर्भगृहाची द्वारशाखा सुंदर अश्या कोरीव कामाने सजलेली आहे. गर्भगृहात अठराभुजा महिषासुरमर्दिनीची प्रतिमा आहे. मंदिराच्या परिसरात काही स्मृतीशिळा व भग्नावशेष आपल्या नजरेस पडतात. मंदिराचे महत्त्व लक्षात घेऊन पुरातत्व विभागाने ही वास्तू राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणून घोषित केली आहे. खान्देश भेटीत चुकवू नये असे हे ठिकाण आहे. 

रोहन गाडेकर

श्री सिद्धिविनायक मंदिर*

घंटा घर, कानपूर, उत्तर प्रदेश

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

श्री सिद्धी विनायक गणेश मंदिर उत्तर प्रदेश राज्यातील कानपूर शहरातील घंटाघर जवळ आहे ते बाळ गंगाधर उर्फ लोकमान्य टिळक यांनी बांधले आहे.

हे मंदिर लोकमान्य टिळक यांनी बांधले. पण त्यासाठी त्यांना इंग्रजांशी लढावे लागले, कारण या मंदिराच्या ५० मीटरच्या परिघात एक मशीद होती. त्यावर ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी मशीद आणि मंदिर एकत्र बांधता येणार नाही असा युक्तिवाद केला. त्यामुळे येथे मंदिर बांधण्याऐवजी तीन मजली घर बांधून गणेशाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. टिळकांनी येथे भूमिपूजन केले आणि गणपतीसाठी एक पंडाल उभारला. पंडालमध्ये शेकडो लोक येत असत आणि त्यांना इंग्रज आणि अस्पृश्यतेच्या विरोधात लढा देण्याची जाणीव करून दिली जात असे.

मंदिरात स्थापित केलेल्या संगमरवरी दगडी गणेशमूर्ती व्यतिरिक्त त्यांची पितळी मूर्ती आणि रिद्धी देवी आणि सिद्धी देवी यांचीही स्थापना मंदिरात आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे याठिकाणी गणेशाचे दोन्ही पुत्र शुभ-लाभ यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. याशिवाय पुजाऱ्यांच्या सांगण्यावरून दुसऱ्या विभागात गणपतीच्या नऊ रूपांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. याशिवाय या मंदिरात दशनानासारखी दहा डोकी असलेली गणेशाची मूर्ती देखील आहे.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

*भारतातील एकमेव रेल्वे स्थानक जिथे प्लॅटफॉर्म आहे, ट्रेन थांबता पण या स्टेशनला नावचं नाही; प्रवासी तिकीट कसे घेतात?*

 

भारतात एक असे रेल्वे स्थानक आहे जे नाव नसतानाही पूर्णपणे कार्यरत आहे. या रेल्वे स्थानकाला नाव का नाही यामागची कहाणी खूपच रंजक आहे.

▪️ संकलन : *य।श।वं।त।वा।घ(ना।ना)*

भारतीय रेल्वेचे जाळे देशाच्या कानाकोपऱ्यात पसरलेले आहे. सर्व राज्यांमध्ये ट्रेनचे सुविधा आहे. देशभरात हजारो रेल्वे स्थानकं आहे. प्रत्येक रेल्वे स्थानकाला नाव आहे. त्या नावानेच ही रेल्वे स्थानके ओळखली जातात. मात्र, भारतात एक असं रेल्वे स्थानक आहे जिथे  प्लॅटफॉर्म आहे. येथे ट्रेन देखील  थांबता पण या स्टेशनला नावचं नाही. जाणून घेऊया भारतात कुठे आहे हे अनोखे रेल्वे स्थानक.

भारतातील हे अनोखे रेल्वे स्टेशन पश्चिम बंगालच्या बर्दवान शहरापासून 35 किलोमीटर अंतरावर आहे. पश्चिम बंगालमध्ये असलेले हे रेल्वे स्टेशन 2008 पासून कोणत्याही नावाशिवाय कार्यरत आहे. इथे दररोज अनेक रेल्वे थांबतात. येथे प्रवासी उतरतात आणि चढतात. पण स्टेशनला नाव नाही. प्रवाशांनाही ते कुठे उतरवतात, याचे आश्चर्य वाटते.

या रेल्वे स्थानकाला नाव न देण्यामागे असलेले कारण वादग्रस्त आहे.  रैना आणि रायनगर गावांमधील प्रादेशिक वादामुळे या रेल्वे स्थानकाला नाव मिळालेले नाही. भारतीय रेल्वेने २००८ मध्ये जेव्हा हे स्थानक बांधले तेव्हा त्याचे नाव "रायनगर" ठेवण्यात आले होते, परंतु स्थानिक लोकांनी या नावावर आक्षेप घेत ते बदलण्याची मागणी रेल्वे बोर्डाकडे केली होती. हे प्रकरण कोर्टात गेले. रेल्वे स्थानकाला देण्यात आलेले नाव हटवण्यात आले. तेव्हापासून हे स्टेशन कोणत्याही नावाशिवाय सुरु आहे. मात्र, याचा कोणताही परिणाम या रेल्वे स्थानकाच्या कामकाजावर झालेला नाही. येथे रेल्वेची वाहतूक सुरळीत सुरू आहे.

*प्रवाशांचा गोंधळ होतो*

या रेल्वे स्थानकाच्या दोन्ही बाजूला रिकामे पिवळे फलक लावण्यात आले आहेत. प्रथमच या रेल्वे स्थानकात उतरणाऱ्या प्रवाशांचा मोठा गोंधळ उडतो. रेल्वे स्थानकाला नाव नसल्यामुळे आपण कुठे आले आहोत हेच त्यांच्या लक्षात येत नाही. यामुळे प्रवासी आजूबाजूच्या लोकांना विचारुनच ते कुठे आले आहेत याची माहिती घेतात.

या स्थानकावर फक्त बांकुरा-मसग्राम पॅसेंजर ट्रेन थांबते. दिवस भरात या ट्रेनच्या सहा फेऱ्या होतात. रविवारी, जेव्हा स्टेशनवर कोणतीही ट्रेन येत नाही, तेव्हा स्टेशन मास्तर पुढच्या आठवड्याला विक्रीसाठी तिकीट खरेदी करण्यासाठी बर्दवान शहरात जातात. विशेष म्हणजे येथे विकल्या जाणाऱ्या तिकिटांवर आजही 'रायनगर' हे जुने नाव छापलेले आहे.

▪️ सौजन्य : *ZEE२४तास*

*********************************

*श्री.मुरली मनोहर मंदिर*,

बडा बाजार, झाशी, उत्तर प्रदेश 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

झाशीच्या बडा बाजारात असलेले *श्री. मुरली मनोहर मंदिर* हे देशातील आणि जगातील सर्वात अद्वितीय मंदिरांपैकी एक आहे. मंदिराच्या गाभाऱ्यात बसवलेल्या मूर्ती हे त्याच्या वेगळेपणाचे कारण आहे. मुरली मनोहर मंदिर हे कदाचित जगातील एकमेव असे मंदिर आहे जिथे राधा कृष्णासोबत रुक्मिणीचीही पूजा केली जाते. या प्राचीन मंदिराची स्थापना १७८० मध्ये झाली. ५ वर्षे बांधकाम सुरू राहिल्यानंतर १७८५ मध्ये या मंदिरात मूर्ती बसवण्यात आल्या. हे मंदिर महाराज गंगाधर राव यांच्या आईने राणी लक्ष्मीबाईसह बांधले होते. या मंदिराचे पहिले पुजारी रामचंद्र राव पहिले होते. ते मराठा घराण्याचे राजे पुरोहितही होते.

या मंदिराला लक्ष्मीबाईचे माहेर म्हणतात. हे मंदिर लक्ष्मीबाईंच्या सासूबाईंनी बांधले असले तरी ते राणी लक्ष्मीबाईचे माहेरघर म्हणूनही ओळखले जाते. गंगाधर राव २७  वर्षांचे झाल्यावर त्यांच्या आईला त्यांच्या लग्नाची काळजी वाटू लागली.अशा परिस्थितीत राजपुरोहित रामचंद्र राव प्रथम यांच्यावर गंगाधर रावांच्या मराठी कुटुंबातील नातेसंबंधाची बातमी पसरवण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली. राजपुरोहित रामचंद्र राव यांनी त्यांचे मेहुणे मोरोपंत तांबे यांची मुलगी मनूबाई हिची लग्नासाठी निवड केली आणि मनूबाई लग्नानंतर राणी लक्ष्मीबाई झाल्या.

आपली मुलगी मनू हिच्या लग्नानंतर मोरोपंत तांबेही झाशीच्या या मुरली मनोहर मंदिरात राहू लागले. मोरेपंत मंदिराच्या वरच्या मजल्यावर एका मोठ्या खोलीत राहत होते आणि महाराणी लक्ष्मीबाई अनेक वेळा राधाकृष्णाचे दर्शन घेण्यासाठी आणि वडिलांना भेटण्यासाठी मंदिरात येत असत. या कारणास्तव या मंदिराला राणी लक्ष्मीबाईचे मातृगृह असेही म्हणतात.

या मंदिरात राधाकृष्णासोबत रुक्मणीची पूजा केली जाते. या २५० वर्ष जुन्या मंदिरात राधाकृष्णासोबत रुक्मिणीची पूजा केली जाते आणि याद्वारे उत्तर आणि दक्षिणेला एकत्र आणण्याचा प्रयत्न करण्यात आल्याचे सांगण्यात येत आहे. उत्तर भारतात राधा राणीची अधिक पूजा केली जाते आणि दक्षिण भारतात रुक्मिणीचे प्राबल्य जास्त आहे. त्यामुळेच या मंदिरात तिन्ही मूर्ती एकत्र बसवून समता प्रस्थापित करण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. येथे कृष्णाच्या मूर्तीच्या उजव्या बाजूला राधाची मूर्ती तर डाव्या बाजूला रुक्मिणीची मूर्ती बसवण्यात आली आहे. यासोबतच या मंदिरात एकही घुमट बांधण्यात आलेला नाही. या वैशिष्ट्यामुळे येथे जन्माष्टमी आणि इतर प्रसंगी दर्शनासाठी दूरदूरवरून भाविक येतात.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

येवा ...कोकण आपलोच असा !!

माझे तीन बालमित्र  'यावर्षी कुठेतरी जाऊ, तू प्लॅन कर' म्हणून नेहमीप्रमाणे माझ्या खांद्यावर धुरा सोपवून पसार झाले !.ऑगस्ट महिन्यातील शेवटचा आठवडा हाताशी होता. उत्तर भारतात पावसामुळे जाणे शक्य नव्हते. मग कोकण पाहायचे ठरले. कोंकण पूर्णांशाने कुणीच बघितले नव्हते. टूर दरम्यानच पाऊस आला तर काय ही भीती होतीच. पण शेवटी ठरले. तसा कोंकण दौऱ्याला हा ऑफ सिझन ! आठवडाभरात जेवढे कोंकण बघता येईल तेवढे करायचे ठरले. मुंबईवरून आधी अलिबाग, तेथून दापोली, नंतर गणपतीपुळे आणि शेवटी मालवण असे चार मुक्काम ठरले आणि या चार ठिकाणावरून आसपासची स्थळे कव्हर करूया हे पक्के झाले. टोयोटा क्रेस्ता ही गाडी आणि चारही ठिकाणची हॉटेल्स बुक झाली. वारंवार स्कायमेट वरून पावसाचा अंदाज घेत प्रवास सुरु झाला. अलिबाग वारंवार बघितले असले तरी आतले कोंकण आणि मुख्य म्हणजे तळ कोकण बघितले नव्हते आणि मग आठवडाभर फिरताना कोकणचे सौंदर्य काय चीज आहे याची प्रचिती आली ! 

अलिबाग नंतर फिरताना शेवटपर्यंत आम्ही कटाक्षाने नॅशनल हायवे सोडून आतल्या रस्त्याने समुद्राला लागून असलेल्या मार्गाने  प्रवास केला. मधेच आलेल्या हलक्याश्या सरीने चमकणारी काळी सडक, क्वचित मधेच येणारे एखाद दुसरे वाहन, दुतर्फा घनगर्द झाडी, बऱ्याचदा सोबतीला समुद्र किनारा, शांत निवांत वातावरण, एखाद दुसऱ्या सरीशिवाय अजिबात नसलेला पाऊस आणि गाडीत अखंड सुरु असलेली जुनी आवडीची गाणी यामुळे इच्छित ठिकाणांपेक्षा प्रवासच संस्मरणीय झाला ! बहुतेक ठिकाणी शेकडो मीटर पसरलेल्या पांढऱ्या वाळूच्या बीचेस वर आमच्या चौघांशिवाय कुणीही नसायचे. समुद्राची शांत धीरगंभीर गाज, नित्यनेमाने कशी सावकाश तर कधी खळाळून येणाऱ्या लाटा, सूर्योदय आणि सूर्यास्ताला रंगीबेरंगी झालेले आकाश, कधीमधी हेलकावे खात चाललेली एखाद दुसरी मासेमारी बोट, सकाळच्या वेळी  कोळ्यांनी समुद्रात तालबद्ध रीतीने फेकलेले जाळे, पहाटेच्या वेळी पाखरांचा किलबिलाट आणि हे सगळे अनुभवताना आम्ही चौघे कोकणाबाहेरचे  धकाधकीचे जग जणू विसरून गेलो. सगळी हॉटेल्स बीच फ्रंट निवडली असल्याने आमची दिनचर्या सकाळी लवकर उठून आणि तयार होऊन साडेसहा पर्यंत बीचवर सुरु व्हायची. बऱ्याचदा पर्यटक सकाळची ही सोनेरी वेळ झोपेत आणि नाश्ता करण्यात  वाया घालवतात. सकाळच्या वेळी मासेमारी बोटी समुद्रातून परत येतात. त्यांची लगबग, जाळे फेकणारा एखाद दुसरा कोळी, लाटांसोबत लपंडाव करत मासे पकडण्यासाठी आलेलं पक्षी, सकाळच्या कोवळ्या उन्हात चमकणारी वाळू आणि लाट ओसरून गेल्यावर त्या वाळूचे आरशात झालेलं रूपांतर आणि त्यात दिसणारे वरचे आकाश हा एक अनुपम देखावा असतो. रात्री तर चंद्रप्रकाशात चमकणारे हे रुपेरी किनारे बघून 'रात पुनवेचं चांदणं प्याली, जणू चांदीची मासोळी झाली..' ह्या शांता शेळकेंच्या ओली हमखास आठवाव्यात अशी दृश्ये होती. शेकडो मीटर बीचवर नुसते चालत जावे, अख्ख्या बीचवर आपल्याशिवाय कुणीही नसावे, समुद्राच्या लाटा कधी जवळ कधी दूर होत आपल्या पावलांना हळुवार स्पर्श करत जात येत राहाव्यात आणि समुद्राकाठची माडाची, नारळाची, पोफळीची झाडे आणि त्याआडून लपंडाव खेळणारा सूर्य बघत आपण नुसतेच चालत राहावे, किंवा कड्यावरच्या गणपती मंदिरात दुपारच्या शांत निवांत वेळी नुसतेच बसून राहावे, इतकी निरव शांतता असावी की आपलाच श्वास आपल्याला ऐकू यावा, छत्रपतींच्या स्पर्शाने पुनीत झालेल्या अभेद्य किल्ल्याच्या उंचावरून आजूबाजूचा परिसर न्याहाळताना आपलीच छाती फुलून यावी आणि सायंकाळी किनाऱ्यावर समुद्रात क्रमाक्रमाने लयाला जाणारे तेजस्वी सूर्यबिंब बघत नुसतेच वाळूवर बसून राहावे यापेक्षा दुसरा आनंद काय ? ! आठवडाभर सकाळ आणि सायंकाळी आमचा हाच कार्यक्रम होता. अलिबागचा काशीद बीच, नागाव बीच, अक्षी बीच, दापोलीला कर्दे, लाडघर, आंजर्ले, मुरुड, हर्णे बीच, गणपतीपुळे आणि त्याहीपेक्षा सुंदर २-३ किलोमीटर वर असलेला भंडारपुळे बीच आणि शेवटी मालवण, तारकर्ली, देवबाग, तोंडावले, आचरा बीच, देवबाग येथे असलेला नदी आणि समुद्राचा संगम, विजयदुर्ग, सुवर्णदुर्ग, राजकोट हे बघता आलेले किल्ले ( बरचसे किल्ले पावसाळ्यानंतर १ सप्टेंबरला उघडतात ) आणि दापोलीच्या कड्यावरचा गणपती, मालवणजवळचे रामेश्वर मंदिर, कुणकेश्वर मंदिर, दाभोळ नंतरचे वेळणेश्वर मंदिर, लाडघर बीच जवळील दत्त मंदिर आणि अर्थातच गणपतीपुळे मंदिर, दुरून बघितलेले अलिबाग, सिंधुदुर्ग हे किल्ले आणि आवर्जून भेट दिलेले गणपतीपुळे जवळील मालगुंड येथील कवी केशवसुत जन्मसमरक यामुळे हा टूर सर्वार्थाने सुफळ संपूर्ण झाला. दापोलीजवळ तर एका गर्द झाडीच्या टेकडीवर सकाळी सकाळी गेलो असता चक्क सात आठ ग्रेट हॉर्नबिल ( धनेश ) पक्षी दिसले. त्यांचे फोटो हे तर या दौऱ्यातील स्पेशल सरप्राईझ !  मालवण/तारकर्ली येथील शेवटचा मुक्काम संपवून आम्ही मुद्दाम आंबोली, कोल्हापूर, पुणे या मार्गाने आलो. 

सर्व हॉटेल्स थ्री स्टार होती आणि कटाक्षाने बीच फ्रंट निवडली होती. अलिबाग वरून दापोली, दापोली वरून गणपतीपुळे आणि तेथून मालवण हे सगळे चार तासाचे प्रवास आम्ही सकाळी दहा वाजता सुरु करायचो आणि हॉटेलला दुपार अडीच पर्यंत पोचायचो. अलिबाग वरून दापोलीला जाताना काशीद, फणसाड, मुरुड असा रस्ता घेऊन पुढे NH ६६ ला इंदापूरला जॉईन करून दापोलीला गेलो. त्यामुळे समुद्रालगत प्रवास करायची मजा आली. दापोलीहून गणपतीपुळे जाताना दाभोळ, गुहागर मार्गाने गेल्यास हीच मजा येईल शिवाय दोन वेळा बोटीत आपली गाडी घालून समुद्रसफर करण्याचीही गमंत येईल. तसेच गणपतीपुळे वरून मालवण जाताना नॅशनल हायवे न घेता रत्नागिरी, पावस, देवगड मार्गे गेलात तर अर्धा एक तास जास्त लागेल पण प्रवास अतिशय आनंददायी आणि नयनरम्य होईल आणि विजयदुर्ग, जयगड हे किल्ले आणि वेळणेश्वर मंदिर बघता येईल. हॉटेल्स, गाडी, आणि इतर सर्व धरून आम्हाला प्रत्येकी ३० हजार रुपये खर्च या दौऱ्याला आला !

या दौऱ्यात कोंकण बऱ्यापैकी पालथे घातले. ऑफ सीजन असल्याचा बराच फायदा झाला तर काही किल्ले न बघायला मिळण्याचा तोटा सुद्धा ! पण एक अतिशय निसर्गसमृद्ध अनुभव मिळाला ! निसर्गाची लयलूट, साधे सरळ लोक, पर्यटकांची नसलेली गर्दी, शांत निवांत समुद्र किनारे आणि या सर्वांसोबत काढलेले भरपूर फोटो यामुळे या टूर अविस्मरणीय झालाय. आता तर गणपती नंतर कोकणात खरा पर्यटन काळ सुरु होतील. तुम्ही अजून कोकण पूर्ण बघितले नसेल तर अवश्य बघा ! ताजेतवाने होऊन परत याल ! या दौऱ्याचे हे काही फोटोज !

( टूर दरम्यान काढलेले हे सर्व फोटो निकॉन डी ८५० या कॅमेऱ्याने आणि वन प्लस ७ या मोबाईलने काढलेले आणि  प्रोसेस केलेले आहेत. सर्व फोटो कॉपी राईट आहेत, शेअर करायला काहीच हरकत नाही, फक्त क्रेडिट देऊन शेअर करावे ही विनंती ! )

शक्य असेल तर फोटोज् लॅपटॉप किंवा डेस्कटॉप वर बघा. त्यात फोटोची मजा वेगळी असेल 😀

© - हेमंत कोठीकर

[

 🌹 *अष्टविनायक* 🌹

*श्री चिंतामणी थेऊर - भाग १*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*ब्रह्मासृष्ट्यादिसक्त स्थिरमतिरहितः पीडितो विघ्नसंधै ।*

*आक्रांतो भूतिरक्त कृतिगुणरजसा जीवता त्यत्कुमिच्छन ।।*

*स्वात्मानं सख्यभक्त्या गणपतिममलं सेव्यचिंतामणीयम ।*

*मुक्तश्चास्थापयंतं स्थिरमतिसुखदं स्थावरे ढुंढि मीडे ।।२।।*

अर्थ :- सृष्टी निर्माता ब्रह्मदेवाप्रमाणे ज्याचे चित्त चंचल झाले आहे. जो अनेक संकटांच्या हल्ल्यामुळे त्रासलेला आहे, जो आनंदाच्या शोधात आहे. स्वकर्मामुळे जो जीवनाचा त्याग करू इच्छितो. त्याने ब्रह्मदेवाप्रमाणे स्थावर म्हणजेच थेऊरक्षेत्री स्थापना झालेल्या स्थिरचित्त व सुखदायी अशा चिंतामणीची आराधना करून चित्त चांचल्य नष्ट करून घ्यावे.प्रजापती ब्रह्मदेवाच्या मनात एकदा थर्व म्हणजे चंचलपणा निर्माण झाला. चित्त स्थिर व्हावे म्हणून त्याने श्रीगणेशाची आराधना केली. ज्या ठिकाणी ब्रह्मदेवाचे चित्त स्थिर झाले. ती जागा म्हणजे स्थावर क्षेत्र अथवा थेऊर. मुंबईहून खंडाळ्याचा बोरघाट ओलांडून पुण्यनगरीत प्रवेश केला की, अष्टविनायकाच जवळचे स्थान म्हणजे थेऊर. पौराणिक आणि ऐतिहासिक महात्म्य लाभलेले थेऊर अनेक कारणांसाठी प्रसिध्द आहे.

पुणे जिल्हयात हवेली तालुक्यात पुण्यापासून २५ कि.मी. वर थेऊर येथे श्रीचिंतामणी विनायकाचे मंदिर आहे. थेऊरला तिन्ही बाजूंनी मुळा-मुठा नदीचा वेढा पडला आहे. थेऊरला जाण्यास अनेक मार्ग आहेत.

पुण्याच्या सारसबाग किंवा पूलगेट बस-स्थानकावरून थेऊरला जाण्यासाठी पी.एम.टी. च्या गाड्या सुटतात. पुणे-सोलापूर महामार्गावर हडपसरच्यानंतर लोणीच्या पुढे ३ कि.मी. अंतराव डाव्या बाजूला थेऊरचा फाटा आहे.

 *कच्छ आणि कच्छचे रण - एक सफेद वाळवंट - (गुजरात)* 

कच्छ ही प्राचीन भूमी जिचे नाव तिची भौगोलिक वैशिष्ट्ये आणि कासवा (कच्छ) सारख्या भौगोलिक वैशिष्ट्यांवरून पडले.

 *जगातील सर्वात मोठे मिठाचे वाळवंट म्हणून कच्छचे रण ओळखले जाते.* टेक्टॉनिक प्लेट्सच्या सक्रिय हालचालींमुळे हा भूभाग सतत बदलतो आहे.कच्छचे रण हा एकेकाळी अरबी समुद्राचा एक उथळ भाग होता. 

इतिहासात, 14 जून 1815 मध्ये कच्छचा पहिला भूकंप नोंदविला गेला. भूगोलशास्त्राच्या इतिहासातील हा सर्वात मोठा भूकंप होता. ह्या भूकंपामुळे बऱ्याच भौगोलिक घडामोडी झाल्या. 

अठराव्या शतकात अतिशय संपन्न स्थितीत उभा असलेला लखपत किल्ला समुद्रकिनारी होता. लखपत बंदर परदेशी व्यापारासाठी प्रसिद्ध होते. 1815 च्या भूकंपानंतर येथील समुद्र मागे सरकला व किल्ल्याच्या भोवती वाळूचे वाळवंट निर्माण झाले. किल्ल्यांचे महत्त्व संपले. किल्ला ओसाड झाला. 

26 जानेवरी 2001 च्या भूकंपात कच्छच्या मुख्य भूमीच्या डोंगररांगेच्या पूर्वेकडे वसलेली गावे (उदा. जवाहरनगर, खिरसारा, देवीसर, अमरसर आणि बांधडी) पूर्णपणे नष्ट झाली. 

