कुंभलगड (राजस्थान) - सचित्र माहिती

 कुंभलगड हे स्थान राजस्थानमधील मेवाड प्रांतातील राजसामंड नामक जिल्ह्याच्या जंगल विभागात (forest region) येते. कुंभलगड ला पोचण्याचे २ स्वतंत्र मार्ग आहेत. एक फालना वरून रणकपूर मार्गे व दुसरा उदयपूरहून. फालना ते कुंभलगड हे अंतर साधारणपणे ९० किमी आहे. उदयपूरहूनही जवळपास तितकेच अंतर आहे. फालना ते कुंभलगड ह्या मार्गावर बरोब्बर मध्यावर (साधारण ५० ते ५५ किमी) रणकपूर चे जैन मंदीर लागते. ह्या मंदीराच्या नंतरचा कुंभलगडापर्यंतचा रस्ता घाटांचा व वळणा-वळणांचा आहे.

सिसोदिया वंशीय मेवाड चा राणा कुंभा ह्याने पंधराव्या शतकात बांधलेली ही गढी शूरवीर योद्धा महाराणा प्रताप ह्यांचे निवासस्थानही आहे. राणा कुंभा हे राणा प्रताप ह्यांच्या पणजोबांचे आजोबा (आमच्या गाईडच्या भाषेत - 'परदादा के दादा'). मधल्या राजांची नावे गाईडने सांगितली होती. आता लक्षात नाहीत.

कुंभलगड मुख्यतः ओळखला जातो ते त्याच्या ३६ किमी लांब अतिभव्य तटबंदीमुळे! काही ठिकाणी ही तटबंदी १५ फूट इतक्या रुंदीची आहे. संपूर्ण जगात चीनच्या लांबलचक तटबंदीनंतर ह्या तटबंदीचा दुसरा क्रमांक लागतो अशीही माहिती मिळाली.

किल्ला चढून वर जाईपर्यंत एकूण तीन भव्य दरवाजे लागतात. किल्याच्या ह्या महादरवाजांना तिथे 'पोल' असे म्हणतात. पहिला दरवाजा ओलांडून चारचाकी वाहने पुढे येऊ शकतात. 'राम पोल' च्या अलीकडे वाहनतळ आहे. तिथे गाडी सोडून पुढे पायी गड चढावा लागतो. अधे मधे छोटी प्रवेशद्वारे लागतात.

राम पोलच्या अलीकडचे प्रवेशद्वार:
राम पोलः

वर चढताना सगळीकडे सपाट चढण असल्याने खूप दमछाक होत नाही. मागच्या आठवड्यात १५ सप्टेंबरला इथे भेट दिली तेव्हा ढगाळ वातावरण असल्याने हवा आल्हाददायक होती. त्यामुळेही असेल कदाचित, पण चढणे अजिबात त्रासदायक वाटले नाही.

आपल्याकडच्या सह्याद्रीच्या कुशीत वसलेल्या गड-किल्ल्यांशी इथल्या किल्ल्यांची तुलना करण्याचा मोह झालाच. संपूर्ण प्रवासभर जे काही डोंगर पाहिले ते उघडेबोडके होते. कुंभलगड हा जंगल विभाग असल्याने हिरवाई होती. पण सह्याद्री प्रमाणे दाट जंगले, दर्‍या, कडे-कपार्‍या, घनदाट हिरवाई मधे लपलेले डोंगरमाथे असे काही आढळले नाही. तेथील गाईड्स/ स्थानिक लोकांच्या दृष्टीने कुंभलगड चढणे कष्टप्रद आहे. आमच्या गाईडने "पाण्याची बाटली जवळ नक्की बाळगा. चढून खूप दम लागेल" असे सुरुवातीलाच सांगितले. म्हणून पुन्हा मागे जाऊन कार मधून पाणी घेऊन आलो. तर संपूर्ण गड तासाभरात चढून सर्वात वर पोचलो देखील होतो! २-२ तास कठीण वाटांनी ट्रेक करून डोंगराचे/ किल्ल्याचे शिखर गाठावे लागणार्‍या आपल्या महाराष्ट्रातल्या किल्ल्यांच्या मानाने हा किल्ला अगदीच "फूस्स्स" वाटला.  कदाचित उंट हे स्वारी/शिकारी व युद्धासाठीचे मुख्य वाहन असल्याने अशा चढणीचा रस्ता उपयोगी असावा.

सपाट चढणीचा रस्ता:

संपूर्ण किल्ल्याच्या तटबंदीच्या घेर्‍याच्या आत एकूण ३६० मंदीरे आहेत. त्यातली काही जैन तर काही हिंदू आहेत. पैकी बरीचशी (जवळपास निम्मी) मंदीरे पडझड झाल्याने व काही डागडुजीच्या कारणास्तव बंद आहेत. काहींमधे अजूनही पूजा-अर्चा चालते. किल्ल्याच्या पायथ्यानजीक स्थानिक गावकरी राहतात. अंदाजे लोकसंख्या कळू शकली नाही. किल्ला चढताना अरवली पर्वतरांगांचे नयनरम्य दर्शन घडत राहते. इथे घोंघावणारा वारा नव्हता. अधे मधे वार्‍याची झुळूक व अधे मधे सुखद ऊन तर चक्क मधेच पावसाचा पुसट व गात शिडकावा अशा वातावरणात गड चढताना मधेच आसपासच्या जंगलातला मोराचा केकारव स्पष्ट ऐकू येत होता.