अनेक भूगर्भीय हालचालींना तोंड देत उभा असलेला कच्छ आज पर्यटकांचे आकर्षण बनला आहे.

सिंधू संस्कृतीचा भाग असलेला हा प्रदेश एकेकाळी सुपीक व समृद्ध होता. पाच हजार वर्षांपूर्वी सिंधू संस्कृतीचा भाग असलेली अनेक गावे उत्खननात येथे सापडली आहे त्यामध्ये धोलावीरा हे गाव प्रमुख आकर्षण आहे.  खावडा ते धोलाविरा असा पस्तीस किलोमीटरचा कृत्रिमरित्या तयार केलेला मार्ग पर्यटकांचे प्रमुख आकर्षण बनला. त्याला वे टू हेवन असं समर्पक नाव दिले.

भारताचे पश्चिम टोक असलेले कोटेश्वर महादेव मंदिर, पवित्र नारायण सरोवर व तेथील विष्णूचे मंदिर, लखपत किल्ला,  सफेद रणच्या रस्त्यावर असलेला कालो डोंगर आणि तेथील magnetic field, कडीयाद्रोह जिथे नदीच्या पात्रात पाण्याच्या प्रवाहामुळे अनेक खळगे बनले आहेत.  त्यामुळे हा भाग आश्चर्यकारकरित्या सुंदर दिसतो. चुकवू नयेत अशी ही ठिकाणे आहेत.

 *सुप्रिया चक्रवर्ती*

ठोंबरे मिसळ… कोल्हापुरी चरचरीत डाव…

मिसळचा जन्म पुण्यात झाला म्हणे… असेना, पण कोल्हापूरकरानी मिसळ आपली केली… रुजवली, वाढवली, हे जगाला माहितीय…

तांबडा पांढरा नंतर बाहेर चर्चा कशाची असेल तर कोल्हापुरी मिसळीची….

बरं, बाहेर गावातुन येऊन मिसळ खाणाऱ्यांच्या दुपटीनं कोल्हापुरी माणसंच रोज मिसळ संपवतात…. 

मिसळ असा एक पदार्थ आहे जो कोल्हापुरी घरातनं फारसा होत नाही… मिसळ खायला कोल्हापुरी खवय्ये हाटेलंच गाठत्यात…..

जुन्या पुराणे ठिय्ये राखलेले आहेतच पण नव्यानं होणारी मिसळीची हाटलं पण भरभरून चालत्यात कोल्हापुरात….

आहार, खासबाग, लक्ष्मी, विठाई, फडतरे, बावडा… आन काय काय… ही केवढी नावजल्याली ठिकाणं मिसळीची…. तरी रोज नव्या नव्या मिसळी कळतात…. आणि खवय्ये गल्लीबोळ धुंडाळुन, एकदा तरी तिथं हादडुन येतात… आवडली, तर मग सांगोवांगी पसरतीया, बैत्याची हुतीया मिसळ…

अजुन “मिसळ थाळी” कोल्हापूरात रुजलेली नाही हे नशिब… एक दोन ठिकाणी मिळत असेल.. पण गुलाबजाम आणि पापड आणि सोलकडी बरोबर मिसळ ही अनिष्ट युती कोल्हापूरकरानी कधी निवडुन दिलेली नाही…

प्लेटभर चरचरीत मिसळ आणि पातळभाजीचा मागल तसा जर्मनच्या मगातनं पुरवठा एवढं बास हुतंय आम्हाला…

असचं परवा एकाकडनं कळलं लक्षुमपुरीत (लक्ष्मीपुरी वगैरे रेडीयोवरच्या जाहिरातीत… आमच्या तोंडात लक्षुमपुरीच येनार!!) एक भारी मिसळ डाव हाय… 

बरं ज्येनं सांगीतलं त्याला मिसळीचं नाव आठवना. त्येनं नुसता पत्ता सांगितला… तो सुध्दा ढोबळ…

मग स्वस्थ बसायला होतंय होय ?!! कान हालाय लागले.. हातं थरथराय लागली…

गेलो लगोलग शोधत… 

लक्षुमपुरी बाजार एवढं कळलं हुतं…

(बरं कोल्हापूरात बाजार म्हणताना ‘जागा’ मधला ‘जा’ म्हणायचा नसतो… ‘ज्यानी’ मधला ज्या वापरुन ‘बाज्यार’ म्हणल तो खरा कोल्हापुरी…. !!)

भर उन्हाचं भर लक्षुमपुरी बाजारात शिरलो… डावीकडं उजवीकडं काय मिसळीचं साधन दिसतंय काय बघत.. मोठ्या गाडीमुळं लोकांच्या नजरच्या शिवा खात….

शेवटी दमुन एका म्हाताऱ्या पानपट्टीवाल्याला विचारलं.. “मामा, फेमस मिसळ कुठली हितं ?!” 

त्येनं दुकानातलं घड्याळ बघीतलं.. म्हटला… “आत्ता ?”

बरोबर होतं त्याचं… 

दुपारचे अडीच वाजले होते…

म्हटलं “असुंदे सांगुन ठेवा, उद्या सकाळी जानार हाय…”

मामानं चुना पानाला लावत्याला हात मागं केला… “ठोंबरे मिसळ. चौकातनं आत जावा….”

गेलो त्या दिशेला… बारक्या बोळात घातली दानकन गाडी. तर लगेच बिल्डिंगला उभा बोर्ड दिसला… “ठोंबरे मिसळ…”

एक मामा तिथंच बसेलेले.. मला बोर्डकडं बघताना बघुन म्हणाले.. “मिसळ खायला आत्ता आलाय व्हय ?”

मी म्हणालो “बघायला आलोय फक्त”

“स्थळ हाय व्हय त्ये ? बघायला आलाय ?!! सकाळचं या जावा”

अजुन थांबलो तर मामा अजुन मापं काढणार हे ओळखून मी स्टार्टर मारला… तेवढ्यात एक तरुण पोरगा आला.. “मिसळ खाणाराय काय ? आर्डर हुती आत्ता, त्यातली देतो. या”

म्हटलं आता हेच जेवण….मी लगेच गाडी लावली. त्याच्या मागेमाग गेलो… 

त्याच बिल्डिंगच्या बेसमेंटला खाली एक छोटा गाळा होता… त्यात भिंतीकडला टेबलाची ओळ होती..

मी एकटाच बसलो… मावशी आणि त्यांची फॅमिली मोठी ऑर्डर पाठवुन निवांत झाले होते..माझ्या बरोबरच्या तरुणानं “एक मिसळ भरा” असं सांगीतलं…

थोड्या आश्चर्याने माझ्याकडे बघत हालचाल सुरु झाली… आणि पाचेक मिनटात मिसळीचा ढिग लावल्याली गरमागरम प्लेट समोर आली…

एवढी सगळी प्रस्तावना झाल्यावर मिसळ नुसती चांगली असुन भागणार नव्हतं… भारीच्च असायला पाहिजे होती… तर निभाव!!

उत्सुकतेनं प्लेटमधल्या ढिगात चमचा लाल करुन पावाचा तुकडा त्यात घोळवला… आणि पहिला घास तोंडात घातला…. 

साऊथपिक्चर मधे फाईट मारल्यावर फाईट बसलेल्याच्या बॉडीच्या आतला मेंदुपर्यंतचा प्रवास दाखवत्यात.. तसं झालं!!

चरचरीत चमचमीत चवीनं जीभ ते मेंदवापत्तरचा प्रवास सेकंदात केला…. अगायाया…

पहिला घास सपतोय तेवढ्यात कटदार पातळभाजीचा जर्मनचा मग प्लेटीत आडवा होताना दिसला….

पुढचं लई काय आठवत नाही….

चार पाच घासात नाकावर जमल्याला घामाचा हलका थर हातानं पुसत मी नॉनस्टॉप वरपत होतो, एवढं काय ते पुसट आठवतंय..

घरला पोचपात्तर दहाजणास्नी सांगीतलं असलं फोनं करुन करुन.. “त्ये नव्ह… ठोंबरे मिसळ खाऊन आलासा काय?!!! लई दिवसानी चरचरीत डाव आलाय”

तर… ठोंबरे मिसळ, भोई गल्ली, रविवार पेठ.

बिंदु चौकातनं पुर्वेला सरळ खाली बारक्या गल्लीत उतरा. नाहीतर कॉमर्स कॉलेज दत्तमंदीराकडनं लक्षुमपुरी बाजारात या.

गावतंय!!!!

बरं लई अपेक्षा वाढवुन जाऊ नका. चांगल्या पदार्थावर अन्याय होतो आपल्या अपेक्षाच जास्त असतील तर…

#मुंबईस्वयंपाकघर

कोकणातील हॉटेल आणि जेवणाचे वाढते दर – पर्यटकांच्या समाधानासाठी तोडगा गरजेचा!

कोकण हे आपल्या निसर्गसौंदर्याने आणि खास पारंपरिक चवीने प्रसिद्ध आहे. समुद्रकिनारे, गड-किल्ले, नारळ-सुपारीच्या बागा आणि गावाकडचा शांत माहोल अनुभवण्यासाठी लाखो पर्यटक दरवर्षी कोकणात येतात. मात्र, सध्या अनेक पर्यटकांनी हॉटेल आणि जेवणाच्या वाढत्या दरांबाबत नाराजी व्यक्त केली आहे.

वाढत्या हॉटेल आणि जेवणाच्या दरांमागची कारणे

1. हंगामी पर्यटन: कोकणात मुख्यतः दिवाळी, उन्हाळा आणि गणपतीच्या सणानिमित्त पर्यटकांची संख्या वाढते. या काळात हॉटेल आणि जेवणाचे दर आपोआपच वाढतात.

2. मालवाहतूक खर्च: कोकणात अजूनही अनेक वस्तू इतर ठिकाणांहून आणाव्या लागतात, त्यामुळे खाद्यपदार्थांच्या किमती वाढतात.

3. कमी स्पर्धा: काही पर्यटनस्थळांवर मर्यादित हॉटेल आणि रिसॉर्ट्स असल्याने ते आपल्या सोयीनुसार दर ठरवतात.

4. शेती आणि मासेमारीवरील परिणाम: हल्ली पाऊसमान आणि इतर कारणांमुळे मासळी तसेच स्थानिक उत्पादनांचे दर वाढले आहेत, त्यामुळे हॉटेल व्यावसायिकांना देखील खर्च वाढतो.

कोकणातील व्यावसायिकांनी काय बदल करायला हवेत?

✔ योग्य दर राखा: पर्यटकांना आकर्षित करण्यासाठी हॉटेल आणि जेवणाचे दर वाजवी ठेवायला हवेत. जास्त नफा कमवण्याच्या नादात दीर्घकाळाचा व्यवसाय धोक्यात येऊ शकतो.

✔ स्थानिक उत्पादनांचा वापर: कोकणातील भाजीपाला, मासळी, नारळ आणि इतर साहित्य हॉटेलमध्ये वापरल्यास खर्च कमी करता येईल.

✔ होमस्टे आणि छोटे उपहारगृह वाढवा: स्थानिक लोकांनी छोटे खानावळ आणि होमस्टे सुरू केल्यास पर्यटकांना परवडणाऱ्या दरात उत्तम जेवण आणि राहण्याची सोय मिळू शकते.

✔ पर्यटन धोरणात सुधारणा: स्थानिक प्रशासन आणि व्यावसायिकांनी मिळून पर्यटकांसाठी परवडणाऱ्या पॅकेजेस सुरू करावीत.

पर्यटकांनीही काय लक्षात ठेवावे?

✅ पर्यटन करताना नेहमीच मोठ्या हॉटेल्समध्ये न जाता स्थानिक घरगुती खानावळीत जेवण घ्या.

✅ कोकणात काही ठिकाणी पूर्वनियोजन करून गेल्यास राहण्याची आणि जेवणाची सोय स्वस्तात होऊ शकते.

✅ कोकणातील खाद्यसंस्कृतीचा आनंद घेताना स्थानिक लोकांच्या मेहनतीचा आदर करा.

निष्कर्ष:

कोकणातील पर्यटन वाढावे, यासाठी हॉटेल आणि खानावळींच्या दरांमध्ये लवचिकता ठेवायला हवी. जर पर्यटकांना परवडणाऱ्या दरात उत्तम सुविधा मिळाल्या, तर ते पुन्हा कोकणात येतील आणि इथल्या पर्यटनाला चालना मिळेल. व्यवसायाने जास्त नफा कमावण्याच्या नादात दीर्घकालीन फायद्यांकडे दुर्लक्ष होता कामा नये.

"कोकणाच्या सौंदर्याचा आणि चवीचा आनंद सर्वांना घेता आला पाहिजे!"

 #kokan #tourism

पटवों की हवेली/ Patwon Ki Haveli

पटवों की हवेली, जैसलमेर में स्थित एक ऐतिहासिक हवेली है। इस हवेली का निर्माण 19वीं शताब्दी में पटवा बंधुओं ने किया था, जो सोने, चांदी और कीमती पत्थरों के प्रसिद्ध व्यापारी थे। इस कारण से इस हवेली को 'ब्रोकेड व्यापारियों की हवेली' के नाम से भी जाना जाता है। यह हवेली अपनी सुंदर वास्तुकला, जटिल नक्काशी और शानदार शिल्प कौशल के लिए प्रसिद्ध है, जो इसे जैसलमेर के प्रमुख पर्यटन स्थलों में से एक बनाती है।

यह हवेली पूरी तरह से पीले बलुआ पत्थर से बनाई गई है।  पीला बलुआ पत्थर, जिसे 'सुनहरा पत्थर' भी कहा जाता है, जैसलमेर की इमारतों की एक विशिष्ट विशेषता है।  इस पत्थर से बनी हवेली की बाहरी दीवारें, यानी मुखौटा, सूरज की रोशनी पड़ने पर सोने की तरह चमकती हैं। रेगिस्तान की तेज धूप में इस सुनहरी चमक का नजारा बेहद मनमोहक और अद्भुत होता है।  

ऐसा लगता है जैसे कोई सुनहरा महल खड़ा हो।  यह चमक इस हवेली को एक विशेष सौंदर्य और आकर्षण प्रदान करती है।  इसकी वजह से यह हवेली समय के प्रभाव से परे, एक प्राचीन और शाश्वत सुंदरता का अनुभव कराती है। यह निर्माण की कुशलता और पत्थर की सुंदरता का प्रतीक है, जो देखने वालों को अपनी समृद्ध विरासत और कलात्मकता का एहसास कराता है।  यह हवेली जैसलमेर की स्थापत्य कला का एक उत्कृष्ट उदाहरण है, जो अपनी भव्यता और सुंदरता के कारण पर्यटकों को अपनी ओर आकर्षित करती है।

पटवों की हवेली से जुड़ी कुछ खास बातें:

1. पटवों की हवेली, जैसलमेर की सबसे बड़ी हवेली है।

2. यह हवेली, राजपूताना और विक्टोरियन शैली में बनी है।

3. इस हवेली में नक्काशीदार खंभे, जालीदार बालकनियां, और सुंदर चित्रकारी हैं। 

4. इस हवेली में शाही और सुंदर कलाओं के टच देखने को मिलते हैं।

5. इस हवेली को बनाने में करीब 60 साल लगे थे। 

6. इस हवेली को राजस्थान सरकार के कला और शिल्प विभाग ने संरक्षित किया है।यह हवेली, जनता के लिए खुली है। 

पटवों की हवेली अपनी भव्य वास्तुकला से तो प्रभावित करती ही है, साथ ही इसमें एक संग्रहालय भी है जो पर्यटकों को जैसलमेर के इतिहास और संस्कृति की झलक दिखाता है।  यह संग्रहालय विभिन्न कलाकृतियों, तस्वीरों और यादगार वस्तुओं को प्रदर्शित करता है, जिनके माध्यम से हवेली के अतीत और पटवा परिवार के जीवन के बारे में जानकारी मिलती है।  यह संग्रहालय जैसलमेर की समृद्ध विरासत को समझने का एक उत्कृष्ट अवसर प्रदान करता है, और पटवों की हवेली की यात्रा को और भी सार्थक बनाता है।

पटवों की हवेली कई स्तरों पर बनी है, और इसका हर हिस्सा पांच पटवा भाइयों में से एक का है।  हर हिस्से का अपना अलग प्रवेश द्वार, आँगन और वास्तुशिल्प शैली है, जो हवेली को एक अनोखा और खंडित रूप देता है।  इसका मतलब है कि देखने में ये हवेली एक इकाई न लगकर, पाँच अलग-अलग इमारतों का समूह जैसी दिखती है,  हर एक भाई के परिवार के लिए अलग।  ये विभिन्न शैलियाँ और विभाजन इस हवेली की वास्तुकला की एक खास विशेषता है।

#HistoryEncyclopedia #history #historia #HistoricalSites #patwonkihaveli #jaisalmer #Jaisalmerhistory #DiscoverIndia #ExploreHistory

 *श्री. ब्रह्मा मंदिर,* 

पुष्कर, अजमेर, राजस्थान 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

श्री. ब्रह्मा मंदिर, हे पुष्कर, भारताच्या राजस्थान राज्यात, अजमेर पासून १५ कि.मी. वर पवित्र पुष्कर तलावाजवळ स्थित एक हिंदू मंदिर आहे. हे मंदिर हिंदू निर्माता-देव ब्रह्मा यांना समर्पित भारतातील फारच कमी मंदिरांपैकी एक आहे आणि त्यापैकी सर्वात प्रमुख आहे. 

मंदिराची रचना १४ व्या शतकातील आहे, नंतर आंशिक पुनर्बांधणी केली गेली. मंदिर संगमरवरी आणि दगडी स्लॅब्सचे बनलेले आहे. यात एक विशिष्ट लाल शिखर (शिखर) आणि हंस पक्ष्याचा आकार आहे. मंदिराच्या गर्भगृहात चार मुखी ब्रह्मा आणि त्यांची पत्नी गायत्री (वेदांची देवी) यांची प्रतिमा आहे. मंदिराचे व्यवस्थापन संन्यासी (संन्यासी) पंथाचे पुजारी करतात.

पुष्करमध्ये ५०० पेक्षा जास्त मंदिरे आहेत. (८० मोठी आहेत, बाकीची छोटी आहेत) असे म्हणतात; मुघल सम्राट औरंगजेब (१६५८-१७०७) याच्या काळात यापैकी बरीच नष्ट केली किंवा अपवित्र केली. पण नंतर त्यांची पुनर्बांधणी करण्यात आली; पुष्करच्या मंदिरांमध्ये सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे ब्रह्मा मंदिर, जे १४ व्या शतकातील आहे. हे मंदिर ब्रह्मदेवाच्या यज्ञ (विधी) नंतर विश्वामित्र ऋषींनी बांधले असे म्हणतात. असेही मानले जाते की ब्रह्मदेवाने स्वतः आपल्या मंदिरासाठी स्थान निवडले होते. मंदिराचा जीर्णोद्धार ८व्या शतकातील हिंदू तत्त्वज्ञ आदि शंकराचार्यांनी केला होता. सध्याची मध्ययुगीन रचना रतलामचे महाराज जावत राज यांच्या काळातील आहे, ज्यांनी त्यात काही भर टाकली आणि दुरुस्ती केली, परंतु मूळ मंदिराची रचना तशीच ठेवण्यात आली आहे. सावित्री (सरस्वती) च्या शापाचा परिणाम म्हणून आणि "हिंदूंच्या पवित्र स्थानांचा राजा" म्हणून पुष्करचे वर्णन शास्त्रांमध्ये अनेकदा केले गेले आहे. पुष्कर मंदिर हे ब्रह्मदेवाचे एकमेव मंदिर नसले तरी ते अजूनही भारतातील ब्रह्मदेवाला समर्पित असलेल्या मोजक्या मंदिरांपैकी एक आहे आणि त्यापैकी सर्वात प्रमुख मंदिर आहे.

हिंदू धर्मग्रंथ पद्म पुराणानुसार, ब्रह्मदेवाने वज्रनाभ (दुसऱ्या आवृत्तीत वज्रनाश) राक्षसाला आपल्या मुलांना मारण्याचा आणि लोकांना त्रास देण्याचा प्रयत्न करताना पाहिले. त्याने ताबडतोब आपल्या शस्त्राने कमळाच्या फुलाने राक्षसाचा वध केला. या प्रक्रियेत, कमळाच्या पाकळ्या तीन ठिकाणी जमिनीवर पडून तीन तलाव तयार झाले: पुष्कर तलाव किंवा ज्येष्ठ पुष्कर (सर्वात मोठा किंवा पहिला पुष्कर), मध्य पुष्कर (मध्य पुष्कर) तलाव आणि कनिष्ठ पुष्कर (सर्वात कमी किंवा सर्वात लहान पुष्कर) तलाव. 

तेव्हा ब्रह्मदेवाने मुख्य पुष्कर सरोवरात यज्ञ (अग्नी यज्ञ) करण्याचे ठरवले. राक्षसांचे आक्रमण टाळून आपला यज्ञ शांतपणे पार पाडण्यासाठी त्यांनी पुष्कर - दक्षिणेला रत्नागिरीभोवती डोंगर बांधले. उत्तरेला निलगिरी, पश्चिमेला सांचुरा आणि पूर्वेला सूर्यगिरी – आणि केलेल्या यज्ञाच्या रक्षणासाठी देवतांना तिथे बसवले. तथापि, यज्ञ करत असताना त्यांची पत्नी सावित्री (किंवा काही आवृत्त्यांमध्ये सरस्वती)ती आपल्या सोबती लक्ष्मी, पार्वती आणि इंद्राणी या देवींची वाट पाहत असल्यामुळे यज्ञाचा आवश्यक भाग करण्यासाठी ती नियोजित वेळी उपस्थित राहू शकली नाही. म्हणूनच ब्रह्मदेवाने अभिरा या गायत्रीशी विवाह केला. आणि आपल्या नवीन पत्नीसोबत बसून यज्ञ पूर्ण केला, जिने आपल्या डोक्यावर अमृताचे भांडे धरले होते आणि आहुती (यज्ञात अर्पण) केली होती. जेव्हा सावित्री शेवटी त्या ठिकाणी पोहोचली तेव्हा तिला गायत्री ब्रह्मदेवाच्या शेजारी बसलेली दिसली जी तिची हक्काची जागा होती. रागाने त्याने ब्रह्मदेवाला शाप दिला की त्याची कधीही पूजा केली जाणार नाही, पण नंतर शाप संख्या कमी करून पुष्करमध्ये त्यांची पूजा करण्याची परवानगी देण्यात आली. सावित्रीने इंद्राला युद्धात सहज पराभूत होण्याचा, विष्णूला त्याच्या पत्नीपासून मानवी रूपात विभक्त होण्याचा, अग्नि, अग्निदेवता, सर्वभक्षी आणि यज्ञ करणाऱ्या पुरोहितांना गरीब होण्याचा शाप दिला.

गायत्री, यज्ञ शक्तीने संपन्न, सावित्रीचा शाप रद्द करते, पुष्करला तीर्थक्षेत्रांचा राजा होण्याचा आशीर्वाद मिळतो, इंद्र आपला स्वर्ग कायम ठेवेल, विष्णू मानव राम म्हणून जन्म घेईल आणि शेवटी आपल्या पत्नीशी भेटेल आणि पुजारी विद्वान बनतील आणि पूजनीय असेल. त्यामुळे पुष्कर मंदिर हे ब्रह्मदेवाला समर्पित केलेले एकमेव मंदिर मानले जाते. सावित्री नंतर रत्नागिरीच्या टेकड्यांवर गेली आणि तिचा एक भाग बनली, सावित्री झर्ना ( प्रवाह) म्हणून ओळखला जाणारा झरा म्हणून उदयास आली; त्यांच्या सन्मानार्थ येथे एक मंदिर आहे. 

उंच व्यासपीठावर उभारलेले हे मंदिर संगमरवरी पायऱ्यांच्या मालिकेने पोहोचते जे खांबांच्या छत्र्यांनी सजवलेल्या प्रवेशद्वाराकडे जाते. खांब असलेल्या बाहेरील हॉलमधून प्रवेशद्वार (मंडप) आणि नंतर गर्भगृहाकडे (गर्भगृह) नेतो. हे मंदिर दगडी स्लॅब आणि वितळलेल्या शिशाने जोडलेल्या ब्लॉक्सपासून बनवले आहे. मंदिराचे लाल शिखर आणि हंस (हंस) चिन्ह - ब्रह्मदेवाची सवारी - मंदिर विशिष्ट वैशिष्ट्ये आहेत. शिखर अंदाजे ७० फूट (२१ मीटर) उंच आहे. राजहंसाची आकृती मुख्य प्रवेशद्वाराला शोभून दिसते. संगमरवरी मजले (काळ्या आणि पांढऱ्या चेकमध्ये) आणि मंदिराच्या आतील भिंती भक्तांनी रंगवल्या आहेत. शेकडो चांदीच्या नाण्यांनी घातलेला संगमरवरी फरशी (त्याच्या नावाने कोरलेली) ब्रह्मदेवाला त्यांनी अर्पण केलेली खूण वेळोवेळी बदलली आहे. 

ब्रह्मदेवाची मध्यवर्ती प्रतिमा (मूर्ति) संगमरवरी बनलेली आहे आणि ७१८ मध्ये आदि शंकराचार्यांनी गर्भगृहात तिचे दैवतीकरण केले होते. मूर्ती ब्रह्माला विश्वाच्या निर्मितीच्या पैलूमध्ये (विश्वकर्मा स्वरूप) दर्शवते. एक पाय ओलांडून बसलो. मध्यवर्ती प्रतिमेला चौमूर्ती ("चार तोंडी मूर्ती") म्हणतात. हे चार हात आणि चार चेहरे असलेले जीवन आकार आहे, प्रत्येक मुख्य दिशेने केंद्रित आहे. चार हातांमध्ये अक्षरमाला (जपमा), पुस्तक (पुस्तक), कुरका (कुशा गवत) आणि कमंडल (पाण्याचे भांडे) आहेत. ब्रह्मदेव आपल्या वाहन हंसावर स्वार आहेत. ब्रह्मदेवाने हातात धरलेली चार चिन्हे (जपमा, कमंडलू, पुस्तक आणि कुशा गवत) वेळ, कारणीभूत पाणी ज्यातून विश्वाची उत्पत्ती झाली, ते ज्ञान आणि विश्वातील विविध जीवसृष्टींच्या पोषणासाठी स्वीकारलेल्या यज्ञपद्धतीचे प्रतिनिधित्व करतात. गायत्रीची प्रतिमा मध्यभागी विराजमान आहे आणि तिच्या डाव्या बाजूला ब्रह्मा आहे. सरस्वती, ब्रह्मदेवाच्या उजव्या बाजूला हिंदू देवता इतर देवतांसह विराजमान आहेत. मोरावर स्वार झालेली सरस्वतीची प्रतिमा देखील मंदिराच्या भिंतींना सजवते. संरक्षक-देवता विष्णू, आकाराचे द्वारपाल (द्वारपाल) आणि सोन्याचा मुलामा दिलेला गरूड (गरुड-पुरुष, विष्णूची सवारी) यांच्या प्रतिमा देखील मंदिरात पाहता येतात. 

कार्तिक पौर्णिमेला, ब्रह्मदेवाला समर्पित उत्सव आयोजित केला जातो जेव्हा मोठ्या संख्येने यात्रेकरू पवित्र तलावात स्नान केल्यानंतर मंदिराला भेट देतात. इंटरनॅशनल बिझनेस टाइम्समधील एका लेखात पुष्कर तलाव आणि ब्रह्मा मंदिर हे जगातील दहा सर्वात धार्मिक शहरांपैकी एक म्हणून ओळखले गेले आणि भारतातील हिंदूंसाठी पाच पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक म्हणून त्याचा उल्लेख केला आहे.

स्त्रोत - विकिपीडिया

 नमस्कार मित्रांनो : खूप जाहिरात झाली होती की पौर्णिमेच्या रात्री कच्छच्या रणातील मीठ हे चंद्रप्रकाशात चमकते.. म्हणुन आमची ही टूर मॅनेज करतकरत अगदी बरोबर पौर्णिमेच्या रात्री आम्ही Dholavira इथल्या मीठ सागरात चंद्रोदय होत असताना हजर होतो.. चंद्र डोक्यावर आला, अंधार झाला होताच.. मिठावर  थांबलेली लोकं डोळ्यात बोट घातलं तरी दिसत नव्हती. मीठ आत्ता चमकेल, नंतर चमकेल, 11 वाजले पण नन्ना.. मग रूमवर येऊन झोपलो.. सकाळीच 7 वाजता निघुन एकाच दिवसात दोनदा Nadabet ह्या भारत पापीस्थान बॉर्डरवर जाऊन रात्री 8 वाजता Barmer च्या अलीकडे Gudamalani इथे पोचलो.. तिथुन Barmer 75 किमी.. व पुढे 45 किमी Kiradu मंदिरे.. ही मंदिरे परमार (सोळंकी) Dynestyमध्ये 11 व्या शतकात बांधण्यात आली होती.. आक्रमकांनी ह्यातील 5 मंदिरे वगळता इतर सर्व जमीनदोस्त केली त्याचे अवशेष दिसतात.. इथे दोन स्वर्ग मंडप दिसले.. इथे कोणीही पर्यटक नव्हते, जंगल व निर्मनुष्य परिसरात आम्ही दोघेच व फूल टाईट असलेला गेटकीपर... रविवारची पोस्ट आजच.. THANKS admin

*रेल्वे स्ट्रिट*,

हनोई, व्हिएतनाम 

  

रेल्वेतून जाताना एखादे स्टेशन जवळ आल्याची खूण म्हणजे घरे, रस्त्यावरून ये जा करणारी वाहनं, कचरा, वाहणा-या गटारी, झोपड्या दिसू लागतात. आपण खिडकीतून बाहेर पाहणं सोडून देतो. काही अपवादही असु शकतात. साप्ता. सकाळ मधला 'भुरळ व्हिएतनामची !' हा लेख वाचताना हनोई व्हिएतनाम येथील *रेल्वे स्ट्रीट* ची मनोरंजक माहिती वाचनात आली.

ही रेल्वे हनोई येथील गजबजलेल्या मध्य वस्तीतुन जाते. दोन्ही बाजुला रेल्वेचे इंजीन, डबे जाण्या इतपत अरूंद रेल्वे मार्ग आहे. म्हणुन त्याला *रेल्वे स्ट्रीट* हे समर्पक नांव आहे.

रेल्वे ट्रॅकच्या दोन्ही बाजुला कॉफी शॉप्स, वेगवेगळी दुकाने आहेत. कस्टमर भिंतीला टेकून असलेल्या खुर्चीवर आरामात बसलेले दिसतात. किंवा दिवसातून दोन वेळा धावणा-या रेल्वेच्या आगमन गमन वेळेस बंद होतात. नंतर रेल्वे गेल्यानंतर पुन्हा चालु होतात. रेल्वेचे आगमन गमनाच्या वेळेस येथील दृश्य पाहण्यासाठी पर्यटकांची गर्दी होते. इतर वेळेस रेल्वे ट्रॅकवर अर्थातच फोटोशूटही केले जाते. हॉटेल मालक कस्टमरसाठी चक्क टेबल खुर्च्याही ठेवुन देतात. 

माहिती:

१) भुरळ व्हिएतनामची !  श्रध्दा चमके

     साप्ताहिक सकाळ 11 जाने.2025

२) गुगलच्या सहकार्याने    

      

श्री. पुरुषोत्तम लेले, पुणे

वाघोटण बंगला - ता. देवगड, सिंधुदुर्ग - (जुना थिबा पॅलेस)   - वसंत काळे, पडेलकर

* * * * * * * * * * * * * * * * * * * * *

जिल्हे सिंधुदुर्गच्या उत्तरसीमेवरील शुक नदीला 'वाघोटण खाडी' ह्या आपल्या नावाने गौरवीत करणा-या इतिहासप्रसिद्ध वाघोटण गावातील 'वाघोटण बंगला' ही एक ऐतिहासीक वास्तू 'जुना थिबा पॅलेस' म्हणूनही ओळखली जाते. ह्या ब्रिटीशकालीन स्थापत्यशैलीचा उत्तम नमुना असलेल्या ऐतिहासीक सुंदर वास्तूला कोंकण परिसरातले लोक 'वाघोटण बंगला' ह्या नावानेच ओळखतात.  माझ्या बालपणापासून ह्या वाघोटण बंगल्याबद्दलचे जुने संदर्भ आमचे वडील, सख्खेचुलत आजोबा मंडळींसह घरातली वडीलधारी माणसं कधीतरी बोलत. त्या गप्पा मी कुतूहलाने ऐकत असे. ब्रिटीशकाळात ते 'एक महत्वपूर्ण ठाणं'  म्हणून वसवण्याचा ब्रिटिशांचा मानस होता असं बोललं जाई.  इमारती, रस्ते, बंदररचना इ. पूर्वनियोजित व्यवस्था  वाघोटणला  आढळते. खारेपाटण ते विजयदुर्गापर्यंत खाडीतून बोटीच्या प्रवाशांची वाहतूक व व्यापार उदीम चाले. त्या काळी वाघोटण बंदर प्रसिद्ध होतं. अजूनही ब्रिटीशकालीन जुन्या इमारती व इतर खाणाखुणा वाघोटणात उभ्या आहेत. खाडीच्या भरती सुकतीच्या वाहतुकीला पुरेशा मुबलक पाण्यामुळे वाघोटण 'बंदर धक्का' वर्दळ वाहतुकीला  सक्षम होता. 

वाघोटण सड्यावरील 'वाघोटण बंगला' ह्या आलिशान वास्तूत ब्रह्मदेशचा 'राजा थिबा' ह्याला ब्रिटिशांनी रत्नागिरीला नेण्यापूर्वी काही काळ स्थानबद्ध केलेलं होतं. पुढे ब्रिटीशांनी त्याला रत्नागिरीच्या पॅलेसमध्ये हलवलं व अखेरपर्यंत त्याचं वास्तव्य 'थिबा पॅलेस' रत्नागिरी येथेच राहिलं. राजा थिबाच्या पश्चात त्याचे वंशज रत्नागिरीला होते. इ.स.१९७० दरम्याने रत्नागिरीला काॅलेजकाळात मित्रमंडळींकडून राजा  थिबा व त्याच्या वंशजांबद्दल काही माहिती मिळे. 

कावेबाज, जहरी राजकीय क्रूर हेतूने अगर विकासप्रक्रियेत कोणत्याही कारणाने विस्थापित केलेल्यांसह पुढच्या वंशजांची जीवनकळाही  फसलेली, अपराधी व उदासवाणी राहते. त्यांना सतत वंचना व  उपरेकळा जाणवत असते.. थिबाच्या वंशजांबद्दल त्या विद्यार्थीवयात    कुतूहल वाटे. पुढील काळात रत्नागिरीतल्या थिबाच्या वंशजांपैकी 'टूटू' नावाच्या स्त्रीची जीवन कहाणी वृत्तपत्रात फोटोसह आलेली वाचल्याचं आठवतंय्. 

         वाघोटण बंगला (जुना थिबा पॅलेस) कासार्डे- विजयदुर्ग  हमरस्त्याजवळ वाघोटण डोंगर चढावानजिक सड्यावरच्या उंच जाग्यावर बांधलेला असून दूरवरील अनेक खाडगावांतून तो विशिष्ट 'दिशाखुणा' म्हणून स्पष्ट  दिसतो. वाघोटणपासून विजयदुर्गकडे (..१० कि.मी.) पडेल कँटिनपासून पुढच्या  सड्यांवरूनही हा बंगला दिसतो. 'वाघोटण बंगला' ही वास्तू मौजे पुरळ येथील प्रसिद्ध जुने आयुर्वेदाचे गाढे अभ्यासक वैद्यराज मा. दादा मराठे यांनी बाजूची जुनी कलमबाग व तेथील परिसरासह खूप काळापूर्वी विकत घेतलेली व त्यांच्या कुटुंबासह दीर्घकाळ वास्तव्याने पावन झालेली असून त्यांच्या पश्चात पुढील माणसांनी ही गृहवास्तू कित्येक वर्षं आदरप्रेमाने व निगुतीने उत्तम राखलेली आहे. 

  जुन्या काळापासूनचा बंगल्याचा गाजावाजा बालपणात निमित्ताने अनेक वेळा कानी पडे.   विजयदुर्ग तरळा मार्गाने एस्टीने जाता येताना ही भव्य वास्तू दिसते. कळमई/पुरळ तिठ्यावरच्या सड्यांवरून पूर्वेकडे सुमारे दहा कि.मी. दूरवरची ही वास्तू नजरेला पडते. डाॅ. दादांच्या गृहलक्ष्मी कमलाबाई मराठे यांच्याशी आमच्या  आईची जुनी दोस्ती असल्यामुळे बालपणात आईसोबत मी तिथे गेलेला होतो. एकदा आईचं बोट धरून धाकटी बहीणही तिथे गेलेली आठवते.. दादांचे चिरंजीव भाईकाका मराठे हे माझ्या वडील भावाचे स्नेही असल्यामुळे माझ्या बालपणी ते एक/ दोन वेळा आमच्या घरी आलेले आठवतात. ते भाभा इन्स्टिट्यूट मध्ये होते. 

डाॅ. दादा मराठे व कमलाकाकूंसह त्यांची घरची मंडळी प्रेमळ, मनुष्यलोभी, परोपकारी व मनमुराद बोलकी असल्यामुळे तिथे अनेकांचं जाणंयेणं, राहणं असे.. दादांच्या गुणदायी आयुर्वेदीक वैद्यकीमुळे दूरवरचे अनेक व्याधिग्रस्त तिथे येत. सरकारी माणसांसह अनेक प्रसिद्ध व्यक्तींची बंगल्यावर येजा होती. काही व्यक्ती वैद्यकीय उपाय योजनेसाठी ठराविक काळ बंगल्यावर वास्तव्यालाही असत. दादा फार समाजप्रिय होते. बंगल्यात त्यांची आयुर्वेदिक औषध निर्मितीची रसशाळा होती. तिथे अनेक चूर्णं, मात्रा, काढे, गुटिका तयार केल्या जात. त्यांना विविध भावना देण्यासह औषधं तयार केली जात. गोरखमुंडी, आवळकाठी, परिपाठ, गूळवेल, कमलंद, सुरंगकळी, नागकेशर इ.  विविध काष्ठौषधी भरलेल्या असत. बालपणी तिथल्या भट्ट्या, औषधं कुटण्याचे लहानमोठे खलबत्ते, काचेच्या विविध आकारांच्या बरण्या, बाटल्या बघण्यात गंमत वाटे. बाजूच्या गोठ्यात गाईगुरं असत. इतके महान गुणसंपन्न वैद्य व थोर विचारवंत असूनही दादा सर्वांशी खेळीमेळीने, हसतमुखाने व विनोदी बोलत. जानपद लोकांशी प्रेमाने खास कोंकणीत संवाद करीत. बंगल्यासभोवती जुन्या हापूस कलमांबरोबर दादांनी अनेक औषधी वनस्पती, फुलझाडं, फळझाडं वगैरे वनश्री कष्टपूर्वक नटवली होती.           

       १९८२ पासून मी नोकरीनिमित्त नाणारला असताना वाघोटणलगतच्या 'सौंदाळे' गावचे माझे मावसे  श्री. कृष्णाभाऊ गोखले व सौ. कुंदामावशी यांच्या वाघोटण बंगल्याशी असलेल्या घरगुती संबंधांमुळे बंगल्यावर माझं जाणंयेणं होई. सामाजिक अपसमज, जाचक रुढी, अंधश्रद्धा, देवदेवस्की, इ. बद्दल दादा मराठे अनेक वेळा गंमतीने बोलत. त्यांचे जावई  मामा भिडे हे उत्तम आचारी व फार प्रेमळ होते. दर्जेदार लाडू, विविध लोणची, चिवडा वगैरे नंतरच्या काळातही ते विक्रीसाठी उत्तम स्वादिष्ट खाद्य पदार्थ तयार करीत. बंगला विजयदुर्ग- तरळा रस्त्यानजिक असल्यामुळे त्या काळात चुकल्या माकल्या एस्टी प्रवाशांचा वेळेवस्तीचा  बंगला हा घरगुती जेवणासह निश्चिंत आसरा होता. पूर्वी नाणारची टपाल बॅग वाघोटणचे महादेवजीजी खानविलकर हे वाघोटण बंगला स्टाॅपवर आणीत असत. पुढे काही काळ बंगल्यावर पोस्ट होतं. पोस्टामुळे  व वैद्यकीय उपचारांसाठी खूप लोकांचं बंगल्यावर येणं, राहणं होई. दादांचा बंगला नेहमी असा  गजबजलेला असे.

 कमलाबाई एकट्या झाल्यावर बहुधा १९८७ दरम्याने एका संध्याकाळी माझं बंगल्यावर जाणं झालं. तेव्हा श्री. कृष्णाभाऊ व सौ.मावशी तिथे आलेली होती. तिथे वाघोटण बंगल्याच्या एका दालनात वाघोटणचं ब्रँच पोस्ट आॅफिस होतं. माझे स्नेही व महादेवजीजींचे चिरंजीव  श्री.रमाकांत खानविलकर हे पोस्टमास्टर होते. ते सपत्निक घरच्यासारखे तिथे  बंगल्यावरच कमलाकाकूंकडे राहत असत. काही काळ  तेथील झाडापेडांसह सर्व व्यवस्थाही पाहत. तिथे सर्वांच्या आग्रहामुळे मी वस्तीला राहिलो. रात्री वेळेवर जेवणंखाणं आटोपून हाॅलमधल्या जमिनीवरील अंथरुणांवर आडवं होऊन शांततेत आम्हा सर्वांच्या गप्पा खूप वेळ  चाललेल्या होत्या. दिवस उन्हाळ्याचे होते. कमलाकाकू विशिष्ट प्रेरणेने सतत उत्स्फूर्तपणे बोलत होत्या. त्याना ईश्वरदत्त निसर्ग, जुन्या वास्तू इ. बद्दल फार आपुलकी व गहिरं प्रेम होतं.

पुण्याला त्यांच्या कन्या शुभाताईंकडे (श्रीमती- विद्याताई मुधोळकर) त्या राहत होत्या तेव्हा तेथील एका वास्तूतोडीची कथा त्या मला तळमळून सांगत होत्या. काकूंच्या तिथल्या मुक्कामादरम्यान त्यांना तिथल्या जवळच्याच एका जुन्या मजबूत वाड्याच्या चाललेल्या तोडकामाचे मोठमोठे आवाज दिवसभर ऐकू येत असत. ती जुनी वास्तू फारच  दणकट होती. ती तुटता तुटत नव्हती. 'इतकं सुरेख बांधकाम ते लोक का तोडीत होते?' असा प्रश्न काकूना दिवसरात्र बेचैन करीत राही. त्यांच्या जिवाची उलाघाल होई. त्या मला सांगत होत्या की "सतत घणांचे घाव जोरजोरात ऐकू येत त्यावेळी ते माझ्याच शरीरावर पडत आहेत असं वाटून मला मानसिक यातना होत. ते घाव सतत ऐकून चैन पडत नसे. अन्नपाणी गोड लागत नसे."  रात्री अंथरुणावर पडल्यावरही ते आवाज चहूकडून आल्यासारखे वाटून मध्येच जाग येई व नंतर झोप येत नसे. फार दुःख होई.  " जुन्या वास्तूंचा सहानुभूतीने आस्वाद घेतला तर त्या वास्तूंचा चिरान् चिरा बोलका होतो. ज्या व्यक्ती ध्येयवेडाने अशी स्थापत्यं  निर्माण करतात त्याचा इतिहास समोर उभा राहतो."  पंचमहाभूतांनी भरलेल्या ह्या निसर्गाशी मनाने एकरूप होणा-या दादा व काकूंसारख्या डोंगराएवढ्या भल्या माणसांबद्दल मला फार आदर वाटे. जबरदस्तीने निसर्गनाशाचे काळेबेरे धंदे करून केवळ पैशांत मोजता येणारी काळी निर्जीव संपत्ती हाच विकास मानणारी जगातली आपस्वार्थाने बरबटलेली माणसं दादाकाकूंसमोर  थिल्लर व खुजी दिसू लागतात. त्या रात्री बंगल्यासंबंधीही काकू भरभरून  बोलल्या. दादांसारख्याच कमलाकाकूही साहित्य व निसर्गप्रेमी, बहुश्रुत विदुषी, जुन्या वस्तू/ वास्तू बांधकामं इ. थोर प्राचीन वारशांच्या नेटक्या जपणुकीबद्दलचं प्रेम व सामाजिक कळकळ असलेल्या जाणकार होत्या. गप्पांच्या ओघात त्यानी बंगल्याबद्दलचीही एक कथा सांगितली.

          वाघोटण बंगला विक्रीचं वृत्त कानीं येताच ती भव्य दिव्य वास्तू घेण्याचं दादानी मनाशी ठरवलं. ब्रिटीश बांधकामाचा तो एक आदर्श नमुना तेथील देखण्या परिसरासह घेणं हे त्यांचं एक स्वप्न बनलं. त्या काळातली वास्तूची बडी किंमत व कागदपत्रांची छाननी वगैरे सगळं काम फार कठीण होतं. दादांची स्वप्न नेहमीच अशी भव्यदिव्य असायची आणि त्यांच्या पूर्ततेसाठी ध्यासाने प्रेरीत होऊन  ते अहर्निश कष्टव्यस्त  असायचे. वैद्यकीत त्या काळात अभ्यासपूर्वक त्यांनी असे वेगवेगळे यशस्वी प्रयोग केले होते. एखादा आव्हानात्मक ध्यास घेतला की निश्चयाने तो पुरा करण्यासाठी ते समर्थपणे सर्वस्व पणाला लावून  काम करायचे. त्या काळी बहुत प्रवास पायी मजल दरमजल करीत होई. पुढे एका ठरीव दिवशी त्या बंगल्याच्या  खरेदी वगैरेची कायदेशीर  पूर्तता करून पूर्वनियोजनाप्रमाणे देवगडहून ते त्यांच्या पुरळच्या घरी न जाता कसे, कोणत्या वाहनाने की चालत सांजेला काळवं पडता पडता परस्पर  वाघोटण सड्यावरच्या बंगल्यावर पोचले. ते तेथून वाघोटणात खाली गेलेच नाहीत. मोरूभाऊ रानडे, वामनराव कोठावळे वगैरे दादांचे स्नेही संध्याकाळपर्यंत वाघोटण बंदराजवळच्या मोरूभाऊंच्या घरी दादांची वाट पाहत होते. काळवं पडल्यावर त्यांना दादांची काळजी वाटू लागली. म्हणून कंदील लावून ते लोक पूर्ण  चढावाच्या रस्त्याने हातातल्या  काठ्या आपटीत दोन कि.मी. चालत वाघोटण बंगल्याजवळ पोचले तर कोट, शर्ट बंगल्याच्या व्हरांड्यात लटकावून  गर्द, प्रशांत काळोखात दादा बंगल्यासमोरच्या मोकळ्या जागी शांत बसलेले होते. त्यांना स्वप्नपूर्तीचा इतका आनंद झाला होता की कल्पनातीत सत्य सगुण साकार होऊन भव्य दिव्य वास्तुरूपात दादांच्या सामोरं ठाकलं होतं. रात्री दादा तिथेच थांबले. मोरूभाऊ, वामनरावांसारखी मोठ्या मनाची माणसं जोडणा-या दादानी त्यानंतर बंगला ही एक नवी प्रायोगिक  कार्यशाळाच बनवली.. कमलाकाकूंशी आमच्या गप्पा रात्री दोन/अडीच वाजेपर्यंत चालल्या होत्या. म्हणजे खरं तर त्या काकूच उत्स्फूर्तपणे तपशीलवार बोलत होत्या. आमची सादर श्रवणभक्ती चालली होती. कष्टप्रिय जीवनाची आवड, उत्तुंग ध्येयवेड, निसर्गरक्षण, जुना वारसा जपणूक असे डोळस जीवनानुभव मी थक्क होऊन ऐकत होतो... अशा भव्य दिव्य व्यक्तींच्या ध्येयवेडामुळे तो बंगला मला अधिक उत्तुंग व पावन वाटू लागला.    

वाघोटण बंगल्याचं काम ब्रिटिशांच्या बांधकाम पद्धतीप्रमाणेच उत्तम कारागिरीचं असून सागाचं साडीव व बर्मा टीक वगैरे दर्जेदार लाकूडसामान बांधकामात वापरलेलं आहे. तिथे तडजोड नाही. चुन्याच्या घोटीव जमिनी व खांब, खिडक्या, दरवाजे, चौकडी, तख्तपोशी, बार, कठडे वगैरे उत्तम नक्षिकाम केलेले असून माडीसाठी निरुंद व छोट्या न वाकणा-या फळ्या असा एकंदर बांधकामात ब्रिटीशकालीन बांधकामाचा आदर्श व उच्च दर्जा जपलेला आहे. पुढे दादानीही दुरुस्ती/डागडुजी वा काही नवं काम करताना बंगल्याचा मूळ रुबाब राखला जाईल असंच बांधकाम केलेलं आहे.