राम पोल मधून आत शिरल्या शिरल्या उजवीकडे दिसणारे शिव मंदीरः
शिवमंदीरासमोर उभे राहून दिसणारा किल्ल्याचा भाग (चढणीच्या सुरुवातीचे बांधकाम व किल्ल्यावरील महाल):

चढणीच्या सुरुवातीलाच आमच्या गाईडने गडाच्या बांधकामा बद्दल तेथे प्रचलित असलेली रंजक आख्यायिका सांगितली. ती अशी -

"सुरुवातीला राणा कुंभाने जवळच असलेल्या केलवाडा ह्या भागात स्वतःची गढी उभारण्यासाठी बांधकामाची सुरुवात करवली. परंतु दर दिवशी जितके काही बांधकाम होई ते सर्वच्या सर्व रात्रीत कोसळून पडे. असे सतत होऊ लागले तेव्हा राजाच्या पदरी असलेल्या एका सैनिकाने रात्री दबा धरून ह्यात कुणी मानवी घातपात किंवा दगाफटका तर नाही ना, ते पाहण्याचे ठरविले. त्याप्रमाणे केले असता त्याच्या असे लक्षात आले की बांधकाम आपोआपच कोसळून पडते व ह्यात मानवी कारवाईचा काहीही हात नाही. त्याने राणा कुंभाला हा दैवी प्रकोपाचा भाग असल्याचे सांगून एखाद्या साधू/ संतपुरुषाचा सल्ला ह्या बाबतीत घेण्याचे विनविले. त्यानुसार भैरव सिंग नामक साधूस पाचारण करण्यास आले. त्याने असा सल्ला दिला की दैवी प्रकोपावर उपाय म्हणून एक मानवी बळी द्यावा लागेल. असे सांगून त्या साधूने स्वतः बळी जाण्यास सिद्ध असल्याचे ही सांगितले. फक्त त्याची एक अट होती. ती म्हणजे 'मी मंत्रसाधना झाल्यानंतर चालायला सुरुवात करेन. मी जिथे पहिले थांबेन तिथे माझे शिर धडावेगळे करायचे व किल्ल्याची तटबंदी तिथून चालू करायची. तिथून माझे धड बिना शिराचे चालत जाईल. जिथे माझे धड कोसळेल, तिथून मुख्य किल्ला बांधणे चालू करायचे.'"

अशा प्रकारे किल्ल्याचे बांधकाम चालू करून मग पूर्णत्वास नेण्यात आले. जिथे मुंडके छाटण्यात आले तिथल्या महादरवाज्याला 'भैरव पोल' असे नाव आहे. तिथून थोडे पुढे भैरव सिंगच्या बलिदानाचे स्मरण म्हणून एक छोटुकले देऊळ बांधण्यात आले. भैरव पोल नंतर गढ चढताना उजवीकडे वाटेत हे छोटे देऊळ दिसते.

चढणीदरम्यात दिसणारा तटबंदीचा भाग व मंदीरे:
भैरव पोलः
भैरव पोल वरून दिसणारी तटबंदी:
बिनापायर्‍यांची सपाट चढण

किल्ल्यात कुंभा पॅलेस, बादल पॅलेस, क्वीन्स आणि किंग्स पॅलेस (राजा-राणीचा महाल) ह्या वास्तु आहेत. सर्वात शिखरावरील महाल हा बादल पॅलेस ह्या नावाने ओळखला जातो. कारण पावसाळ्याच्या मोसमात ढगांनी हा पूर्ण महाल वेढला जातो. वर पोचण्याच्या मार्गावर उजव्या बाजुला मुदपाकखाना (रसोई) दृष्टीस पडतो. हा भाग सध्या डागडुजीकरीता बंद ठेवला असल्याकारणाने बाहेरून पहावे लागले. राजस्थान मधील मुख्य अन्न शाकाहार हे आहे. त्यामुळे राजाच्या मुदपाकखान्यात शाकाहारासाठी मुख्य विभाग असे. तसेच मांसाहार पकविण्यासाठी स्वतंत्र विभाग असे. गाईडने धान्ये साठविण्याचे गोदामही दुरूनच दाखविले.

किल्ल्याचे अंतर्गत बांधकामः

शत्रूने हल्ला केल्यास हत्तीच्या सहाय्याने दिंडी दरवाजा धडका देऊन पाडण्यात येत असे. तेव्हा धडक देणार्‍या हत्तींच्या गंडस्थळांना अणकुचीदार खिळे टोचून त्यांना शक्तीहीन केले जात असे. हत्तींचे डोके ज्या उंचीवर येईल साधारण त्या उंचीवर महादरवाजाला हे खिळे बाहेरून लावण्यात येत असत. (शिवाजीराजांच्या किल्ल्यांमधेही ही युक्ती वापरल्याचे आपल्या गडकिल्ल्यांमध्ये दिसते.)