        पुढच्या काळात काही वर्षं बंगला व तेथील  परिसराच्या व्यवस्थेसाठी दाक्षिणात्य कॅप्टन पी. पेरियानायगम्  नावाचे व्यवस्थापक काही काळ होते. परिसरात  त्याना  'अण्णा' म्हणत. नंतरच्या काळात बंगल्याची व्यवस्था व परिसरातील वर्षभरातली कामं वगैरे तेथील ठराविक स्थानिक माणसांकडून शुभाताई करून घेतात. वाघोटण गाव व परिसरात ताईंचे खूप चांगले घरोब्याचे संबंध आहेत. शिवाय त्यानी कायमस्वरूपी बंगल्यावर दिवसभर राहण्यासाठी सौंदाळे गावचे श्री. दाजी देवळेकर (भूतपूर्व PWD कामगार ) यांची खास नेमणूक करून बंगल्याची व्यवस्था छान ठेवली आहे. ब्रिटीश काळापासूनच्या ब्रिटीश व्यक्तिंसह इथे झालेल्या राजकारणी मसलती, खलबतं इ.चा साक्षीदार 'वाघोटण बंगला' त्याच्या ऐतिहासीक खुणा व आपला जाणतेपणा राखून आहे.🙏🏼

©®Vasant Kale

 मनाली: बर्फाच्छादित निसर्गाचा जादुई अनुभव

हिमाचल प्रदेशातील मनाली हे बर्फप्रेमींसाठी एक स्वर्ग आहे. याठिकाणी सेटहन, हैमटा घाटी आणि आइस हाऊस या ठिकाणांची सफर तुम्हाला निसर्गाच्या कुशीत नेईल.

सेटहन

मनालीपासून अवघ्या 14 किमी अंतरावर असलेल्या सेटहनमध्ये बर्फाच्छादित पर्वत आणि शांत वातावरण तुमचं मन मोहून टाकतं. हा भाग विशेषतः ट्रेकिंगसाठी प्रसिद्ध आहे. मनालीहून येथे टॅक्सीने किंवा पायी ट्रेक करत पोहोचता येतं.

हैमटा घाटी

35 किमी अंतरावर असलेली हैमटा घाटी निसर्गप्रेमी आणि साहसवीरांसाठी खास आहे. बर्फाळ शिखरे, वाहणाऱ्या नद्या आणि हिरव्यागार मैदाने हे ठिकाण अविस्मरणीय बनवतात. ट्रेकिंगसाठी हा मार्ग उत्तम असून, इथे कॅम्पिंगचा आनंदही घेता येतो.

आइस हाऊस (Igloo House)

मनालीच्या बाहेर वसलेलं आइस हाऊस म्हणजे बर्फात बांधलेली जादुई घरं. स्वीडन किंवा फिनलँडची आठवण करून देणाऱ्या Igloo Houses मध्ये रात्रभर मुक्काम हा एक अनोखा अनुभव ठरतो.

करण्यासारख्या गोष्टी

सेटहन आणि हैमटा घाटीत ट्रेकिंग

बर्फात स्नोबोर्डिंग आणि स्कीईंग

निसर्गाच्या सान्निध्यात कॅम्पिंग

आइस हाऊसमध्ये मुक्काम करून बर्फाचा अद्भुत अनुभव

टिप:

थंडीसाठी गरम कपडे आणि योग्य बूट घेऊन जा. ट्रेकिंग करताना गाईडची मदत घ्या.

मनालीची ही सफर तुमच्यासाठी निसर्ग आणि साहस यांचा परिपूर्ण संगम ठरेल, जो तुमच्या आठवणींच्या पटलावर कायमचा कोरला जाईल.

🌹 *नेवासे* 🌹

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

नेवासे हे अहमदनगर जिल्ह्यातील तालुक्याचे मुख्य ठिकाण आहे. हे शहर प्रवरा नदीच्या

काठावर वसलेले आहे. मुळात हे गाव मुख्य रस्त्यावर नाहीये त्यामुळे येथे येताना नेवासा फाटा येथून आत वाकडी वाट काढून यावे लागते. नगर आणि औरंगाबाद च्या मध्ये असूनही इतिहास आणि पर्यटन या बाबतीत काहीसे मागे असलेले हे गाव आहे.

प्रवरा नदी हि येथे अमृतवाहिनी समजली जाते. अगस्तीऋषींच्या तपोभूमितून उगम पावलेली प्रवरा नेवासा येथे संत श्री ज्ञानेश्वरांच्या भक्तीसंवादाचा ठेवा सामावून घेत दक्षिण गंगा गोदावरी ला जाऊन मिळते. नेवासे तालुक्यातून या शिवाय गोदावरी आणि मुळा या दोन नद्यासुद्धा वाहतात. या तीन नद्या आणि त्यावरील धरणांतील पाणी यांमुळे या तालुका सुपीक बनला आहे. 

नेवासे आज प्रसिद्ध आहे ते ज्ञानेश्वरांनी येथे ‘ ज्ञानेश्वरी ’ लिहिली म्हणून. या गावातील करवीरेश्वराच्या देवळात राहून ज्ञानेश्वरांनी इसवी सनाच्या तेराव्या शतकात म्हणजे १२९१ साली भावार्थदीपिका हा भगवद्गीतेचे मराठीत निरूपण करणारा ओवीबद्ध ग्रंथ लिहिला. या ग्रंथालाच आपण ज्ञानेश्वरी म्हणतो.

*ॐ नमोजी आद्या ।*

*वेद प्रतिपाद्या ।*

*जय जय स्वसंवेद्या ।*

*आत्मरुपा ।*

*देवा तूंचि गणेशु ।*

*सकलमति प्रकाशु ।*

*म्हणे निवृत्ति दासु ।*

*अवधारिजो जी ।*

असे सांगून जगाचा उद्धार करणाऱ्या ज्ञानेश्वरांनी ज्या मंदिरातील एका खांबाला टेकून आपली ज्ञानेश्वरी सांगितली व सच्चिदानंदांनी लिहिली तो खांब अजूनही नेवासे या गावात आहे. त्याला पैस असे म्हणले जाते.

नेवासे येथे मोहिनीराजाचे 75 फुट उंच एक खूप

जुने मंदिर आहे. पौराणिक कथांत लिहिल्याप्रमाणे भस्मासुराचा वध करण्यासाठी भगवान विष्णूंनी मोहिनीचे रुप घेतले आणि भस्मासुराचा वध केला. जिथे हा भस्मासुराचा वध झाला ते ठिकाण म्हणजे नेवासे येथील हे मंदिर अशी लोकांची श्रद्धा आहे. हे मंदिर हेमाडपंती

कलात्मकतेचा सुंदर नमुना असून , मंदिर स्थापत्य कलेच्या दृष्टीनेही विशेष

महत्त्वाचे आहे. या ठिकाणी पुरातत्व खात्याने उत्खनण केले असून येथे दगडी हत्यारे सापडली आहेत. त्यात हातकुऱ्हाडी  सापडल्या आहेत. १७७३ साली ५ लाख रुपये खर्च करून गंगाधर यशवंत चंद्रचूड यांनी या मंदिराचा जिर्णोध्दार केला आहे. शहाजीराजे भोसले यांच्या वडिलांना वेरूळ ची जहागिरी असताना शहाजीराजे भोसले नेवासे येथेच राहत होते अशी इतिहासात नोंद आहे. त्यांनी मोहिनिराजाच्या मंदिराला अनेक देणग्या दिल्याचे उल्लेख आढळतात. त्यानंतर पेशव्यांनी वार्षिक रु १५०० देणगी देवू केली होती जी इ स १८६० पर्यन्त चालू होती.

नेवासे मधील मोहनीराज मंदिर भगवान विष्णूला समर्पित आहे. ७५ फूट उंच मंदिर सर्वत्र शोभेच्या कामांनी सजलेले आहे. या मंदिरात मोहिनीराजची प्रतिमा आहे, ज्याला भगवान विष्णू म्हणून ओळखले जाते. तसेच सभामंडप (बैठक कक्ष) मध्ये गणेश, शिव – पार्वती, शनि आणि हनुमान अशा इतर देवी-देवतांच्या अनेक प्रतिमा त्यांच्या भक्तांसाठी प्रदर्शित केल्या आहेत.

 गोष्ट श्रीमंत रायगडाची : भाग १८

 

सह्याद्रीचे जंगल झाडातील डोली आणि मावळे 

 महाराजांनी आपला सह्याद्री व त्यातील घनदाट जंगल व त्यातील गच्च झाडी काटेरी झूडपे तसचं मोठी झाडे यांचा अभ्यास करून त्याचा उपयोग देखील स्वराज्य उभारणी करतांना स्वराज्यातील जंगल राखताना पुरेपूर वापर केला  व आज काळाच्या ओघात ही वास्तू व त्याचे महत्त्व विसरून जावू नये म्हणुन त्याची आज आपण थोडी माहिती घेणार आहोत,,,

No repost video सक्त सूचना,,,,,,,, 🙏🏻

हि सिरीज अखंड रायगड व त्याची श्रीमंती जाणून घेण्यासाठी आहे

 पुढील नवीन माहिती व्हिडिओ पाहण्यासाठी त्वरित फॉलो करुन ,,, 

या जनजागृती कार्यात नक्की सहभागी व्हा,,,,

(( हा व्हिडिओ व हि माहिती आवडल्यास नक्की कळवा,व कर्तव्य म्हणून इतरांनाही नक्की पाठवा,,,

पुढील माहिती व्हिडिओ दर व्हिडीओ च्या तिसऱ्या दिवशी इथे पोस्ट केले जाईल )) 

( महत्वाची सूचना : हि माहिती अभ्यासपूर्ण संस्थे अंतर्गत शूट करून share करत आहोत 

म्हणूनं व्हिडिओ परवानगी शिवाय कुणीही Repost रिपोस्ट करू नये ))

व्हिडिओ चे कॉलब्रेशन साठी हक्काने नक्की msg करा 🙏🏻

#गोष्ट_श्रीमंत_रायगडाची #durg_rakshak_force #दुर्ग_रक्षक_फोर्स_महाराष्ट्र #दुर्गरक्षकफोर्स #viral #रायगड #जनजागृती #महाराष्ट्र #गडकिल्ले #इतिहासाच्या_पाऊलखुणा #durg_rakshak_🐍 #animal_rakshak_force #रायगडकिल्ला #रायगडाची_श्रीमंती #रायगड_किल्ला_राज्याभिषेक #रायगडकिल्ला🚩✨ #रायगड_माझा_स्वर्ग #रायगडकर🚩 #रायगड🚩 #रायगड_ही_पंढरी #रायगड_जिल्हा #रायगडकर #रायगड_वारी #रायगडकिल्ला #gajanan_patil_artworks #रायगडावर_खडे_पसरले_शिवरायांच्या_पायी #रायगडाची_भव्यता #रायगडावर #रायगडजिल्हा #रायगडाची_शक्ती #viralvideos

https://www.instagram.com/reel/DFoUDYATrHo/?igsh=M3dnYTZuZHZ3aXBo

 *श्री सिद्धिविनायक मंदिर*

घंटा घर, कानपूर, उत्तर प्रदेश

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

श्री सिद्धी विनायक गणेश मंदिर उत्तर प्रदेश राज्यातील कानपूर शहरातील घंटाघर जवळ आहे ते बाळ गंगाधर उर्फ लोकमान्य टिळक यांनी बांधले आहे.

हे मंदिर लोकमान्य टिळक यांनी बांधले. पण त्यासाठी त्यांना इंग्रजांशी लढावे लागले, कारण या मंदिराच्या ५० मीटरच्या परिघात एक मशीद होती. त्यावर ब्रिटीश अधिकाऱ्यांनी मशीद आणि मंदिर एकत्र बांधता येणार नाही असा युक्तिवाद केला. त्यामुळे येथे मंदिर बांधण्याऐवजी तीन मजली घर बांधून गणेशाची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. टिळकांनी येथे भूमिपूजन केले आणि गणपतीसाठी एक पंडाल उभारला. पंडालमध्ये शेकडो लोक येत असत आणि त्यांना इंग्रज आणि अस्पृश्यतेच्या विरोधात लढा देण्याची जाणीव करून दिली जात असे.

मंदिरात स्थापित केलेल्या संगमरवरी दगडी गणेशमूर्ती व्यतिरिक्त त्यांची पितळी मूर्ती आणि रिद्धी देवी आणि सिद्धी देवी यांचीही स्थापना मंदिरात आहे. या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे याठिकाणी गणेशाचे दोन्ही पुत्र शुभ-लाभ यांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली आहे. याशिवाय पुजाऱ्यांच्या सांगण्यावरून दुसऱ्या विभागात गणपतीच्या नऊ रूपांची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. याशिवाय या मंदिरात दशनानासारखी दहा डोकी असलेली गणेशाची मूर्ती देखील आहे.

मुकुंदराय धारैया‌ 

भारत के प्रसिद्ध मंदिर

🔸कनकादित्य मंदिर (कशेळी)🔸*

*-----------------------------------------*

*🔸संकलन: सदानंद पाटील,  रत्नागिरी.*

*-----------------------------------------*

*🟣०४/०२/२०२५- कनकादित्य उत्सव,  कशेळी...

*श्री कनकादित्य मंदिर हे रत्‍नागिरी जिल्ह्यातील राजापूर तालुक्यातील कशेळी या गावातील प्रसिद्ध सूर्य मंदिर आहे... कशेळी हे गाव रत्‍नागिरी शहरापासून दक्षिणेस ४० किलोमीटर, पावस पासून दक्षिणेस २४ किलोमीटर आणि राजापूर शहरापासून पश्चिमेस ३२ किलोमीटर अंतरावर कशेळी गाव वसले आहे.....*

*आख्यायिका...*

*आदित्य म्हणजे सूर्य... संपूर्ण भारतात फारच थोडी सूर्यमंदिरे आहेत. ओडिशा राज्यातील कोर्णाकचे सूर्यमंदिर तर जगप्रसिद्ध आहेच. त्याचबरोबर सौराष्ट्रात (गुजरात) वेरावळ बंदराजवळ प्रभासपट्टण येथे फार प्राचीन सूर्यमंदिर आहे. प्रभासपट्टण म्हणजे भगवान श्रीकृष्णांचे वसतिस्थान होय. (प्रभासपट्टण जवळच बारा ज्योतिरलिंग पैकी एक सोरटी सोमनाथचे प्रसिद्ध मंदिर आहे.....)*

*१२९३ मध्ये अल्लाउद्दीन खिलजी सौराष्ट्रावर चाल करून आला. त्या वेळी प्रभासपट्टणच्या सूर्यमंदिरात वेगवेगळ्या आसनांवर बसलेल्या बारा सूर्यमूर्ती होत्या, जे बारा महिन्याचे प्रतिक होते. हल्ल्याची आगाऊ बातमी मिळाल्यामुळे तेथील पुजाऱ्याने दक्षिणेकडे जाणाऱ्या वेरावळच्या एका व्यापाऱ्याच्या गलबतावर त्यातील काही मूर्ती चढवल्या व तो व्यापारी त्या मूर्ती घेऊन दक्षिणेकडे निघाला. फक्त येथील परिस्थिती शांत झाल्यावर तू त्या मूर्ती परत आण अशी सूचना पुजारीने त्या व्यापाऱ्याला सांगितले.....*

*ते गलबत कशेळी गावाच्या समुद्रकिनाऱ्यापाशी आले असता अडकले, पुढे जाईना... भरपूर प्रयत्न केले, पण जहाज काय जागचे हलेना शेवटी त्या व्यापाऱ्याच्या मनात आले की, कदाचित देवाची येथेच राहण्याची इच्छा आहे. म्हणून त्याने एक मूर्ती किनाऱ्यावरील गुहेत आणून ठेवली. त्यानंतर त्याचे जहाज मार्गस्थ झाले.....*

*कशेळी गावात कनकाबाई नावाची एक सूर्योपासक गणिका राहत होती... तिच्या स्वप्नात याच वेळी ही सूर्य मूर्ती आली आणि भगवान सूर्य नारायनाने कनकेला म्हणाले कि, तू मला येथून ने आणि तुझ्या गावात मंदिर बांध त्यात माझी स्थापना कर.....*

*कनकाबाईने ही हकीकत ग्रामस्थांना सांगितली... मग ग्रामस्थांनाच्या मदतीने ती सूर्य मूर्ती गावात आणली गेली व स्थापना केली. त्या कनकाबाई मुळे घडले त्यामुळे कनकेचा आदित्य म्हनून कनकादित्य असे या मंदिराला नाव पडले.....*

*किनाऱ्यावर ज्या गुहेत कनकादित्याची मूर्ती सापडली, त्यास 'देवाची खोली' म्हणतात. गावातील कोणी माहितगार बरोबर असेल तर येथे न चुकता पोहचता येते.....*

*समुद्रापासून साधारण १५ फूट उंचीवर काळ्या पाषाणात ही नैसर्गिक गुहा आहे... जवळजवळ ३०० माणसानं पेक्षा जास्त माणसे यात बसू शकतील एवढी मोठी ही गुहा आहे.....*

*याठिकाणी आल्यावर याची भव्यता लक्षात येते... पण नाहक धाडस करू नये. कारण येथे जाणे आणि परत येणे अत्यंत अवघड आहे.....*

*अलिकडे येथे महाराष्ट्र शासनाच्या पर्यटन विभागाने सनसेट पॉइंट (सूर्यास्त) पहाण्याची उत्तम व्यवस्था केली आहे.....*

*मंदिर स्थापत्य...*

*मंदिर साधारण ९०० वर्षे प्राचीन आहे... पूर्णतः अस्सल कोकणी कौलारू स्थापत्य शैली येथे पहायला मिळते.....*

*मंदिराचे अंतरंग खूपच सुंदर असून लाकडी खांबावर नक्षी व वेलबुट्टी केलेली आहे... मंदिराच्या भिंतीवर आणि छतावर विविध देव-देवता लाकडावर कोरलेल्या आढळतात. यामध्ये प्रामुख्याने कार्तिक, वरुण, श्रीकृष्ण, वायू, अग्निनारायण, शेषशायी विष्णू तसेच समुद्रमंथन आणि दशावतार या पौराणिक कथा प्रसंग चित्रित केले आहे.....*

*"रथसप्तमी उत्सव" येथील खास आकर्षण...*

*रथसप्तमी उत्सव हे कनकादित्य मंदिरात माघ शु.सप्तमी ते माघ शु.एकादशी असा पाच दिवस असतो... कशेळी आणि आसपासच्या गावातील सर्वात महत्त्वाचा उत्सवाचा हा काळ आहे.....*

*या रथसप्तमी उत्सवात सर्वात आकर्षण म्हणजे कनकादित्य आणि कालिकादेवी यांचा लग्नसोहळा अगदी आवर्जून बघण्यासारखा हा सोहळा असतो.....*

*कालिकादेवी ही कशेळी गावापासून अवघ्या ३ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या काळीकावाडीची. कालिकादेवीला धरून सहा बहिणी... कालिकादेवी, महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती, भगवतीदेवी आणि जाखादेवी. या सर्व देवी कशेळी गावाच्या आसपासच्याच आहेत. यात सर्वात प्रसिद्ध महाकाली मंदिर (अडिवरे) अगदी आवर्जून पाहण्यासारखे मंदिर आहे.....*

*कालिकादेवी ही या सर्व बहिणीत धाकटी महालक्ष्मी, महाकाली, महासरस्वती आणि भगवतीदेवी ह्या कालिकादेवीला जाखादेवी साठी वर संशोधन करायला पाठवतात... पण कनकादित्यला पाहताचक्षणी कालिकादेवी कनकादित्याच्या प्रेमात पडते आणि कनकादित्यही कालिकादेवीच्या प्रेमात पडतो.....*

*मग पुढे त्यांचं लग्न ठरतं... जाखादेवीला आपल्या धाकट्या बहिणीचा खूप राग येतो आणि ती तिचं तोंड न बघण्याची प्रतिज्ञा करते. आणि लग्नालाही उपस्थित राहत नाही.....*

*रथसप्तमी उत्सवात लग्नसोहळावेळी मोठी बहिण महाकालीला मानाचे सरंजाम पाठवले जाते. भगवतीदेवी पाठराखन म्हणून येते. कालिकादेवीची पालखी ज्यावेळी कशेळीकडे कनकादित्य मंदिराकडे जात असते, त्यावेळी वाटेत जाखादेवीचे मंदिर लागते. मंदिरासमोरून पालखी जात असताना जाखादेवी मंदिराचे दरवाजे बंद केले जातात. (कारण जाखादेवीने आयुष्यभर कालिकादेवीचे तोंड न बघण्याची प्रतिज्ञा केली होतीना म्हणून.) यामुळे ही प्रथा आजही पाळली जाते.....*

*ह्या लग्न सोहळ्याचं अजून एक खास वैशिष्ट म्हणजे हुंडा पद्धत सर्व साधारणपणे सगळीकडे मुलीकडील मंडळीनी मुलाकडच्या मंडळींना हुंडा देतात.....*

*पण येथे उलटे आहे. मुलाकडच्या म्हणजे कनकादित्याकडच्या मंडळींना वधुकडच्या म्हणजे कालिकादेवीच्या मंडळींना हुंडा म्हणून शिधा द्यावा लागतो.....*

*कनकादित्य मंदिराचे काही खास वैशिष्ट्ये...*

*१) मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी मंदिराच्या शेजारील विहरीवर हात- पाय धुऊन आत जाण्याची प्रथा आहे... या विहरीवर पाणी काढण्याची जुनी कोकणी पद्धत पहायला मिळते.....*

*२) मंदिरात कमालीची स्वच्छता असून मंदिरात प्रवेश करण्यापूर्वी विश्वस्तापैकी उपस्थित हसत तुमचे स्वागत करतात, जे इतरत्र सहसा पहायला मिळत नाही.....*

*३) देवासाठी चांदीचा रथ असून तो अत्यंत देखणा आहे... पण तो फक्त उत्सवाच्या वेळीच पहायला मिळतो.....*

*४) मंदिराचे सभामंडप आणि मंदिरावरील कळसावर तांब्याचा पत्रा मुंबईचे शिल्पकार म्हणून ज्यांना ओळखतात, ते नाना शंकरशेठ यांनी त्यांना पुत्रप्राप्ती झाली म्हणून बांधून दिले.....*

*५) कनकादित्य मंदिराच्या छतावर ज्या विविध देव- देवतांच्या मूर्ती कोरल्या आहेत, त्यात अग्निनारायणाची मूर्ती वैशिष्ट्यपूर्ण आहे... या मूर्तीला सात हात, तीन पाय आणि दोन मुखे आहेत. अग्निनारायण म्हणजे अग्नी. घरातील अग्नीचे स्थान म्हणजे स्वयंपाकघरातील चूल. चूल मांडायची ती तीन दगडांवर म्हणजे पायावर म्हणून तीन पाय. चुलीची अग्निमूखे दोन एक चुलीचे दुसरे वेलाचे म्हणून दोन मुखे. आणि दोन्ही मुखांवर भांडे ठेवण्यासाठी जे छोटे छोटे खूर (उंचवटे) असतात. त्यांमध्ये वैलाचे चार व चुलीचे तीन असे मिळून सात म्हणून सात हात आहेत. संपूर्ण चुलीची जी रचना व तिचे प्रतीकात्मक रूप या अग्निनारायणाच्या मूर्तीत सामावले आहे. (अशा प्रकारची मोठी अग्नीनारायणाची मूर्ती रत्‍नागिरी शहरातील सत्यनारायण मंदिरात पहायला मिळते.....)*

*६) कनकादित्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात प्रवेश करण्याआगोदर दरवाजाच्या वर शेषशायी विष्णूची लाकडात कोरलेली मूर्ती पहायला मिळते... एवढी मोठी आणि तीही लाकडात अन्यत्र पाहयला मिळत नाही. या मूर्तीजवळ गरूड आणि लक्ष्मी आहे. तसेच या मूर्तीच्या वरील बाजूस दशावतार कोरलेले आहेत.....*

*७) प्रत्यक्ष कनकादित्याची मूर्ती काळ्या पाषाणातील मूर्ती अत्यंत सुभक आणि देखणी आहे... या मूर्तीचे पूर्णरूप पहायचे असेल, तर पहाटेच्या पूजेच्या (काकड आरतीवेळी) पहायला मिळते. आवर्जून पहाण्यासारखे आहे.....*

*८) कनकादित्य मंदिरात सुमारे ८५० वर्षापूर्वीचा ताम्रपट आहे... सध्या सुरक्षितेच्या कारणामुळे बॕकेच्या लाॕकरमध्ये ठेवण्यात आला आहे. तीन जाड पत्रे एका कडीत ओवलेली ही ताम्रपट आहेत.....*

*पहिल्या पत्यावर गाय, वासरू, तलवार आणि चंद्र- सूर्य कोरलेल्या आहेत.... या दानपत्रात द्वितीय भोजराजाचा ४४ ओळीचा संस्कृत लेख कोरलेला आहे. तसेच शिलाहार राजांची वंशावळ दिली आहे. तिसऱ्या पत्राच्या मागील बाजूस मराठीत एक लेख आहे, पण तो अस्पष्ट आहे जाणकार म्हणतात हा लेख बनावट आहे.....*

*या ताम्रपटात शिलाहार वंशीय द्वितीय भोजराजाने अट्टविर (अत्ताचे आडिवरे) भागातील कशेळी गाव बारा ब्राम्हणांच्या प्रतिदिन भोजनासाठी दान दिले असा उल्लेख आढळतो.....*

*९) कशेळी गावाने महाराष्ट्राला अनेक रत्ने दिली आहेत: थोर समाजसुधारक राजाराम शास्त्री भट (प्रसिद्ध कवियत्री दुर्गा भागवत यांच्या आजीचे सख्खे बंधू) प्रसिद्ध इतिहासकार त्रंयबक शंकर शेजवलकर (निजाम- पेशवा संबध, श्री शिवछत्रपती, सर्वात गाजलेले पुस्तक पानिपत:१७६१) थोर साहित्यिक वि.सी.गुर्जर (लाजाळूचे झाड हे कथा संग्रह प्रसिद्ध आहे)*

*स्रोत: आंतरजाल,  विकिपीडिया...*

*श्री. भद्रनाग मंदिर*, 

भद्रावती, चंद्रपूर 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

चंद्रपूर जिल्ह्यातल्या भद्रावती तालुक्याचं ग्रावदैवत म्हणजे भद्रनाग. हा नाग शब्द नेमका कुठल्या अर्थाने वापरावा, यावर मतभेद असले तरी नागांची पूजा वैदर्भीय समाजाचा अविभाज्य भाग आहे. याच नागपुजेचं भद्रनाग मंदिर हे एक प्रतीक मानलं जातं. प्राचीन ग्रंथांमध्ये भांदक नगरी असा उल्लेख असलेलं हे शहर या नागमंदिरामुळे पंचक्रोशीत प्रसिध्द पावलं आहे.

अतिशय छोटं आणि सुबक असलेल्या या मंदिराला आणि इथल्या भद्रनागाच्या मूर्तीला लोकांमध्ये मोठं श्रद्धेचं स्थान आहे. हे मंदिर किमान एक हजार वर्ष जुनं असल्याचे पुरातत्वीय दाखले आहेत. सध्या अस्तित्वात असलेलं मंदिर ११४६ साली बांधण्यात आलं आहे. ११४६ साली भद्रनाग मंदिराचा जिर्णोद्धार करण्यात आल्याचा शिलालेख या ठिकाणी आज ही आहे. त्यामुळे हे मंदिर त्याआधी सुध्दा अस्तित्वात होतं याची खात्री पटते. हे संपूर्ण भद्रनाग मंदिर हेमाडपंथी शैलीत बांधण्यात आलं आहे. मंदिराचा आकार छोटा असला तरी हेमाडपंथी शैलीची सगळी वैशिष्ठ या मंदिरात आहेत. मंदिराला भक्कम असे ३६ खांब आहेत. आत ९ फण्यांची शेषनागाची सुमारे अडीच फूट उंचीची मूर्ती आहे. मंदिरात प्रवेश करताच अतिशय प्रसन्न वाटतं.

      विशेष म्हणजे शेषनागाचं हे विदर्भातलं ऐकमेव मंदिर आहे. इथल्या या नागमूर्तीला भारतात तोड नसावी असं अभ्यासकांचं मत आहे.

        या मंदिरावर श्रद्धा असणाऱ्या भाविकांची संख्या फार मोठी आहे. विदर्भासह, मध्यप्रदेश आणि तेलंगणातून मोठ्या प्रमाणात भाविक भद्रनागाच्या दर्शनाला नित्यनेमाने येतात. विशेषतः सोमवारी आणि बुधवारी येथे भाविकांची मोठी गर्दी असते. सकाळी ५.३०ला मंदिर उघडल्यावर नित्यनेमाने अभिषेक, पूजा आणि महाआरती होते. नागपंचमी आणि महाशिवरात्रीला भाविक सर्वाधिक गर्दी करतात.

         भद्रनागाला घरात कुठलंही शुभकार्य निघालं, काही संकट आलं की लोकं भद्रनागाला आवर्जून हजेरी लावतात. इथं नवस बोलण्याची मोठी परंपरा आहे आणि त्यानुसार नवस पूर्ण झाला की लोकं मंदिरात येऊन कढई (शिऱ्याचा प्रसाद) आणि स्वयंपाक करतात. मंदिराच्या आवारात अतिशय जुनी विहीर असून त्यात उतरायला पायऱ्या आहेत. या विहिरीत भगवान शेषनाग हे गुप्त रूपाने राहतात अशी भाविकांची श्रद्धा आहे. त्यामुळे लोकं या विहिरीचं देखील आवर्जून दर्शन घेतात.

        देवावर श्रद्धा ठेवणारे तर इथे नित्यनेमाने भेट देतातच, पण शेकडो वर्ष जुन्या भारतीय संस्कृतीच्या अनेक खाणाखुणा इथे असल्यानं अनेक अभ्यासकांनाही येथे हजेरी लावतात. इथल्या भद्रनागापुढे तुम्ही नतमस्तक व्हा अथवा होऊ नका पण या ठिकाणी असलेलं पुरातत्विय वैभव तुम्हाला नक्कीच भुरळ पाडेल. मंदिराच्या परिसरात असलेली क्षीरसागरात आराम करत असलेली शेषशाही विष्णूची मूर्ती, यक्ष, गंधर्व, योगिनी, त्रिमूर्तीच्या रूपात असलेले ब्रम्हा-विष्णू-महेश, गणपती मूर्तिकला म्हणून पाहायला काय हरकत आहे.

स्त्रोत - सारंग पांडे, एबीपी माझा

*विदिशा जिल्ह्यातील  जिल्हा म्युझियम*

विदिशा जिल्हा संग्रहालय १९६४ मध्ये बांधले गेले आणि ते शहराच्या मध्यभागी स्थित आहे आणि मध्य प्रदेशच्या पुरातत्व विभागाद्वारे व्यवस्थापित केले गेले आहे. आपल्या सर्वांना माहीत आहे की, विदिशा हे मौर्य राजवटीच्या काळातील अनेक स्मारके आणि इमारतींसह एक ऐतिहासिक शहर आहे, त्यामुळे पुरातत्वाच्या दृष्टिकोनातून हे अतिशय समृद्ध शहर आहे. पुरातत्व शिल्पे, प्राचीन नाण्यांनी भरपूर समृद्ध असल्यामुळे, ऐतिहासिक पुतळे, बोधचिन्ह, स्मारके यांचे संवर्धन करण्याची गरज भासू लागल्याने, अधिका-यांना असे वाटले की ते अवशेष जतन करू शकतील आणि ते सामान्य लोकांसाठी उपलब्ध करून देतील असे संग्रहालय असावे.

वेळोवेळी, अनेक पुरातन वस्तू एकत्र आणल्या गेल्या आणि त्यापैकी सर्वात उल्लेखनीय म्हणजे इ.स.पू. दुसऱ्या शतकातील भैरवनाथाची शिल्पे, महावीर कोरलेला फलक, कुबेरची मूर्ती इत्यादी ऐतिहासिक आणि कलात्मक महत्त्वाच्या उल्लेखनीय पुतळ्या आहेत. विदिशा शहरातून जप्त केलेल्या पुरातन वस्तू, उध्वस्त किल्ला, नदीचे पलंग आणि इतर ठिकाणच्या वस्तूंचा समावेश आहे. येथे १७०० हून अधिक शिल्पे, लिथिक शिलालेख आणि ऐतिहासिक महत्त्वाच्या गोष्टी तीन ओपन एअर गॅलरीमध्ये मांडलेल्या आणि प्रदर्शित केल्या आहेत. मध्य प्रदेशच्या पुरातत्व विभागाने स्थानिक पातळीवर मोठ्या प्रमाणात शिल्पे, नाणी आणि इतर पुरातन वस्तू गोळा केल्या आहेत.

हे संग्रहालय शहराच्या मध्यभागी आहे आणि प्राचीन काळापासूनच्या ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक कलाकृतींचा समृद्ध संग्रह आहे. संग्रहालयात दोन मजले आणि कलाकृतींचे प्रदर्शन करणारी विविध गॅलरी आहेत. तळमजल्यावर गुप्त काळातील दगडी शिल्पे, टेराकोटा मूर्ती, शिलालेख आणि इतर कलाकृतींचा संग्रह आहे. शिल्पे आणि कलाकृती वाळूच्या दगडात कोरलेल्या आहेत आणि हिंदू पौराणिक कथा आणि विविध धार्मिक थीममधील दृश्ये दर्शवितात.

संग्रहालयाच्या पहिल्या मजल्यावर मौर्य आणि शुंग कालखंडातील प्राचीन काळातील नाणी, मातीची भांडी आणि इतर कलाकृतींचा संग्रह आहे. जैन धर्माशी संबंधित विविध कलाकृती प्रदर्शित करणारी एक गॅलरी देखील आहे.

संग्रहालयाच्या मुख्य आकर्षणांपैकी एक म्हणजे सांची गॅलरी, जी प्रसिद्ध सांची स्तूपातील बौद्ध कलाकृतींचा संग्रह प्रदर्शित करते. गॅलरीत विविध शिल्पे, शिलालेख आणि इ.स.पूर्व दुसऱ्या शतकातील इतर कलाकृती आहेत.

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*श्री क्षेत्र पीठापूर- श्रीपादांचे जन्मस्थान*

पीठापूर परिसरातील या स्थानी अवश्य दर्शन घ्या

१) कुंतीमाधव मंदिर

पूर्वजन्मीचा ब्राह्मण असलेल्या राक्षसाचा वध इंद्राने केला. त्याचे प्रायश्चित्ता दाखल ब्रह्मदेवाने पाच माधव मंदिर बांधण्यास सांगितले. संपूर्ण भारत देशात 

१) काशी येथे बिंदू-माधव, 

२) प्रयाग येथे वेणी-माधव, 

३) रामेश्वर येथे सेतू-माधव, 

४) त्रिवेंद्रम येथे सुंदर-माधव, व 

५) पीठापूर येथे कुंती-माधव मंदिर आहे. त्यास दक्षिण काशी असेही म्हणतात.

२) श्रीदत्त अनघालक्ष्मी मंदिर

पीठापूर शहरापासून ३किमी अंतरावर श्रीदत्त अनघालक्ष्मी मंदिर आहे. हे मंदिर भव्य व सुंदर असून या ठिकाणी परवानगी घेऊन नामस्मरण करता येते. भाविकांना अनघाष्टमीचे व्रत व पूजा करता येते. सकाळी व दुपारी पूजा होते.

३) अंतरवेदी मंदिर

पीठापूर पासून ८० कि. मी. अंतरावर वसिष्ठ नदीजवळ श्री लक्ष्मी नृसिंह स्वामी यांचे १५ व्या शतकातील प्राचीन कालीन मंदिर आहे. तेथे ब्रह्मा - विष्णू - महेश स्वरुपात त्रिमूर्ती आहेत.

४) बिकोवोल मंदिर

काकीनाडा पासून ३५ कि. मी. अंतरावर भगवान शंकरांचे ९ व्या शतकातील प्राचीन मंदिर आहे.

५) द्राक्षारामम मंदिर

काकीनाडा पासुन २५ कि. मी. अंतरावर भिमेश्वरा स्वामी मंदिर आहे. हे प्राचीन कालीन मंदिर १० व्या शतकातील आहे. तसेच तेथे 'मणिक्यंबा' हे एक प्रसिद्ध देवीचे मंदिर आहे. (शक्तीपीठ)

६) गोदावरी पुष्करम (राजमुंद्री)

राजमुंद्री जवळ पुष्कराम तिर्थ आहे. गोदावरी पुष्करम १२ वर्षामध्ये एकदा येथच असतो. राजमुंद्री येथे बरीच वर्षे श्री मार्कण्डेय ऋषींचा वास होता. त्यांनी ग्रंथाचे लेखन येथेच केले. तेथे भव्य मार्कण्डेय मंदिर आहे. तेथे अर्ध कुंभमेळा भरतो. गोदावरी नदीमध्ये स्नानास तेथे महत्व आहे. तसेच गोदावरी नदी पार करुन दुसर्‍या बाजूस " कोटीलिंगेश्वर" हे १० व्या शतकामध्ये बांधलेले प्राचीन कालीन मंदिर आहे.

७) मंदापल्ली

राजमुंद्री येथून २८ कि. मी. अंतरावर व काकीनाडा येथून ४० कि. मी. अंतरावर भगवान शंकराचे मंदिर आहे. त्या मंदिरास "मंडेश्वर स्वामी" मंदिर असे म्हणतात. तेथे 'तेलाभिषेक' होतो.

८) रयाली 

राजमुंद्री पासुन ३५ कि. मी. अंतरावर असलेले व वशिष्ठ व गौतमी नदीच्या मध्ये वसलेले हे " जगम मोहिनी केशव स्वामी मंदिर" आहे. तेथे भगवान विष्णू व मोहिनी यांची काळ्या दगडा मधील प्राचीन मूर्ती असून ते एक महत्त्वाचे क्षेत्र आहे.

९)  क्षेत्र अन्नावरम

पीठापूर येथून ३२ कि. मी. अंतरावर असलेले " श्री सत्यनारायण मंदिर".

     श्री क्षेत्र अन्नावरम येथे "श्री वीरा व्यंकटा सत्यनारायण स्वामी" यांचे मुख्य मंदिर आहे. हे मंदिर डोंगरावर वसलेले आहे. या डोंगराला  "रत्नागिरी डोंगर" असे म्हणतात. जवळच श्रीराम, वनदुर्गा व कनकदुर्गा यांचीही मंदिरे आहेत. मंदिराकडे जाण्यासाठी रस्ता आहे व पूर्ण व्यवस्था आहे. चेन्नई - हावडा रेल्वे लाईनवर अन्नावरम आहे. रेल्वे स्टेशनपासून अन्नावरम मंदिर ३ कि. मी. अंतरावर आहे. हे एक अत्यंत महत्त्वाचे व जगप्रसिद्ध मंदिर मानले जाते. मंदीर दुमजली असुन तळमजल्यावर  "त्रिपाद विभूती नारायण" यंत्र असून वरच्या मजल्यावर देवांच्या मूर्ती आहेत. हे  "त्रिपाद विभूती नारायण उपनिषद" यंत्र अथर्ववेदांमधील एक भाग  आहे.

आज २२ जानेवारी..

 *शनिवारवाड्याचा वर्धापनदिन..*🚩

पुण्याच्या वैभवातील एक अमूल्य ठेवा म्हणजेच श्रीमंत पेशव्यांचा शनिवारवाडा होय. श्रीमंत थोरले बाजीराव पेशवे तथा राऊ यांनी उभारलेल्या शनिवारवाड्याचे भूमीपूजन दि.१० जानेवारी १७३० रोजी करण्यात आले. आणि आजच्याच दिवशी तारखेप्रमाणे दि.२२ जानेवारी १७३२ रोजी रथसप्तमीच्या मुहूर्तावर शनिवारवाड्याची मोठ्या थाटात वास्तूशांत करण्यात आली. वाड्याचे नाव " *शनिवारवाडा* " कसे ठेवले गेले याबाबतीत एक आख्यायिका आहे. वाड्याची पहाणी करण्यात आली तो " शनिवार " होता. वाड्याची पायाभरणी झाली तोही " शनिवार " होता म्हणजेच दि.१० जानेवारी १७३० ! वाड्याची वास्तूशांत आणि गृहप्रवेश झाला तोही दि.२२ जानेवारी १७३२ शनिवारच ! म्हणूनच वाड्याचे नाव " *शनिवारवाडा* " असे ठेवण्यात आले.

जगन्नाथ लडकत

९४२२०२७७४४

*बसलेल्या दत्तगुरूंचे मंदिर*

सोमवार पेठ, पुणे 

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

सोमवार पेठेत नरपतगिरी चौकात एक आगळी वेगळी आणि फारच क्वचित आढळणारी पुण्यातली एकमेव बसलेल्या दत्तगुरूंची मूर्ती आहे. नरपतगिरी चौकातून श्री. नागेश्वर मंदिराकडे जाताना चौकातच उजव्या बाजूला रॉयल मोटर्स हे दुकान आहे. त्या दुकानाच्या शेजारीच एक छान सुंदर छोटेसे मंदिर आहे. तेच हे *बसलेल्या दत्तगुरूंचे मंदिर.*

या मंदिरातल्या गाभाऱ्यात मध्यभागी त्रिमुखी दत्त, त्याच्या उजवीकडे माता अनसूया आणि डावीकडे अत्री ऋषी यांच्या अर्धपद्मासनात बसलेल्या काळ्या पाषाणातील तीन सुंदर मूर्ती आहेत. या तीनही मूर्तीना अंगचीच पण साधीशी प्रभावळ आहे. या मूर्तींमधील अनसूयेच्या दोन्ही हातांत वीणा आहे, तर अत्री ऋषींच्या एका हातात जपमाळ व दुसऱ्या हातात पोथी आहे. डाव्या मांडीजवळ एक भांडे आणि उजव्या मांडीजवळ कुत्रा कोरलेला आहे. श्री दत्तगुरूंच्या शांत मुद्रांमधील तीनही मस्तकांवर एकत्रित असा टोकदार मुकुट आहे. मधल्या मस्तकावरील मुकुटाच्या भागात चंद्रकोर दिसते. दत्त गुरूंच्या खालच्या उजव्या हातात अक्षमाला, मधल्या उजव्या हातात चक्र, वरच्या उजव्या हातात त्रिशूळाला बांधलेला डमरू, वरच्या डाव्या हातात हरीण, मधल्या डाव्या हातात शंख, खालच्या डाव्या हातात पोथी आहे. यातील शंख-चक्र ही विष्णूची आयुधे, त्रिशूळ-डमरू हरीण ही शिवाची आयुधे आणि अक्षमाला व पोथी ही ब्रह्मदेवाची आयुधे आहेत.

संदर्भ: 

मुठेकाठचे पुणे – श्री. प्र. के. घाणेकर

आठवणी इतिहासाच्या

गोष्ट श्रीमंत रायगडाची : भाग १२

 

गडांचे दगड आणि पाथरवट यांचे कला कौशल्य 

गडाच्या बांधकामासाठी लागणारे शेकडो टन दगड

कसेही नं फोडता त्याचे एक योग्य पद्धत असते 

दगड फोडून ते कोरणारे पाथरवट यांचे कमी व योग्य कष्ट 

त्यांची शक्ती व योग्य वेळ वापरून दगड कसे कोरले जात 

याची माहिती आज आपण घेणार आहोत 

हि सिरीज अखंड रायगड व त्याची श्रीमंती जाणून घेण्यासाठी आहे

 पुढील नवीन माहिती व्हिडिओ पाहण्यासाठी त्वरित फॉलो करुन ,,, 

या जनजागृती कार्यात नक्की सहभागी व्हा,,,,

(( हा व्हिडिओ व हि माहिती आवडल्यास नक्की कळवा,व कर्तव्य म्हणून इतरांनाही नक्की पाठवा,,,

पुढील माहिती व्हिडिओ दर व्हिडीओ च्या तिसऱ्या दिवशी इथे पोस्ट केले जाईल )) 

( महत्वाची सूचना : हि माहिती अभ्यासपूर्ण संस्थे अंतर्गत शूट करून share करत आहोत 

म्हणूनं व्हिडिओ परवानगी शिवाय कुणीही Repost रिपोस्ट करू नये ))

व्हिडिओ चे कॉलब्रेशन साठी हक्काने नक्की msg करा 🙏🏻

#गोष्ट_श्रीमंत_रायगडाची #durg_rakshak_force #दुर्ग_रक्षक_फोर्स_महाराष्ट्र #दुर्गरक्षकफोर्स #viral #रायगड #जनजागृती #महाराष्ट्र #गडकिल्ले #इतिहासाच्या_पाऊलखुणा #durg_rakshak_🐍 #animal_rakshak_force #रायगडकिल्ला #रायगडाची_श्रीमंती #रायगड_किल्ला_राज्याभिषेक #रायगडकिल्ला🚩✨ #रायगड_माझा_स्वर्ग #रायगडकर🚩 #रायगड🚩 #रायगड_ही_पंढरी #रायगड_जिल्हा #रायगडकर #रायगड_वारी #रायगडकिल्ला #रायगडावर_खडे_पसरले_शिवरायांच्या_पायी #रायगडाची_भव्यता #रायगडावर #रायगडजिल्हा #रायगडाची_शक्ती #viralvideos

https://www.instagram.com/reel/DFJcK2EzIv0/?igsh=bHNydWZuODc1b2c1

*श्री. सिद्धिविनायक मंदिर* 

तळेगाव दाभाडे,  पुणे

संकलन - सुधीर लिमये पेण 

पुणे जिल्ह्यात कुठेही फिरा, एखादे छोटेसे गणपती मंदिर नाक्यानाक्यावर हमखास पाहायला मिळते. आज आपण आलो आहोत तळेगाव दाभाडे येथील श्री सिद्धिविनायकाच्या दर्शनाला.

तळेगाव दाभाडे येथील गणपती चौक परिसरात असलेल्या सिद्धिविनायक मंदिराला प्राचीन इतिहास आहे. शिवरायांच्या काळातील हे मंदिर १७१० मध्ये वेदमूर्ती भाऊशास्त्री मेढी यांनी बांधले. स्वयंभू मूर्ती असलेल्या या गणरायाच्या मंदिराला कळस नव्हता. पण हळूहळू मंदिराचे स्वरुप बदलले आणि आज हेमाडपंथी शैलीत हे मंदिर दिमाखात उभे आहे.

मंदिरात काळ्या पाषाणातील गणपतीची मूळ मूर्ती स्वयंभू असल्याचे सांगतात. त्यावर शेंदूर लावल्याने मूर्तीचे स्वरुप बदलले. १९८३ मध्ये मूर्तीला असलेले शेंदूर कवच काढण्यात आले, तेव्हा मूळ मूर्ती पुन्हा प्रकट झाली. १९७० साली मंदिराचा जीर्णोद्धार करताना अष्टविनायक प्रतिमा बसवण्यात आल्या. १९९३ मध्ये मंदिराचा पूर्ण  जीर्णोद्धार करण्यात आला. मंदिरात गणेशोत्सव, माघी चतुर्थी जन्मोत्सव, संकष्टी चतुर्थी या काळात मोठी गर्दी पाहायला मिळते. 

आनंद मालशे 

बाप्पादर्शन २०२३ (२८)

*🌹पुण्यातील एकमेव वामन मंदिर !!!🚩*

श्रीविष्णू च्या दशावतारांपैकी पाचवा अवतार हा 'वामन' अवतार मानला जातो. हातात कमंडलू , डोक्यावर छत्र अणि एक पाय बळीराजाच्या माथ्यावर ठेवलेल्या वामनांचे चित्र अनेकदा बघितलेलं, मात्र वामनांची मूर्ती कुठेच दिसली नाही. ती इच्छा आपल्याच पुण्यात पूर्ण झाली.

पुराणांतील एका कथेनुसार, असुरांचे गुरू 'शुक्राचार्य' यांनी संजीवनी विद्या अवगत केली. त्याच्यामुळे मेलेले असुर पुन्हा जिवंत होऊ लागले. शुक्राचार्य हे असुरांचा राजा 'बळीराजा' साठी एक मोठा यज्ञ करतात. असुरांची शक्ती अनेकपटीने वाढते अणि ते इंद्रावर हल्ला करण्याची तयारी करतात. जर बळीराजाचे शंभर यज्ञ पूर्ण झाले, तर त्याला इंद्रपद मिळेल या भीतीने इंद्रदेव श्रीविष्णूंना शरण जातात. श्रीविष्णू त्यांना मदत करण्याचे वचन देतात.

महर्षी कश्यप आणि आदिती यांच्या पोटी श्रीविष्णू बालकाच्या रुपात जन्म घेतात. त्या बाळाचे नामकरण 'वामन' असे करण्यात येते. ऋषिमुनींकडून मृगचर्म, पलाश दंड, वस्त्र, छत्र, खडावा, कमंडळु वस्तू मिळाल्यावर वामन यज्ञास्थळी पोहोचतात. बटू रूपातील श्री वामन बळीराजाकडे भिक्षा मागण्यासाठी दाखल होतात अणि भिक्षेमध्ये तीन पावले भूमी मागतात, बळीराजा वचन देतात.

वामन विशाल रूप घेतात अणि एक पाय पृथ्वीवर आणि दुसरा पाय स्वर्गात ठेवुन दोन पावले घेतात. आणि मग बळीराजाला विचारतात “आता तिसरे पाऊल कुठे ठेवु?” आपला पराभव मान्य करत, पण दिलेले वचन पाळत शेवटी बळीराजा वामनासमोर नतमस्तक होतात व आपल्या डोक्यावर तिसरे पाऊल ठेवावे, अशी विनंती करतात. वामन तसेच करतात अणि बळीराजाला पाताळात ढकलतात. (ज्या दिवशी हे घडले तो दिवस म्हणजे बलिप्रतिपदा!). पुढे वामन पृथ्वी मानवांना अणि स्वर्ग देवांना देऊन टाकतो.

तर, अशा या वामनांचे एक मंदिर आपल्या पुण्यात आहे. डावा हात हृदयाशी, उजवा हात मोकळा सोडलेला, गळ्यात माळ, अंगात जानवे अणि चेहर्‍यावर प्रसन्न भाव अशी वामनांची मूर्ती आहे. विशेष म्हणजे शेजारी वामनांची आई 'अदिती' उभी आहे. माता अदितीच्या डाव्या हातात कमलपुष्प तर उजवा हात वामनांच्या खांद्यावर अभय मुद्रेत आहे. या दोन्ही मूर्तींना प्रभावळ असून, हे संपूर्ण शिल्प संगमरवरी दगडात घडवलेले आहे. 

अशा प्रकारचे हे कदाचित भारतातील एकमेव मंदिर असावे. सदर मंदिर शुक्रवार पेठेत, राजा दिनकर केळकर संग्रहालयाच्या शेजारी आहे. पूर्वी मंदिराला सभामंडप व गाभारा होता. तिथे असलेल्या 'धर्म चैतन्य' संस्थेत वासुदेवशास्त्री कोल्हटकर यांचे कीर्तन होत असे. एक शाळा ही भारत असत. आज 'आल्हाद' नवाच्या इमारतीच्या तळघरात हे मंदिर आहे. मंदिर खाजगी असून श्री कोल्हटकर त्याची व्यवस्था बघतात. 

©️ साकेत नितीन देव.

(वामन जयंती, शके १९४५)

*भारतातील शिल्पधन*

*विदिशा जिल्ह्यातील  उदयेश्वर मंदिर*

मुख्य मंदिरात तीन प्रवेशद्वार ( प्रवेसा मंडप ),  सभा मंडप आणि  गर्भगृह आहे ज्यामध्ये शिवलिंगाच्या रूपात भगवान शिव एका उंच पीठावर विराजमान आहेत. महाशिवरात्रीच्या शुभ मुहूर्तावर काढले जाणारे शिवलिंग आता पितळी पत्र्याने झाकण्यात आले आहे. स्थानिकांच्या मते सूर्याची पहिली किरणे भगवान शिवावर दोन विषुववृत्तांवर पडतात.

भगवान शिवाच्या चेहऱ्यासह हे पितळेचे आच्छादन मराठा युद्धातील दिग्गज महादजी सिंधिया यांचे सेनापती खंडेराव अप्पाजी यांनी अर्पण केले होते. प्राचीन काळातील मंदिरांमध्ये अनेकदा पाहिल्या जाणाऱ्या कलात्मक तपशीलांनी प्रवेशद्वार सुशोभित केलेले आहे.

भगवान नंदीची मूळ आकृती मुहम्मद बिन तुघलकने नष्ट केली आणि १८ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात कधीतरी बदलली. सभा मंडपाच्या तिन्ही बाजूंच्या प्रवेशद्वारातील खांब आणि आसनांवर संस्कृत शिलालेख आणि ऐतिहासिक नोंदी आहेत.

मंदिराच्या भिंतीवरील क्लिष्ट कोरीव काम आणि शिल्पे ही कलाप्रेमी आणि इतिहासप्रेमींसाठी एक व्हिज्युअल मेजवानी आहे. मंदिरात एक मोठी घंटा देखील आहे, जी मराठा राजा शिवाजीने आणली होती असे मानले जाते. बाह्य दर्शनी भाग म्हणजे देव आणि देवी, भगवान ब्रह्मा, भगवान विष्णू, भगवान गणेश, भगवान कार्तिकेय, अष्टादिकपालक यांच्या आपापल्या स्थितीत आणि भगवान शिव आणि दुर्गा देवी यांच्या विविध रूपांची उत्कृष्ट शिल्पे असलेले दृश्य आहे. शिल्पातील चेहऱ्यावरील हावभाव, शरीराची मुद्रा, वस्त्रे आणि दागिने अतिशय नेमकेपणाने आणि नजाकतीने साकारले आहेत.

प्रवेशद्वारावर आणि सभामंडपावर पिरॅमिड छत आहेत तर गर्भगृहावर एक भव्य  शिखर आहे. शिखर हा  खरोखरच एक कलात्मक आणि स्थापत्यशास्त्राचा चमत्कार आहे ज्यामध्ये पुनरावृत्तीमध्ये गुंतागुंतीचे कोरीव कोनाडे, देवी-देवतांसह पदके, एकसंध भौमितिक नमुने आणि शुभ हिंदू चिन्हे आहेत.

इतिहासकार, वास्तुविशारद आणि कलाकारांमते हे मंदिर अतुलनीय सौंदर्य, अभिजातता आणि भव्यतेचे स्थापत्य रत्न आहे.प्राचीन भारतीय वास्तुकला आणि हिंदू पौराणिक कथांमध्ये स्वारस्य असलेल्या प्रत्येकासाठी उदयेश्वर मंदिर हे एक आवर्जून  भेट देण्यासाठी आवश्यक ठिकाण आहे. हे शांत  वातावरण देते आणि अध्यात्मिक साधकांसाठी आणि कला उत्साहींसाठी आदर्श आहे. 

माहिती संकलन

सौ.संध्या यादवाडकर

माहिती स्त्रोत -- इंटरनेट.

*अपघाती मृत्यू झालेल्या अनामिक कारागिराचे शिल्प*

हे शिल्प नाशिक येथील काळाराम मंदिरात आहे. नाशिकचे काळाराम मंदिर सर्वांनाच माहित आहे. परंतु या मंदिराचे एक अनोखे वैशिष्ट्य मात्र बहुतेकांना अज्ञात आहे. हे अनोखे स्मारक म्हणजे या मंदिराच्या निर्मात्यांची संवेदनशीलतेची ओळख आहे. 

उत्तर, दक्षिण व पश्चिम अश्या तीन बाजूस असे हत्तीचे द्वंद्व असलेले शिल्प आहे. फक्त पश्चिम बाजूचे शिल्पातील एका हत्तीवर माणूस पालथा पडलेला दिसत आहे.  असे का ?

पूर्वी उंच बांधकामास क्रेन वा त्या सारखे अन्य यांत्रिक उपकरणे उपलब्ध नव्हती. टप्प्याटप्प्याने मातीचा उतार करून शिल्प व अवजड वस्तू वर सरकवत. 

अशात काम करणारा एक कारागीर वरून खाली पडला तो नेमका या हत्तीवर व तेथेच गतप्राण झाला. त्याची स्मृती म्हणून नंतर एक दगडी पुतळा बनवून तो त्या हत्तीवर ठेवण्यात आला आहे. मंदिरातील अन्य हत्तीवर असा पुतळा नाही. ती फक्त त्या अज्ञात कारागीराची स्मृतिशिला आहे. निर्माणकार्य चालू असताना अपघाती मृत्यू पावलेल्या अनाम कारागिराचेही स्मारक बनवणा-या मराठा राज्यकर्त्यांच्या संवेदनशीलतेला प्रणाम करायला हवा.

 © Prakash Pitkar*…

*नेताजी भवन* 

*कोलकाता* 

......

मुख्य फोटो – नेताजी आणि त्यांचे बंधू सरतचंद्र बोस यांचा असून फोटोवरून फोटो काढला आहे.

......

नेताजी सुभाषचंद्र बोस यांना त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त अत्यंत आदराने वंदन. वंदे मातरम ... जय हिंद...! ज्यांनी स्वतः आणि त्यांच्या कुटुंबाने सगळं आयुष्य आणि सर्वकाही आपल्या देशाला दिलं. ते आणि त्यांच्या घरचे सगळेच विद्वान आणि उच्चविद्या विभूषित होते. अत्यंत धनवान होते, पण त्यांनी देशसेवेचं व्रत स्वीकारलं आणि आपल्या जवळचं सगळं देशाला दिलं.  

हे तीन माळी घर त्यांचे वडील जानकीनाथ बोस यांनी १९०९ साली बांधलं. याच घरात नेताजींचं बालपण, तरुणपण गेलं. याच घरात स्वातंत्र्य चळवळीच्या अनेक घडामोडी घडल्या. याच घरात त्यांना नजरकैदेत ठेवलेलं होतं. १९४१ साली इथूनच ते गुप्तपणे निसटून बर्लिनला गेले. पुढे ते पाणबुडीतून जपानला गेले (German U-boat U-180 and Japanese submarine I-29) आणि इंडियन नॅशनल आर्मीची जमवाजमव करून त्यांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध युद्धाची घोषणा केली, हे आपल्या सर्वांना माहित आहे. हे घर नेताजींचे थोरले बंधू सरतचंद्र बोस यांनी २३ जानेवारी १९४७ला राष्ट्राला अर्पण केलं.      

या घरात १९६१ साली नेताजी रिसर्च ब्युरो स्थापन करण्यात आलं. इथे ते आणि त्यांचे कुटुंबिय वापरत असलेल्या अनेक गोष्टी आहेत. मुख्य म्हणजे अनेक दुर्मिळ छायाचित्रं आहेत. नेताजींच कार्यालय आहे जिथे कॉंग्रेसच्या अनेक बैठका झाल्या होत्या. जिथे देशातले अनेक मोठमोठे पुढारी आले होते. याच घराच्या आवारात 'वेंडरर' ही बीएलए ७१६ नंबर असलेली त्यांची गाडी आज देखील खूप अभिमानाने उभी आहे. याच गाडीतून नेताजी १९४१साली नजरकैदेतून गुप्तपणे गेले होते.  त्यावेळी  त्याना त्यांचा तरुण असलेला पुतण्या सिसिर कुमार बोस याने खूप मदत केली. सिसिर कुमारची चुलत बहिण इला बोस हिने देखील मोलाची मदत केली. मिया अकबर आणि भगतराम तलवार यांनी देखील या सुटकेत महत्वाची कामगिरी केली. ही गाडी जिथे ठेवली आहे त्याच्या बाजूला आजाद हिंद फ़ौजेचे शहीद स्मारक आहे. .... त्यावर लिहिलंय ....  ‘इत्तेफाक’, ‘इत्तमाद’ और ‘कुर्बानी’. नेताजींचं अजून एक वडिलोपार्जित घर चोवीस परगणा जिल्ह्यातल्या 'कोदालिया' या गावात आहे.  

नेताजी भवन हे ३८/२, एल्गिन रोड, लाला लजपत राय सरानी, भवानीपूर, कोलकाता इथे आहे. हे म्युझियम सोमवार सोडता बाकी सगळ्या दिवशी सकाळी  ११ ते संध्याकाळी  ४.३० या वेळात बघता येते (दूरध्वनी ०३३-२४८६८१३९/ ०३३-४००३४५६४). नेताजी भवन हे मेट्रोचं एक स्टेशन देखील आहे. इथे उतरून दहा मिनिटात चालत पोचता येतं. 

मी फार नशिबवान आहे. नेताजी भवनात जाऊन हे सगळं बघता आलं. त्यांना मनोभावे नमस्कार रुजू करता आला. काही वर्षापूर्वी ईशान्येत पार दूरवर वसलेल्या मणीपूर राज्यातल्या मोइरांगला सुद्धा जाता आलं. मोइरांग आपल्या देशातली अतिशय पवित्र जागा आहे. इथेच आजाद हिंद सेनेचं हेडक्वार्टर होतं. आजाद हिंद सेनेच्या कर्नल शौकत मलिक यांनी १४ एप्रिल १९४४ या दिवशी आपल्या देशाचा तिरंगा पहिल्यांदा फडकावला होता. नेताजींच आणि आजाद हिंद सेनेचं म्युझियम इथेही आहे. या अगोदर नेताजींनी ३० डिसेंबर १९४३ या दिवशी अंदमान बेटावरच्या पोर्ट ब्लेअरला आजाद हिंद सेनेचे कमांडर-इन-चीफ म्हणून तिरंगा फडकावला होता. 

*© प्रकाश पिटकर*

 दुलादेव मन्दिर, खजुराहो, मध्यप्रदेश

अविस्मरणीय विरासत….

दुलादेव मन्दिर जिसे दुल्हादेव मन्दिर भी कहते हैं,  भारत के मध्य प्रदेश राज्य के खजुराहो स्थान में बना एक सनातन हिन्दू मन्दिर है। यह मूलतः शिव मंदिर है। इसको कुछ इतिहासकार कुंवरनाथ मंदिर भी कहते हैं। इसका निर्माणकाल लगभग सन् 1000 ई. है। मंदिर का आकार 69 न 40' है। यह मंदिर प्रतिमा वर्गीकरण की दृष्टि से महत्वपूर्ण मंदिर है। निरंधार प्रासाद प्रकृति का यह मंदिर अपनी नींव योजना में समन्वित प्रकृति का है। मंदिर सुंदर प्रतिमाओं से सुसज्जित है। इसमें गंगा की चतुर्भुज प्रतिमा अत्यंत ही सुंदर ढ़ंग से अंकित की गई है। यह प्रतिमा इतनी आकर्षक एवं प्रभावोत्पादक है कि लगता है कि यह अपने आधार से पृथक होकर आकाश में उड़ने का प्रयास कर रही है। मंदिर की भीतरी बाहरी भाग में अनेक प्रतिमाएँ अंकित की गई है, जिनकी भावभंगिमाएँ सौंदर्यमयी, दर्शनीय तथा उद्दीपक है। नारियों, अप्सराओं एवं मिथुन की प्रतिमाएँ, इस तरह अंकित की गई है कि सब अपने अस्तित्व के लिए सजग है। भ्रष्ट मिथुन मोह भंग भी करते हैं, फिर अपनी विशेषता से चौंका भी देते हैं।इस मंदिर के पत्थरों पर "वसल' नामक कलाकार का नाम अंकित किया हुआ मिला है।

मंदिर के वितान गोलाकार तथा स्तंभ अलंकृत हैं और नृत्य करती प्रतिमा एवं सुंदर एवं आकर्षिक हैं। मंदिर के गर्भगृह में शिवलिंग योनि- वेदिका पर स्थापित किया गया है। मंदिर के बाहर मूर्तियाँ तीन पट्टियों पर अंकित की गई हैं। यहाँ हाथी, घोड़े, योद्धा और सामान्य जीवन के अनेकानेक दृश्य प्रस्तुत किये गए हैं। अप्सराओं को इस तरह व्यवस्थित किया गया है कि वे स्वतंत्र, स्वच्छंद एवं निर्बाध जीवन का प्रतीक प्रतीत होती है।इस मंदिर की विशेषता यह है कि अप्सरा टोड़ों में अप्साओं को दो दो, तीन तीन की टोली में दर्शाया गया है। मंदिर, मंण्डप, महामंडप तथा मुखमंडप युक्त है। मुखमंडप भाग में गणेश और वीरभद्र की प्रतिमाएँ अपनी रशिकाओं में इस प्रकार अंकित की गई है कि झांक रही दिखती है। यहाँ की विद्याधर और अप्सराएँ गतिशील हैं। परंतु सामान्यतः प्रतिमाओं पर अलंकरण का भार अधिक दिखाई देता है। प्रतिमाओं में से कुछ प्रतिमाओं की कलात्मकता दर्शनीय एवं सराहनीय है। अष्टवसु मगरमुखी है। यम तथा नॠत्ति की केश सज्जा परंपराओं से पृथक पंखाकार है।

मंदिर की जगती 5' ऊँची है। जगती को सुंदर एवं दर्शनीय बनाया गया है। जंघा पर प्रतिमाओं की पंक्तियाँ स्थापित की गई हैं। प्रस्तर पर पत्रक सज्जा भी है। देवी देवता, दिग्पाल तथा अप्सराएँ छज्जा पर मध्य पंक्ति देव तथा मानव युग्लों एवं मिथुन से सजाया गया है। भद्रों के छज्जों पर रथिकाएँ हैं। वहाँ देव प्रतिमाएँ हैं। दक्षिणी भद्र के कक्ष- कूट पर गुरु- शिष्य की प्रतिमा अंकित की गई है। शिखर सप्तरथ मूल मंजरी युक्त है। यह भूमि आम्लकों से सुसज्जित किया गया है। उरु: श्रृंगों में से दो सप्तरथ एक पंच रथ प्रकृति का है। शिखर के प्रतिरथों पर श्रृंग हैं, किनारे की नंदिकाओं पर दो दो श्रृंग हैं तथा प्रत्येक करणरथ पर तीन तीन श्रृंग हैं। श्रृंग सम आकार के हैं। अंतराल भाग का पूर्वी मुख का उग्रभाग सुरक्षित है। जिसपर नौं रथिकाएँ बनाई गई हैं, जिनपर नीचे से ऊपर की ओर उद्गमों की चार पंक्तियाँ हैं। आठ रथिकाओं पर शिव- पार्वती की प्रतिमाएँ अंकित की गई हैं। स्तंभ शाखा पर तीन रथिकाएँ हैं, जिनपर शिव प्रतिमाएँ अंकित की गई हैं, जो परंपरा के अनुसार ब्रह्मा और विष्णु से घिरी हैं। भूत- नायक प्रतिमा शिव प्रतिमाओं के नीचे हैं, जबकि विश्रांति भाग में नवग्रह प्रतिमाएँ खड़ी मुद्रा में हैं। इस स्तंभ शाखा पर जल देवियाँ त्रिभंगी मुद्राओं में है। मगर और कछुआ भी यहाँ सुंदर प्रकार से अंकित किया गया है। मुख प्रतिमाएँ गंगा- यमुना की प्रतीक मानी जाती है। शैव प्रतिहार प्रतिमाओं में एक प्रतिमा महाकाल भी है, जो खप्पर युक्त है

मंदिर के बाहरी भाग की रथिकाओं में दक्षिणी मुख पर नृत्य मुद्रा में छः भुजा युक्त भैरव, बारह भुजायुक्त शिव तथा एक अन्य रथिका में त्रिमुखी दश भुजायुक्त शिव प्रतिमा है। इसकी दीवार पर बारह भुजा युक्त नटराज, चतुर्भुज, हरिहर, उत्तरी मुख पर बारह भुजा युक्त शिव, अष्ट भुजायुक्त विष्णु, दश भुजा युक्त चौमुंडा, चतुर्भुज विष्णु गजेंद्रमोक्ष रूप में तथा शिव पार्वती युग्म मुद्रा में है। पश्चिमी मुख पर चतुर्भुज नग्न नॠति, वरुण के अतिरिकत वृषभमुखी वसु की दो प्रतिमाएँ हैं। उत्तरी मुख पर वायु की भग्न प्रतिमा के अतिरिक्त वृषभमुखी वसु की तीन तथा चतुर्भुज कुबेर एवं ईशान की एक- एक प्रतिमा अंकित की गई है।

*ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध ८*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*(१) भीष्माचार्यांचा अंत !*

माघ शु. ८ रोजीं उत्तरायणाची वाट पाहत शरशय्येवर पहुडलेले, कुरुकुलाचे पितामह, कौरव-पांडव यांचे पालनकर्ते, दुर्योधनाचे मंत्री, अलौकिक योद्धे आणि सेनापति, मुत्सद्दी, भक्त, योगी व ज्ञानी अशा भीष्माचार्यांचा अंत झाला. भारतीय युद्ध समाप्त झाल्यानंतर राज्याभिषेक झाल्यावर युधिष्ठिर श्रीकृष्णाच्या भेटीस गेला. त्या वेळीं त्रैलोक्याचा धनी श्रीकृष्ण. ‘भीष्मांचें’ ध्यान करीत होता. त्यानंतर पांडव व श्रीकृष्ण रथांत बसून शरशय्येजवळ आले. श्रीकृष्णाच्या सांगण्यावरुन भीष्मांनीं राजधर्म, क्षत्रियधर्म व नीति यांचा बोध युधिष्ठिरास केला. या बोधामृताचा उपदेश छपन्न दिवस, म्हणजे मरणकालपर्यंत अखंड सुरु होता. महाभारताच्या ‘शांति’ व ‘अनुशासन’ या दोन पर्वात तो उपदेश व्यासांनीं ग्रंथित केला आहे. त्यानंतर सूर्य उत्तर दिशेस वळल्यावर भीष्मांचा अंत नजिक आला. सर्व आप्तेष्ट, उपाध्याय, पांडव, श्रीकृष्ण इत्यादि सर्व भीष्मांच्या शेवटच्या दर्शनास आले. सर्वांचा निरोप घेतल्यावर भीष्मांनीं आपले नेत्र व श्रीकृष्णाकडे वळविलें. श्रीकृष्णानें अनुज्ञा दिली. तेव्हां श्रीकृष्णाचें ध्यान करीत हळूहळू भीष्म आपला प्राणवायु योगबलानें ब्रह्मांडीं नेऊं लागले. शेवटीं मस्तकांतून एक तेजोमय ज्योति बाहेर पडून आकाशांत निघून गेली. भीष्मांचा आत्मा श्रीकृष्णस्वरुपांत मिळून गेला ! भारतांत भीष्मासारखा सर्वगुणसंपन्न पुरुष दुसरा आढळत नाहीं. अलौकिक धैर्य, निष्पाप वर्तन, अचल कर्तव्यनिष्ठा, अनुपमेय सत्य-प्रीति इत्यादि गुण त्यांच्यांत उठावानें दिसून येतात. पित्याच्या सुखासाठीं त्यांनी आमरण ब्रह्मचर्य पाळून राज्य-पत्नीसुखाचा त्याग केला. भावांना, मुलांना, नातवांना शिक्षण दिले, उपदेश केला, युद्धाचे प्रसंगी खराखोटा पक्ष माहीत असूनहि केवळ कर्तव्य म्हणून हा अलौकिक पुरुष कौरवांच्या बाजूनें लढला. या त्यांच्या गुणांना दुसरी तोड नाहीं. आपल्या अंतकाळीं भीष्मांनीं जो उपदेश केला तो भारतीयांना आजहि मोलाचा वाटणारा आहे. सत्यनिष्ठा आणि धर्मप्रीति यायोगेंच सर्वाचें कल्याण आहे असें त्या उपदेशाचें सार होतें.

--------------------------

*(२) भारताच्या इतिहासांतील सोनेरी पान !*

शके १८७१ च्या माघ शु. ८ रोजीं भगवंत सार्वभौम प्रजासत्ताक गणराज्याची स्थापना होऊन भरतखंड संपूर्ण स्वतंत्र झालें. ‘स्वराज्य हा माझा जन्मसिद्ध हक्क आहे’ या लो. टिळकांच्या घोषणेची पूर्तता आज झाली. २६ जानेवारी १९३० या दिवशीं पंडित नेहरुंच्या संदेशानुसार संपूर्ण स्वातंत्र्याच्या प्रतिज्ञा सर्व देशभर घेण्यांत आल्या. आणि हजारों लोकांच्या प्रयत्नांनीं, चिकाटीनें, त्यागानें हिंदुस्थानच्या भाग्याचा हा दिवस उजाडला. १५ ऑगस्ट १९४७ रोजीं इंग्रज या देशांतून गेले. आणि भारत देश स्वतंत्र झाला. परंतु माघ शु. ८ या दिवशीं भारतानें स्वत: तयार केलेल्या घटनेनुसार राज्य चालविण्यास प्रारंभ केला. भारताच्या राजधानींत-दिल्लींत अपूर्व सोहळा झाला. भारताचे अखेरचे गव्हर्नर जनरल श्री. राजगोपालाचार्य यांनीं सकाळी दहा वाजून अठरा मिनिटांनीं भरतखंड संपूर्ण, स्वतंत्र व प्रजासत्ताक गणराज्य झाल्याचें घोषित केलें. भारताचे पहिले राष्ट्रपति म्हणून देशरत्न बाबू राजेन्द्रप्रसाद यांनीं शपथ घेतली. याच वेळीं एकतीस तोफांची सलामी होऊन राष्ट्रपतींचा झेंडा फडकू लागला. "पांडवांच्या इंद्रप्रस्थ राजधानीच्या वैभवशाली प्राचीन कालापासून भारताच्या या राजधानीनें वैभवाचे, उन्नतीचे, उत्कर्षाचे, भरभराटीचे किती तरी दिवस पाहिले आहेत. परंतु स्वतंत्र भारताच्या संपूर्ण प्रभुत्वसंपन्न जनतंत्रात्मक गणराज्याच्या प्रस्थापनेचा सूर्योदयाचा हा दिवस दिल्लीच्याच काय पण सर्व भारताच्या इतिहासांत अपूर्व असा आहे." या प्रसंगीं उद्‍घाटणाच्या वेळीं महामंत्री पं. जवाहरलाल नेहरु यांनीं भारतीय जनतेला संदेश  दिला, "हा दिवस भारत आणि भारतीय जनता यांच्या दृष्टीनें अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आज मिळालेली दौलत ही मोठ्या जबाबदारीची गोष्ट असून तिला आपण सत्कृत्यांच्या द्वारां डोळ्यांत तेल घालून जपलें पाहिजे. कारण आपले प्रयत्न मंदावल्यास किंवा आपण मार्ग चुकल्यास ती आपल्या हातून निसटण्याचा संभव आहे."

-२६ जानेवारी १९५०

 🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध १०*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*"सत्य गुरुरायें कृपा मज केली ! "*

शके १५५४ मधील माघ शु. १० ला गुरुवारीं पहांटे भंडार्‍याच्या डोंगरावर प्रसिद्ध सत्पुरुष तुकारामबोवा यांना स्वप्नांत गुरुपदेश झाला. हा गुरुपदेश होण्यापूर्वी तुकारामाची मानसिक व्यथा पाहण्यासारखी आहे. शके १५२० मध्यें एकनाथमहाराज समाधिस्थ झाल्यावर दहाच वर्षांनीं तुकोबांचा जन्म देहू येथें झाला. त्यांच्या घरामध्यें भगवद्‍भक्ति पहिल्यापासूनच असून वडील बोल्होबा यांची पंढरीची वारी अखंडपणें चालू होती. घरीं थोडी शेती, व्यापारधंदा व सावकारी होती. या कुटुंबांत वयाची तेरा वर्षे तुकोबांनीं आनंदांत घालवलीं. त्यानंतर त्याचें लग्न झालें. पहिली बायको दमेकरी निघाली म्हणून दुसरें लग्न केलें. बोल्होबांनीं सर्व संसार तुकोबांच्या गळ्यांत टाकला. तुकाराम बोवांनींहि आरंभाच्या काळांत चोखपणें संसार केला.- पण त्यानंतर एकामागून एक दु:खाचे डोंगर कोसळले. वयाच्या सतराव्या वर्षी वडील निवर्तले. भावजय मरुन गेली. थोरला भाऊ सावजी विरक्त होऊन तीर्थयात्रेस निघून गेला. तुकोबा थोडे दिवस खिन्न झाले. त्यांचें प्रपंचांत मन लागेना. त्यांच्या उदासीनतेचा फायदा लोकांनीं घेतला. देणेकर्‍यांनीं पैसे बुडविले, घेणेकर्‍यांनीं तगादे लावले, तुकोबांना कर्ज झालें, वडिलार्जित मालमत्ता नाहींशी होऊन दुकानाचें दिवाळें निघालें, दुष्काळ पडून घरचीं गुरेढोरें मरुन गेलीं, व्यापारांत अतोनात नुकसान झालें, लोकांनीं फजितवाडा आरंभला, वडील बायको अन्नान्न करुन मरुन गेली ! तुकोबांच्या मनाला लज्जा वाटली. शेवटीं ‘विठो तुझें माझें राज्य । नाहीं दुसर्‍याचे काज -’ असा निश्चय करुन गावांतील विठ्ठलाची पूजाअर्चा ते करुं लागले. नव्या साधनमार्गात असतांना माघ शु. १० रोजीं -

"सत्य गुरुरायें कृपा मज केली । परि नाहीं घडली सेवा कांहीं ।

राघव चैतन्य केशव चैतन्य । सांगितली खूण मालिकेची ॥

बाबाजी आपुलें सांगितलें नाम । मंत्र दिला रामकृष्ण हरी ।

माहो शुद्ध दशमी पाहूनि गुरुवार । केला अंगिकार तुका म्हणे ॥-"

यानंतर तुकोबांना ‘नित्य नवा दीस जागृतीचा’ दिसू लागला.

-९ जानेवारी १६३३

 🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध ९*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*राणा संग्रामसिंहाचें निधन !*

शके १४५० च्या माघ शु. ९ ला मेवाडचा प्रसिद्ध ऊर्फ राणा संग याचें निधन झालें. हा महाराणा रायमलचा तिसरा पुत्र. गादीवर आल्यापासून याला सतत स्वातंत्र्यासाठीं मोंगलांशीं लढावें लागलें. दिल्लीच्या इब्राहिम लोदीचा यानें घौलपुराजवळ चांगलाच पराभव केला. बाबरास राज्यवर्धनाची इच्छा फार होती. त्यानें या संग्रामसिंहाशीं अनेक लढाया केल्या व प्रत्येक ठिकाणीं बाबर पराजित झाला. शेवटी बाबरानें दारु पिण्याचें सोडून देऊन कुराणाची शपथ घेतली आणि मरेपर्यंत लधावयाचा निश्चय करुन मोठ्या ईर्ष्येनें लढण्यास सुरुवात केली. तोफखान्याच्या जोरावर मुसलमानांनीं रजपुतांना चारहि बाजूंनीं वेढले. संग्रामसिंहाला मर्मस्थानीं बाण लागला आणि तो बेशुद्ध पडला. बाबराचा जय होऊन भारतांत इस्लामी राज्य स्थिर झालें. राणा संग याला मूर्छितावस्थेंतच नेत असतांना बसवा या गांवापांशीं तो सावध झाला. आपणास युद्धभूमींतून परत आणलें याबद्दल त्याला मनस्वी खेद वाटला. आणि तो पुन: युद्धास सिद्ध झाला. पण युद्धविरोधी रजपुतांना ही गोष्ट सहन झाली नाहीं. त्यांनीं राणा संग्रामसिंहाला विषप्रयोग केला. तेव्हां माघ शु. ९ रोजीं हा शूर राजा काल्पी येथें मरण पावला. मरतांना याला फार दु:ख झालें. तो म्हणाला, "बाबराचा पराभव केल्याखेरीजे चित्तोडास पाऊल ठेवावयाचें नाहीं असा माझा निश्चय आहे. चित्तोडचें सिंहासन माझ्यासारख्या रणांगणांतून परत फिरणार्‍यांसाठीं नसून शत्रुसंहार करुन चित्तोडचा गौरव वाढविणार्‍या वीरांसाठीं आहे." राणा संग शूर, बुद्धिमान आणि कृतज्ञ होता. गुजराथ, माळवा व दिल्ली येथील सुलतानांचा पराभव करुन यानें महाराणा कुंभ याचें कार्य पुढें नेले. राजनीति आणि धर्म यांचा ज्ञाता म्हणून याचा लौकिक आहे. राणा एका डोळ्यानें अंध, हातानें थोटा, पायानें लंगडा पण मजबूत व धिप्पाड होता.

-३० जानेवारी १५२८

🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध ११*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

(१) राणा प्रतापसिंहांचें निधन !

शके १५१९ च्या माघ शु. ११ रोजीं उदेपूरचा पराक्रमी, स्वातंत्र्याभिमानीं राणा प्रतापसिंह याचें निधन झालें. राणा प्रतापसिंहाची चितोड घेण्याची गर्जना अकबराच्या कानीं गेलीच होती. मानसिंग व स्वत:चा पुत्र सेलीम यांबरोबर फौज देऊन अकबरानें युद्धाची सिद्धता केली. हळदीघाटाच्या खिंडींत दोनहि सैन्यांची गांठ पडली. सेलीम या युद्धांत ठारव व्हावयाचा; पण थोडक्यांत बचावला. युद्ध करीत असतां प्रतापसिंहास सात जखमा झाल्या होत्या. त्याचा विश्वासू घोडा चेतक त्याला धीर देत होता. पुढील पावसाळ्यांत हळदीघाटाच्या वाटेवर सेलीमनें प्रतापाच्या सैन्याची भयंकर कत्तल केली. प्रतापवर बिकट प्रसंग आला. त्याचें दारिद्र्य व दुर्दैव यांनी त्याला वेढलें. हा उदेपूरचा राणा रानांवनांतून दबून राहूं लागला. त्याच्या मुलांचे फार हाल झाले. हालअपेष्टा सोशीत असतांना प्रतापानें पुन्हां एकदां युद्धाची सिद्धता केली. भराभर बत्तीस किल्ले त्यानें परत घेतले. मोंगल सेना त्रस्त झाली. चितोडखेरीज बहुतेक मेवाड प्रतापनें परत जिंकून घेतला. पण चितोडगड मिळविण्याची त्याची इच्छा तृप्त झाली नाहीं. या चिंतेनेंच त्याला दुखणें लागून तो खंगून गेला. राणा मृत्यूशय्येवर सारखा तळमळत असे. त्याच्या यातना एका सरदारास पहावेनात म्हणून तो म्हणाला, "महाराण्याच्या जीवास कोणते क्लेश होत आहेत ? कोणती इच्छा आहे ?" राणा बोलला, "माझा देश माझ्या पश्चात्‍ परकीयांच्या ताब्यांत जाउं नये. मरतांना प्रताप कोणाची काळजी करीत होता ? बायका-मुलांची ? त्यांच्या सुखाची कीं देशाची ? .... त्याच्या मुखांत शेवटी वैयक्तिक मोक्षास अनुसरुन ईशनाम आलें. दु:ख, दारिद्र्य आणि वनवास यांना सबंध जीवितभर निग्रहानें तोंड देणारा राणा प्रताप ‘चितोड चितोड’ करीत इहलोक सोडून गेला. चावंड येथें राण्यानें देह ठेवल्यावर त्याचा अग्निसंस्कार तेथून दीड मैलावर बंडोलच्या एका ओढ्याकांठीं झाला.

- १९ जानेवारी १५९७

--------------------------

*(२) वासुदेव बळवंतांचे निधन !*

शके १८०४ माघ शु. ११ रोजीं महाराष्ट्रांतील पहिले क्रांतिकारक बासुदेव बळवंत फडके यांचें निधन एडन येथील कारागृहांत झालें. भारतीय स्वातंत्र्यासाठीं लढणार्‍या या वीरश्रेष्ठाला काळ्या पाण्याची शिक्षा होऊन एडन येथील तुरुंगांत डांबून रहावें लागलें होतें. त्यांचा मुक्त आत्मा रोगानीं जर्जर झालेल्या शरीरांत तडफड करीत होता. दोन तीन वर्षापूर्वी तुरुंगांतून पळून जाण्याचा मोठा धाडसी प्रयत्न वासुदेव बळवंतांनीं केला असल्यामुळें सरकारनें त्यांच्यावर अधिक बंधनें लादलीं होतीं. जीवन अधिक त्रासाचें व कष्टाचें झालें होतें. त्यांचें मन आणि शरीर खंगून गेल्यामुळें उत्साह पार मावळून गेला होता. दुर्धर अशा क्षयरोगानें त्यांना गांठलें. तेथील अधिकारी त्या वेळीं फलटण येथील डॉ. बर्वे हे होते. ओळखीचे, जवळचे व थोड्या मायेचे असे एकच गृहस्थ म्हणजे बर्वे डॉक्टर. वासुदेव बळवंतांना आतां कोठलीहि आशा उरली नव्हती. एका म्रुत्यूचीच मार्गप्रतीक्षा त्यांनीं चालविली होती. घरदार शेंकडों मैलांवर दूर होतें. वडीलबंधु, पत्नी, मेहुणे इत्यादि सर्व नागलग माणसें त्यांच्या गांवीं - शिरढोण व पुणें येथें राहिलीं होती. मृत्यूची वाटचाल करणारे वासुदेव बळवंत इंग्रज सरकारवर मनांतून चरफडत होते. आपल्या मृत्यूनंतरहि जुलमी इंग्रज सत्तेस सुख मिळूं नये यासाठीं जणुं देवाची प्रार्थना त्यांनीं आरंभली होती. माघ शु. ११ या दिवशीं त्यांच्या अंगांतील ताप वाढला आणि अखेरची घटका जवळ आली. सायंकाळीं चार साडेचार वाजतां त्यांचें निधन झालें. देशासाठीं प्राणार्पण करणार्‍या क्रांतिकारांत फडके यांचें स्थान पहिलें आहे. "दधिची ऋषींनीं आपल्या अस्थीहि देवासाठी दिल्या; मग हे भारतीयांनो, मी आपला प्राण तुमच्यासाठीं कां देऊं नये ? " असे यांचे उद्‍गार आहेत. शिरढोण येथील यांच्या स्मारकस्तंभापुढें भाषण करतांना स्वा. वी. सावरकरांनी उद्‍गार काढले, "आमच्या हृदयांतील स्वातंत्र्यकांक्षेची ज्योत ही वासुदेव बळवंतांच्या हृदयांतील ज्योतीनेंच उत्स्फूर्त झाली आहे ....

-१७ जानेवारी १८८३

 शिवरायांना जन्म देणाऱ्या महापराक्रमी महापिता शहाजीराजांनाच विसरलेला स्वार्थी महाराष्ट्र ! 360 वर्षांमध्ये महापित्याच्या समाधीवर गंजलेल्या पत्र्याचे सुद्धा छप्पर नाही ! 

           ----   विश्वास पाटील

  शिवरायांसारख्या महापुरुषाला आणि "#महाराष्ट्र "या कल्पनेला जन्म देणारे पराक्रमी शहाजीराजे कर्नाटकाच्या मातीत ( कशाबशा 20 गुंठे जमिनीवरच्या  उघड्या माळरानावर ) एकाकी स्थितीत  चिरनिद्रा  घेत आहेत.

 त्या वीर पित्याच्या समाधीवर साधे गंजक्या पत्र्याचे सुद्धा छप्पर नाही. ती दुरवस्था पाहून कोणाच्याही डोळ्यात पाणी आणि पोटात गोळा  उठेल  !

 गनिमी काव्याच्या युद्धतंत्राची  दीक्षा #महागुरु शहाजी महाराजांनीच आपले पुत्र शिवरायांना दिली होती. एवढेच नाही तर शिवरायांची प्रसिद्ध  राजमुद्राही  संस्कृत भाषेचे  प्रकांड पंडित असलेल्या शहाजीराजांनी स्वतः  लिहिली होती.

 जेव्हा 1624 साली दिल्लीचा बादशहा औरंगजेबाचा आजा जहांगीर आणि विजापूरचा #इब्राहिम_आदिलशहा यांची फौज इथे चालून आली होती. तेव्हा भातवडीच्या लढाईत शहाजीराजे आणि मलिक अंबर या दोघांनीच  "गनिमी कावा" नावाच्या   युद्धमंत्राला पहिल्यांदा जन्म दिला होता.  त्याच्या जोरावर तेव्हा  केवळ चाळीस हजारांच्या  फौजेनिशी या दोघांनी  विजापूरकर आणि दिल्लीकरांच्या एक लाखांच्या  फौजेचा धुव्वा उडवला होता. 

         नुकताच मी कर्नाटकात जाऊन आलो. शिमोगा या शहरापासून  एक तासाच्या अंतरावर असणाऱ्या होजिगिरी नावाच्या खेड्यात( जिल्हा दावणगिरी )शहाजी राजांच्या समाधी स्थळाला भेट दिली. 23 जानेवारी1664ला  याच परिसरात राजांचा घोड्यावरुन पडून अपघात झाला. इथेच महानिर्वाण झाले . आज फक्त एकवीस गुंठे जागेत गावाबाहेरच्या माळावर राजांची अत्यंत छोटी एकाकी  समाधी दिसते. एखाद्या गरीब शेतकऱ्याच्या शेतातली आई-वडिलांची समाधी सुद्धा यापेक्षा खूप चांगली असते हो!

       मल्लेश राव सारख्या मंडळीनी दावणगिरी मध्ये शहाजीराजे स्मारक समिती स्थापन केली आहे. तिथून ऐंशी किलोमीटर अंतरावरून ही मंडळी महिन्या-दोन महिन्यातून अधेमध्ये इथे येतात . छोटे व्यवसाय करणारी, मराठी भाषा न  जाणणारी ही   महाराष्ट्रीयन मंडळी तिकडे  शहाजीसेवा करायचा प्रयत्न करतात. परंतु त्यांची ताकद खूप  छोटी  आहे

    " जय शिवाजी जय भवानी"अशी  घोषणा  सर्वच राजकीय पक्ष इकडे  देतात. पण  शिवरायांसारख्या सामर्थ्यवान पुरुषाला घडविणाऱ्या त्या महान पित्याकडे महाराष्ट्राने मात्र साफ  दुर्लक्ष केले आहे.

     गेली चाळीस वर्ष वेगवेगळ्या माध्यमातून मी शिवचरित्राचा अभ्यास करतो आहे. दरम्यान मी स्वत: दोनशेहून अधिक गडकिल्ले पाहिले आहेत. सखोल  संशोधन करता  अशी दिसते की,   मराठी इतिहासकारांनी व जाणत्या मंडळींनी मुद्दामच छत्रपती शहाजीराजे यांचा खराखुरा इतिहास , त्यांचं असाधारण  राष्ट्रीय योगदान, तसेच  #शिवराय व त्यांच्या श्रेष्ठ  पित्यामधील मुलखावेगळे नाते हा सारा इतिहास, हया  सत्य कागदोपत्री घटना अगदी जाणीवपूर्वक दृष्टिआड    केल्या आहेत..दडपून ठेवलया आहेत

       शिवरायांचे  गुरु  म्हणून वीस-बावीस जणांची नावे चिकटवली गेली. पण पूर्ण अभ्यासाअंती मी डोळे झाकून हया  प्रश्नाचे उत्तर असे देईन की,  छत्रपती शिवरायांचे एकच महागुरू होते ज्यांचे नाव शहाजी महाराज !

        थोडक्यात #जिजाऊ नावाची महासागरासारखी माता आणि शहाजीराजांसारखा पहाडासारखा पिता  दैवानेच शिवप्रभूंच्या पाठीशी दिला होता.

      1636-- 37 च्या दरम्यान बेंगलोरचा महाकिल्ला केंपेगोवडा या राजाकडून  रणदुल्लाखान आणि त्याचा पुत्र रुस्तुमेजमा यांनी सात महिन्याच्या लढाईनंतर जिंकून घेतला  होता. तो तसाच त्यांनी शहाजी राजांच्या निवासासाठी कायम  देऊ केला होता. तेव्हा या किल्ल्याला आजच्या दिल्ली दरवाजा सारखे  नऊ महादरवाजे होते.   किल्ल्याचा घेर एक मैल परिघाचा होता .माहुलीच्या किल्ल्यावर बादशाह  शहाजानशी तह केल्या नंतर शहाजी  राजाना जुलमाने कर्नाटकात जावे लागले. तिथे गेल्यावर कित्येक वर्ष एखाद्या स्वतंत्र राजा-महाराजा सारखे  राजे बेंगलोरच्या  किल्ल्यात राहत होते. 

       शिवरायांचा पुण्यात सईबाईंशी विवाह झाल्यानंतर शहाजीराजांनी त्यांना  कर्नाटकात बोलावून घेतले  होते. बेंगलोरच्या  किल्ल्यातच  शहाजी महाराजांनी सोळाशे 40 ते 42 च्या दरम्यान दोन वर्ष स्वतः युद्धशास्त्राचे प्रशिक्षण शिवराय, व्यंकोजी राजे, कोयाजी बाबा अशा आपल्या लाडक्या पुत्रांना दिले होते.. शहाजीराजांनी शिवरायांना पुण्यास पाठवताना त्यांच्या नावे पुण्याचा मोकासा करून दिला होता. आपल्या वडिलांनी लिहिलेली सुंदर राजमुद्रा  शिवराय  वयाच्या बाराव्या वर्षापासून कागदोपत्री वापरू लागले होते . 

        त्याआधी संगमनेर  जवळच्या  पेमगडावर निजामशहाच्या पोराला नाममात्ररित्या   गादीवर ठेवून शहाजीराजांनी स्वतंत्र राज्याचा, स्वराज्याचा पहिला   प्रयोग पेमगड-किल्ल्यावर केला होता.. (1632-1635 ) . तेव्हा महाराजांकडे नाशिकच्या गोदावरी पासून पुण्याच्या भीमेच्या काठापर्यंत 64 किल्ले होते. शहाजीराजे आवरत नाहीत म्हणून हिंदुस्तानचा बादशहा आणि औरंगजेबाचा बाप शहाजान  1634 मध्ये महाराष्ट्रावर चालून आला होता. तेव्हा बादशहाने यमुनेच्या काठावरचे ताजमहाल या भव्य इमारतीचे चालू असलेले बांधकाम बाजूला ठेवले होते. दक्षिणेत एक स्वतंत्र राजा उभा राहतोय म्हणून इथे येऊन दीड वर्ष शहाजीराजांशी त्याला  संघर्ष करावा लागला होता..

     स्वराज्याचे पहिले सरनोबत माणकोजी दहातोंडे आणि चाकणचा वीर फिरंगोजी नरसाळा ही शहाजीराजांनीच आपल्या खजिन्यातली अमुल्य रत्ने शिवरायांना दिली होती. या साऱ्या सत्य व वास्तव घटना अमान्य करायची  तथाकथित इतिहासकारांची हिंमत आहे का ?

      त्या काळात विजापूरच्या सर्वात शूर अशा अफजलखानाचा शिवाजीराजांनी जावळीच्या रानात वध केला . तेव्हा शहाजीराजे विजापुरात सरदार होते.

 अफजलची दुःखद वार्ता ऐकून बड्या बेगमेला बेहोशी आली होती. त्या जागेवर कोसळल्या होत्या.  पण त्या दरम्यान  पुत्राच्या  गुन्ह्यासाठी विजापुरात दरबारी सेवेत असलेल्या शहाजी राजांच्या अंगाला  स्पर्श करायची तिथे कोणाचीही  हिम्मत झाली नव्हती. यावरूनच शहाजीराजा नावाच्या  पहाडी पुरुषाचे  विजापूरवर किती उपकार असतील व त्यांचा कसा दरारा असेल  याची साधारण कल्पना येईल. 

       इतकेच नव्हे तर आदिलशहाची फारसी पत्रे सर जदुनाथ सरकार यांनी अव्वल इंग्रजीत  प्रकाशित केली आहेत. त्रयस्थाना  सुध्दा  लिहिलेल्या  पन्नास-साठ पत्रांमध्ये आदिलशहा नेहमीच शहाजीराजांचा गौरव "Shahajiraja is a pillar of our empire (शहाजीराजे आमच्या आदिलशाहीचे प्रबळ खांब आहेत) असा करायचा. 

        याबाबत सुजान वाचकांसाठी मी एकच उदाहरण देईन . 1662 मध्ये उन्हाळ्यात महाराष्ट्रात शिवाजी राजे आले होते . तेव्हा बावीस वर्षांच्या दीर्घ  वियोगानंतर या  महान पिता-पुत्रांची भेट जेजुरीला  मल्हारी रायाच्या गाभाऱ्यात घडून आली होती. 

    त्यादरम्यान शाहिस्तेखानाच्या  बुडाखाली पुणे होते. त्यामुळे राज्यांचा परिवार राजगडावर राहत होता. तेव्हा शिवरायांनी आपल्या पित्याला हतीवर सोन्याच्या अंबारीत बसवले होते. त्यांच्यासमवेत अंबारीत मातोश्री जिजाऊसाहेब आणि मातोश्री तुकाबाई बसल्या होत्या. हत्तीवरून  मिरवणुकीने मिरवत शिवराय जेजुरीपासून ते  राजगडापर्यंत  आपल्या पिताश्रींनी घेऊन आले होते.  पण  त्यांचा मानमरातब राखण्यासाठी   शिवराय मात्र  आपल्या प्रिय पित्याची पादत्राणे पोटाजवळ पकडून जेजुरी पासून ते राजगडा पर्यंत चक्क अनवाणी पायाने चालत गेल्याचे  पुरावे इतिहासच देतो. 

     परवा 21 जानेवारीला शहाजीबाबांच्या  दूर कर्नाटकाच्या रानातल्या त्या छोट्या  दगडी समाधी जवळ मी आणि माझी पत्नी चंद्रसेना   नतमस्तक झालो होतो.  राजांच्या  स्मृतींची ती आजची दुरावस्था   पाहून माझ्या डोळ्यांतून झरझर अश्रुधारा वाहत होत्या..

     याच गावात शहाजी राजांनी बांधलेले जुने वाडे आजही तसेच अस्तित्वात आहेत. पण गेल्या साडेतीनशे  वर्षाच्या काळात अन्य मंडळींनी त्याच्यावर कब्जा केला आहे. संबंधित छायाचित्रे बाजूला दिली आहेत. ती जरूर पहा. तसेच त्या काळात दक्षिणेतल्या मराठी बांधवांना तुळजाभवानीच्या  दर्शनासाठी एवढ्या दूर येणे शक्य व्हायचे नाही,  म्हणूनच शहाजीराजांनी 16 62 मध्ये बांधलेले माता भवानीचे एक जागृत मंदिर सुद्धा इथून आठ किलोमीटरवर आहे.   

       आज अस्तित्वात असलेली ती समाधीची जागा केवळ एका महाराष्ट्र पुत्राच्या उपकारामुळे वाचली आहे  याची आठवण माझे इतिहास संशोधक मित्र इंद्रजीत सावंत व महेश पाटील बेनाडीकर यांनी मला करून दिली. नेहरूंच्या मंत्रिमंडळात  डॉक्टर पंजाबराव देशमुख मंत्री होते. तेव्हा  कर्नाटकाच्या दौऱ्यावर असताना ते होजिगिरीच्या रानात या पवित्र स्थळाचा स्वतः शोध घेत गेले. त्यांनीच तेव्हा आर्किऑलॉजिकल सर्व्हे ऑफ इंडियाच्या यादीमध्ये हे ठिकाण घेतले. नाहीतर ही अल्पस्वल्प जागा सुद्धा जागेवर राहिली नसती.

       दुर्दैवाने आज महाराष्ट्रातील साहित्य, इतिहास आदी  क्षेत्रातील कोणीही इकडे फिरकत नाहीच. परंतु गेल्या सत्तर पंच्याहत्तर वर्षात ना कोणी इकडे मंत्रालयातले फिरकले ना कोणी महालातले गेले.  

      आज सर्व राजकीय पक्ष सागरात शिवरायांचे स्मारक बांधण्याची व त्यासाठी हजारो कोटी खर्च करायची भाषा बोलत आहेत.  ते स्मारक होईल तेव्हा  होईल. पण त्याआधी शिवरायांना जन्म देणाऱ्या त्यांच्या   पित्याच्या सावलीसाठी कर्नाटकात एक टेम्पो भरून पत्रे तरी पाठवून  द्यायची व्यवस्था करू या.

        महाराष्ट्राच्या महापित्याच्या स्मारकापासून दूर होताना माझे मन भरून आले होते . माझ्या अंगात लेखकीय   रक्त आणि मेंदूत कल्पनेचे पंख असल्यामुळे मी त्या स्मारकाच्या द्वाराजवळ थबकलो. थोडे आभाळाकडे पाहिले. मनात कल्पना केली जर  हे स्मारक बघायला शिवराय आणि जिजाऊ साहेब आज स्वतः तिथे दाखल झाले तर त्यांच्या मनाची काय अवस्था होईल  ?

       जिजाऊ मातोश्री हळहळत बोलतील," आम्ही या मराठी मुलखासाठी कोणता वसा, वारसा आणि  भविष्यकाळ दिला ?अन  बाळांनो दिल्लीकर जहांगीर आणि शहजान सारख्या बादशाहाना  पुरून उरणार्‍या  आमच्या महाप्रतापी  कुंकवाच्या धन्याच्या स्मृतींचे  आपण हे  काय हाल चालवले  आहेत ?"--- ( संक्षिप्त) 

                               -विश्वास पाटील

 🌹 *विश्वकर्मा* 🌹

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

आज विश्वकर्मा जयंती !

ब्रह्मदेवाच्या दक्षिण वक्षभागातून विश्वकर्मा उत्पन्न झाला असे महाभारतात म्हटले आहे. सृष्टीच्या प्रारंभी केवळ हाच अस्तित्वात होता. प्रारंभी विश्वकर्मा हा सौरदेवतेची उपाधी म्हणून मानला जात होता, पण नंतरच्या काळात तो समस्त प्राणीसृष्टीचा जनक मानला गेला. एक वैदिक देवता असाही उल्लेख आढळतो. ऋग्वेदाच्या एका सुक्तात त्याला पृथ्वी, जल व सर्व प्राणी यांचा निर्माता आणि सर्वश्रेष्ठ देव म्हटले आहे. सर्व देवांचे नामकरणही यानेच केले. हा सर्वद्रष्टा असून, याला असंख्य मुखे, नेत्र, भुजा, पाय इत्यादी अवयव आणि पंखही होते, असे रूपवर्णन पौराणिक साहित्यात केले आहे. याला सर्वद्रष्टा प्रजापती / विधाता प्रजापती म्हटले आहे. पुराणे व महाभारत यात विश्वकम्र्याला देवांचा महान शिल्पशास्त्रज्ञ मानले आहे. याने इंद्रासाठी इंद्रलोक निर्माण केला. सुतलनामक पाताळलोक यानेच निर्माण केला. श्रीकृष्णासाठी द्वारका नगरी, वृंदावन, राक्षसांसाठी लंका तसेच पांडवांसाठी हस्तिनापूर आणि इंद्रप्रस्थ ही नगरे यानेच निर्माण केली. एक विख्यात शिल्पशास्त्रकार या नात्याने गरूड भवनाची निर्मितीदेखील विश्वकर्मा यानेच केली. विश्वकर्मावास्तुशास्त्र हा ग्रंथ विश्वकर्मा यांच्या नावावर आहे. या ग्रंथात पुढील गोष्टी नमूद करण्यात आल्या आहेत.

वास्तुविद्या :- वास्तुविद्या म्हणजे गृहरचनाशास्त्र. वस = राहणे, या धातूपासून वास्तू हा शब्द बनलेला आहे. त्याचा अर्थ निवासस्थान किंवा राहण्याचे घर असा होतो. निवासस्थान बांधण्याचे शास्त्र एवढाच मर्यादित अर्थ प्राचीन काळी वास्तुविद्या या शब्दाला होता. वास्तुविद्या ही शिल्पशास्त्राची एक शाखा होती. शुक्रनीतिसार या ग्रंथात मंदिरे, देवप्रतिमा, उद्याने, तलाव, प्रासाद इत्यादींच्या निर्मितीचे शास्त्र अशी शिल्पशास्त्राची व्याख्या दिलेली आहे. परंतु त्यानंतरच्या वास्तुशास्त्रविषयक ग्रंथांत त्या संपूर्ण शिल्पशास्त्रालाच वास्तुशास्त्र म्हटले आहे. तथापि सर्वसाधारणपणे वास्तुविद्या म्हणजे गृहे, मंदिरे, प्रासाद, तट, मनोरे, बुरूज, किल्ले, तलाव, विहिरी, कालवे, स्तूप, विजयस्तंभ इत्यादी बांधण्याचे शास्त्र होय. याविषयी अनेक संस्कृत ग्रंथ उपलब्ध असून त्यात वास्तुशास्त्राचे नियम दिलेले आहेत. भारतात सर्वत्र मंदिरे, प्रासाद, मनोरे, स्तंभ, गडकोट, तलाव चांगल्या स्थितीत किंवा भग्नावशेषरूपात आढळतात त्यांना वास्तुशिल्पे म्हणतात.

वास्तुशास्त्र :– त्या काळी वास्तुरचना हे एक धार्मिक कृत्य मानले जात होते. वास्तुशास्त्राचे काही नियमही अस्तित्वात होते, तसेच गृहरचनेविषयी सामान्य मार्गदर्शक तत्त्वेदेखील अस्तित्वात होती. उदाहरणार्थ घर बांधण्यासाठी योग्य भूमी कशी असावी, कोणत्या जागी मुख्य स्तंभ उभा करावा, त्याच्या भोवती निरनिराळ्या खोल्यांची रचना कशी असावी, या विषयीचे नियम होते. घरातील दरवाजे कुठे असावेत, यालाही खूप महत्त्व होते. घराभोवती झाडे लावताना, कोणते झाड कोणत्या दिशेला लावावे किंवा लावू नये याबाबतदेखील नियम होते. घरे बांधण्यासाठी भाजलेल्या विटा वापरण्याची पद्धत अस्तित्वात होती. रामायण काळातदेखील वास्तुशास्त्र बरेच विकसित झाले होते. राजे वास्तुशास्त्रज्ञांना खूप मान देत आणि वास्तुरचनेविषयी त्यांच्याकडून मार्गदर्शन घेत. विश्वकर्मा हे त्या काळातले प्रख्यात शिल्पतज्ज्ञ होते. मय हा असुरांचा तर विश्वकर्मा हा देवांचा प्रमुख वास्तुविशारद मानला गेला आहे. त्या काळातील भव्य प्रासादांची वर्णने रामायणात पुष्कळ ठिकाणी आढळतात. त्यांचे विविध प्रकार होते. सात किंवा आठ मजली प्रासादही त्या काळी बांधले जात. त्यामध्ये विटा व दगड यांचे उल्लेख अगदी थोडे आहेत. बहुतेक वर्णने काव्यमय असल्यामुळे वास्तुरचनेसाठी कोणते पदार्थ वापरले जात ते मात्र निश्चितपणे सांगणे कठीण आहे. वास्तुशास्त्रावर ग्रंथ लिहिणाऱ्या १८ वास्तुशास्त्रज्ञांची नावे पुढीलप्रमाणे :–

(१) भृगू

(२) अत्री

(३) वसिष्ठ

(४) विश्वकर्मा

(५) मय

(६) नारद

(७) नग्नजित

(८) विशालाक्ष

(९) पुरंदर

(१०) ब्रह्मा

(११) कुमार

(१२) नन्दिश

(१३) शौनक

(१४) गर्ग

(१५) वासुदेव

(१६) अनिरुद्ध

(१७) शुक्र

(१८) ब्रहस्पति.

विश्वकर्मा हे नाव परंपरागत आहे. तो देवांचा वास्तुविशारद होता. कालांतराने विश्वकर्मा या शब्दाला चांगला वास्तुविशारद असा अर्थ प्राप्त झाला आणि पुढे अनेक वास्तुशास्त्रज्ञांनी विश्वकर्मा ही पदवी धारण केली.

(संदर्भ- भारतीय संस्कृतिकोष )

१२ फेब्रुवारी १७९४

*मराठेशाहीचा स्वामीनिष्ठ सरदार आज अनंतात विलीन झाला...*

महादजी बाबा उत्तरेतला मराठेशाहीचा मुख्य बुरुज. उत्तरेतली मराठेशाही उभी राहीली  टिकली ती ह्या बेलाग बुरुजावर. पवार , दाभाडे, कदम  ,गायकवाड या घराण्यातील नामवंत सरदारांच्या बरोबरीने नेमाजी शिंदे, राणोजी शिंदे ,जयाप्पा शिंदे , दत्ताजी शिंदे, महादजी बाबा यांच्या तलवारीच्या धारेवर मराठा साम्राज्य तोलून धरले होते.

छत्रपती शिवाजी महाराजांचें दिल्लीच्या उरावर भगवा नाचवण्याचे स्वप्नं महादजी बाबांनी मराठा सरदारांना सोबत घेऊन प्रत्यक्षात उतरवलं. मोघल ,राजपूत, शुजा, निजाम, नजीब या सारखे उघड शत्रू तर होतेच. पन महादजी बाबांना मराठेशाहीमध्ये सुद्धा अंतर्गत शत्रूंची काही कमी नव्हती.

लाखो मराठ्यांच्या मृत्यूचे कारण  ठरलेल पानिपतच्या लढाईचा मुख्य सूत्रधार नजीब वर महादजी बाबांनी उभं वैर धरलं होत. पानिपतच्या नंतरच्या काळात हि नजीबाच्या हत्तीवर बसून डौल मिरवण्यापेक्षा नजीब अन त्याचा रोहिलखंड उध्दवस्त करायला महादजी बाबा इरेला पेटले होते. मराठेशाहीला डसलेला हा नजीब नावाचा काळा साप त्यांना हरकसे ठेचायचा होता.

पानिपत नंतर लागलीच जाटना नमवून ६५ लाखाची खंडणी वसूल करून त्यांना मंडलिक केलेय. नजीबला मदत केलेल्या बंगशाला उभा ठेचला. त्याच्या मदतीला आलेला नजीबचा कारटा हि ठेचला. पठाण अन रोहिलयांची ही फौज महादजी बाबांनी धुळीला मिळवली. गंगा यमुनेच्या दुआबतला प्रदेश पुन्हा देऊन बाविस  लाखाची खंडणी घेऊन महादजीबाबा परत फिरले.

कर्तृत्व इतकं की महादजी बाबांच्या नावाचा आसरा दिल्लीच पातशहा करत. खाशा दिल्लीचा पातशहा त्यांच्या नावं सोन्याच्या शाईनने लिहुन त्याचा तुरा त्यांच्या मस्तकाच्या पगडीत खोवत असे. महादजी बाबांनी माती चारलेल्या इंग्रजा सारखा शत्रू सुद्धा त्यांना द ग्रेट मराठा म्हणत.

इरेल पेटलेल्या ह्या पाटलाने मराठेशाहीवर उलटलेले सगळे ठेचून काढलेत. कुतुबशाह चे मुंडके कापून दिल्लीत फिरवून , पानिपत लादलेल्या नजिबाची समाधी उध्वस्त करून, नजिबाच्या नातवाची जिवंतपणी कातडी सोलून,रोहिल्यांच्या रोहीलखंड बेचिराख करून त्यांचे नामोनिशाण मिटवून मराठ्यांनी सगळा हिशेब चुकता केला ....

मराठेशाहीला लुबाडून महादजीबाबांचे वैभव उभे राहिले नाही. मराठा साम्राज्याचा ध्यास उराशी बाळगून उभं आयुष्य त्याच्या उत्कर्षसाठी खर्ची घालणारा हा मराठेशाहीचा हा निष्ठावंत सरदार पुण्यात वानवडी येथे १२ जानेवारी १९९४ रोजी चिरनिद्रिस्त झाला.

🚩🚩🚩🚩

 🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध १३*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*महादजी शिंदे यांचे निधन !*

शके १७१५ च्या माघ शु. १३ रोजीं प्रसिद्ध मराठा वीर आणि मुत्सद्दी महादजी शिंदे यांचें निधन झालें. मरणसमयीं महादजी शिंदे वानवडी येथील छावणींत होते. आठदहा महिने पाटिललबोवांना ज्वरबाधा झाली होती. महादजी हा राणोजी शिंद्यांचा मुलगा. त्यानें प्रथम तळेगांव-उंबरीच्या लढाईत शौर्य गाजवून नांव मिळविलें. औरंगाबाद, साखरखर्डा, पंजाब इत्यादि मोहिंमातूनहि त्यानें मोठा पराक्रम केला. पानिपतच्या लढाईंत एका पठानानें याच्या डाव्या पायावर वार करुन महादजीस कायमचें लंगडें केलें होतें. पानिपतच्या लढाईनंतर महादजीनें उत्तरेंतील कारस्थानें व भानगडी यांची चांगली माहिती करुन घेतली. उत्तर हिंदुस्थान जिंकून पानपतचें अपयश धुवून काढण्यांत महादजींची बरीच कर्तबगारी दिसून येथे. लढाया, कारस्थानें, राज्यव्यवस्था, फौजेची उभारणी इत्यादि गोष्टींतील तपशील पाहिला म्हणजे असें वाटतें कीं, "हिंदुपदपातशाही सिद्धीस नेण्याचा मराठेशाहीच्या आद्यचालकांचा प्रधान हेतु जर कोणीं सफल केला असेल तर तो महादजीनेंच. यानेंच पानपतचें अपयश धुऊन काढलें, आणि अटकेपावेतों नेलेल्या झेंड्याचें सार्थक केलें. फांद्या तोडीत बसण्यापेक्षां मूळच उपटून काढावें ही कल्पना खरी करुन दाखविणारा पुरुष मराठेशाहीत एकच झाला आणि तो म्हणजे महादजी शिंदा होय". महादजींचा वर्ण सावळा असूनही, चेहर्‍यावर बुद्धीची व औदार्याची चमक होती. त्यांचे वर्तन साधें व अकृत्रिम असून तत्कालीन मराठी बाणा महादजींच्या ठिकाणीं मूर्तिमंत होता. तो चांगला बहुश्रुत असून धर्मनिष्ठ होते. हा रणवीर एक प्रेमळ भगवद्‍भक्त म्हणूनहि प्रसिद्ध आहे. स्वत: भक्तिपर पदें रचून तो म्हणत असे. ‘माधव विलास’ या संज्ञेनें त्याचीं पद्यें प्रसिद्ध झालीं आहेत. साधुसंतांवर त्याचा विश्वास होता. त्याचें चारित्र्य धुतल्या तांदुळाप्रमाणें होतें. "उत्तरेंत विदुर नामाभिधान पावलेला महादजी धन, सत्ता, लौकिक, ऐश्वर्य यांच्या परमावधीस पोंचवूनही अंतबाह्य वर्तनानें सर्वथा निर्मळ राहिला. शत्रूला त्यानें आदरानें व औदार्यानें वागविलें. "

-१२ फेब्रुवारी १७९४

🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ शुद्ध १५*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*बंका महाराची समाधि !*

शके १२४० च्या माघ शु. १५ रोजीं प्रसिद्ध भगवद्‍भक्त चोखामेळा याच्या बायकोचा भाऊ बंका महार हा समादिस्थ झाला. तेराव्या शतकांतील नामदेवांच्या कुटुंबाप्रमाणेंच चोखामेळ्याचें कुटुंब भगवद्‍भक्त व कवि म्हणून प्रसिद्ध आहे. चोखोबाची पत्नी सोयराबाई, बहीण निर्मळाबाई, मुलगा कर्ममेळा, मेहुणा बंका हे सारे विष्णुभक्त असून त्यांचे अभंग प्रसिद्ध आहेत. या वेळीं महाराष्ट्रांत समाजांत एक क्रांतिकार्य सुरु होतें. पंढरपूरांत चंद्रभागेच्या तीरावर लोकविलक्षण धर्मकार्य चालू झालेलें होतें. त्यापूर्वी - " परमेश्वराच्या दाराची कवाडें युगानुयुगें बंद राहिलीं होतीं. मी सर्वांचाच आहें, ही श्रीकृष्णाची मंगल घोषणा त्रैवर्णिकाच्या जपणुकीच्या कुंद हवेंत लुप्त झाली होती, धर्माच्या वाहत्या पाण्याला खांडवे पडले होते, परमेश्वराच्या भक्तीची अखिल समाजाला प्राप्त झालेली समान अधिष्ठानाची भूमि आकसून गेली होती, निर्मल तत्त्वज्ञानाचें तेज मावळल्यासारखें झालें होतें. मानवी जीवनाच्या विशाल पंचमहाभूतांची प्रकृतिच क्षीण झाली होती. जग आंबून गेलें होतें, जिणें रुग्ण झालें होतें, मन जरत्करु बनलें होतें - (श्री. म. माटे) -" आणि याच योग्य वेळीं नामदेव-ज्ञानदेव समतेचा संदेश सर्वत्र पसरवीत होते.

"तैसे क्षत्री वैश्य स्त्रिया । कां शूद्र अंत्यजादि इया ।

जाती तंवाचि वेगळालिया । जंव व पवती मातें ।

मग जाती - व्यक्ति पदे बिंदुलें । जेव्हां भावें होती मज मीनलें ।

जैसे लवणकण घातले । सागरामाजीं ॥"

अशी गर्जना ज्ञानदेवांनीं केली. चोखोबाच्या कुटुंबियांनीं केलेले अभंग अतिशय गोड आहेत. बंकाचा गुरु चोखोबा स्वत:च होते. एका अभंगांत बंकानें आपली गुरुपरंपरा सांगून शेवटीं म्हटलें आहे -

"नामदेवें हात चोखयाचे शिरीं । विठ्ठल तीं अक्षरें उपदेशिलीं

बंका म्हणे माझी चोखा गुरु माउली । तियेचे पायीं लोटांगण ।-"

-७ जानेवारी १३१९

🌹 *ऐतिहासिक दिनविशेष* 🌹

*माघ वद्य १*

---------------------------------------------------

*संकलन :- अशोककाका कुलकर्णी*

---------------------------------------------------

*(१) श्रीनिवृत्तिनाथांचा जन्म !*

शके ११९५ श्रीमुखसंवत्सर माघ व. १ प्रात:काळीं विख्यात तत्त्वज्ञानी संत ज्ञानदेव यांचे श्रीगुरु निवृत्तिनाथ यांचा जन्म झाला. त्यांच्या वडिलांनीं - विठ्ठलपंतांनीं संन्यास घेऊन नंतर गृहस्थाश्रम स्वीकारला. त्यांतच चार मुलें झालीं. साहजिकपणें तत्कालीन समाजाकडून या कुटुंबाचा अत्यंत छळ झाला. आईबाप निघून गेले. पोरकीं मुलें निराश्रित झालीं. निवृत्तिनाथ सर्वांत वडील होते. त्यांना गहिनीनाथांचा उपदेश असला तरी घरांतील भक्ति विठ्ठलाची होती. निवृत्तींच्या लहान वयांत त्यांच्या अंगीं जो सर्व बोध तयार होता तो त्यांनीं ज्ञानेश्वरादि भावंडांना दिला. निवृत्तिनाथांचे चारशें अभंग उपलब्ध आहेत. त्यामध्यें कांहीं अभंग योगपर, अद्वैतपर व कांहीं कृष्णभक्तिपर आहेत. "निवृत्तीची ओळख ज्ञानाशिवाय कोणाला होणार ?" ज्ञानेश्वरांनीं निवृत्तिनाथांना यथार्थ जाणिलें. या आपल्या गुरुचा गौरव ज्ञानेश्वरींत अनेक निवृत्तिनाथांना यथार्थ जाणिलें. या आपल्या गुरुचा गौरव ज्ञानेश्वरींत अनेक ठिकाणीं ज्ञानदेवांनीं मुक्त कंठानें गाईला आहे. ज्ञानेश्वरीच्या उपोद्धातांतच ज्ञानदेव म्हणतात :-

"कां चिंतामणि आलियां हातीं । सदा विजयवृत्ति मनोरथीं ॥

तैसा पूर्णकाम श्रीनिवृत्ति । ज्ञानदेव म्हणे -"

वडील बंधु आणि गुरु या दोनहि भूमिका निवृत्तिनाथांनीं स्वीकारल्या होत्या. वडील बंधु आणि गुरु या दोनहि भूमिका निवृत्तिनाथांनीं स्वीकारल्या होत्या. हे परंपरेनें नाथसांप्रदयांतील असले तरी त्यांच्या अभंगांतून सर्वत्र कृष्णभक्ति, विठ्ठलस्तुति दिसून येते. "निवृत्तीचें गोत्र कृष्णनामें तृप्त । आनंदाचें चित्त कृष्णनामें," अशी त्यांची भूमिका होती. त्यांचें उत्कट विठ्ठलप्रेम असें होतें-

"सुमनाचेनि वासें भ्रमर भुलले । मार्ग पै विसरले इंद्रियांचा ॥१॥

तैसे हे संत विठ्ठलीं तृप्त । नित्य पै निवात हरिचरणीं ॥२॥

नाठवे हा दिन नाठवे हे निशी । अखंड आम्हांसी हरिराजा ॥३॥

तल्लीन प्रेमाचे कल्लोळ अमृताचे । डिंगर हरीचे राजहंस ॥४॥

टाहो करुं थोर विठ्ठलकीर्तनें । नामाच्या सुमनें हरि पुजूं ॥५॥

निवृत्ति निवांत तल्लीन पै झाला । प्रपंच अबोला हरिसंगें ॥६॥

-२९ जानेवारी १२७४

--------------------------

*(२) नरहरि सोनार यांची समाधि !*

शके १२३५ च्या माघ व. १ रोजीं पंढरपूरचे प्रसिद्ध भगवद्‍भक्त नरहरि सोनार यांनीं समाधि घेतली. प्रारंभीच्या आयुष्यांत नरहरि सोनार हे एकांतिक शिवभक्त होते. इतर कोणत्याही देवाचें दर्शन घ्यावयाचें नाहीं असा यांचा बाणा होता. पंढरपूरला राहूनहि यांनीं विठ्ठलाचें दर्शन घेतलें नाहीं. एकदां एका विठ्ठलभक्त सावकारानें विठोबाच्या कमरेस येईल असा सोन्याचा करगोटा करण्याचें काम नरहरि सोनारांना सांगितलें. परंतु माप घेऊनहि करगोटा लांब तरी होत असे किंवा आखूड तरी होत असे. असें चारपांच वेळां घडलें. शेवटीं डोळे बांधून नरहरि सोनार देवळांत गेले, आणि विठ्ठलास चांचपूं लागले. तों त्यांच्या हातांना पांच मुखें, सर्पालंकार, मस्तकीं जटा, व त्यांत गंगा अशी शंकराची मूर्ति लागली. तेव्हां त्यांनीं डोळे उघडले; तों पुढे विठ्ठलाची मूर्ति ! पुन: डोळे झांकले तो शंकराची मूर्ति ! असा प्रकार पाहिल्यावर हरिहर हे एकरुपच आहेत याचा बोध त्यांना झाला. नरहरि सोनार वारकरी मंडळांत येऊन मिळाले. याबद्दलचा अभंग प्रसिद्ध आहे -

"शिव आणि विष्णु एकचि प्रतिमा । ऐसा ज्याचा प्रेमा सदोदित ॥१॥

धन्य ते संसारीं नर आणि नारी । वाचें हरि हरि उच्चारिती ॥२॥

नाहीं पै तो भेद अवघाचि अभेद । द्वेषाद्वेष संबंधा उरीं नुरे ॥३॥

सोनार नरहरि न देखे पै द्वैत । अवघा मूर्तिमंत एकरुप" ॥४॥

शिव आणि विष्णु यांच्यांत भेद नाहीं असा प्रचार फक्त महाराष्ट्रांतच वारकरी सांप्रदायानें जोरानें केला; त्यामुळे शैव-वैष्णवांचे वाद तेथें मुळीच माजले नाहींत. नरहरि सोनारांच्या जीवितांत यांचें स्पष्ट प्रतिबिंब दिसतें. ज्ञानदेवांच्या तीर्थयात्रेंत हे होतेच. ज्ञानदेवादि भावंडांवर त्यांची फारच भक्ति बसली. माघ व. १ रोजीं नरहरि सोनार समाधिस्थ झाले, "शककर्ता शालिवाहन । बारा शतें पस्तीस जाण । प्रमादीनामें संवत्सर पूर्ण । माघ कृष्ण प्रतिपदा । भूवैकुंठ पंढरी क्षेत्र । नरहरि सोनार पमम पवित्र । मध्यान्हि येतां कुमुदिनी मित्र । देह अर्पिला तयानें "

-फेब्रुवारी १३१४