अणकुचीदार खिळे ठोकलेला महादरवाजा:

वरील महाद्वाराच्या आत गेल्या गेल्या डावीकडे तोफखाना आहे. हत्तींनी धडका देऊन दिंडी दरवाजा सर करून किल्ल्यात प्रवेश केलाच तर शत्रुसैन्यावर लगेच तोफांचा मारा करण्यासाठी अशी योजना असे - इति गाईड महाराज!

तोफखाना व पाहुणे मंडळींचे हत्ती बांधण्याची जागा:
राणा कुंभाचा महाल (कुंभा पॅलेस):
गडावर आलेल्या पाहुण्यांची घोडे बांधण्याची जागा:
पाणी साठविण्याची जागा:
महाराणा प्रताप ह्यांचे जन्मस्थळः

चढणीच्या शेवटी राजाचा व राणीचा महाल जवळ जवळ आहेत. पैकी राजाचा महाल सध्या बंद आहे. राणीच्या महालात सख्या व दासींच्या खोल्या, राण्यांचे शयनकक्ष इ. आहे. मध्यभागी मोकळा चौक आहे. इथून पुढे वरच्या बादल पॅलेस मधे जाण्यासाठी चिंचोळ्या पायर्‍या आहेत. सर्वात वर छतावर जाण्याचाही मार्ग आहे. इथून संपूर्ण किल्ल्याभवतालचा परीसर न्याहाळता येतो. पण पुरेसे सुरक्षित कठडे नसल्याने पटकन एक-दोन फोटो काढून लगेच खाली उतरलो.

राजा व राणी महालः (राजा महालाचा बंद दरवाजा):
राणी महालाच्या आतील राणीच्या खोल्या:
राणी महालाच्या आतील चौक
बादल पॅलेसच्या कळसा(छता)वरून दिसणारा किल्ल्या भवतालचा परीसर व अस्पष्टशी तटबंदी:

तळटीपः
सर्व प्रचि स्वतः काढलेले आहेत.
माहिती - गाईड + विकीपीडीया ह्यांच्या सौजन्याने!

 कुंभलगडचा लाईट शो अप्रतिम असतो.

राणा कुंभा हे राणा प्रताप ह्यांच्या पणजोबांचे आजोबा (आमच्या गाईडच्या भाषेत - 'परदादा के दादा'). मधल्या राजांची नावे गाईडने सांगितली होती. आता लक्षात नाहीत. >>

माझ्या माहिती प्रमाणे -
राणा कुंभा
रायमल
राणा सांगा
उदयसिंह
राणा प्रताप

अशी वंशवेल आहे. 'परदादा के दादा' की 'परदादा के पिता' ? कुणी प्रकाश टाकू शकेल?

मायबोली झब्बुमय झाल्याने इथेपण झब्बु देतोय... 

झब्बू...

कुम्भालगढ आणि राणकपुर

Submitted by आशुतोष०७११ on 31 October, 2009 - 17:20

कुम्भालगढ -
कुम्भालगढ हा राजस्थानच्या मेवाड प्रांतातील एक अतिशय महत्वाचा किल्ला. हा कुम्भालमेर या नावानेही ओळखला जातो. राणा कुंभाने हा किल्ला १५व्या शतकात उभारला. महाराणा प्रतापचा जन्म देखील ह्याच किल्ल्यावर झाला. १९व्या शतकापर्यंत हा किल्ला उदयपुरच्या राजघराण्याच्या ताब्यात होता. २००० साली तो जनतेसाठी खुला करण्यात आला. दररोज सुर्यास्ताच्या वेळेस काही तासांसाठी हा किल्ला प्रकाशमान केला जातो. उदयपुरपासुन ८२ कि.मी.वर असणार्‍या ह्या किल्ल्याला पोचण्यासाठी सुमारे २ १/२ तासांचा वेळ लागतो. चितोडगडनंतर मेवाडातील हा एक महत्वपुर्ण किल्ला आहे.

कुम्भालगढ समुद्रसपाटीपासुन १९०० मी. उंचीवर आहे. गडाची तटबंदी ३६ कि.मी. लांबीची आहे. असं म्हणतात की ह्यापेक्षा मोठी तटबंदी म्हणजे चीनची ग्रेट वॉल! मुख्य प्रवेशद्वारापासुन प्रासादापर्यंत ७ दरवाजे आहेत. किल्ल्यात एकूण लहान्मोठी मिळून ३६० देवळे आहेत. त्यापैकी ३०० जैनधर्मीय आणि उर्वरित हिंदुधर्मीय देवळे आहेत.

ह्या किल्ल्याच्या तटबंदीबाबत दंतकथा अशी की राणा कुंभाने गडाला तटबंदी बांधण्याचे खुप प्रयत्न केले पण सगळे अयशस्वी ठरले.शेवटी त्याने एका स्थानिक साधुची भेट घेऊन आपली व्यथा सांगितली. साधुने त्याला सल्ला दिला की यासाठी स्वतः साधुचाच बळी देण्यात यावा. साधुचे शिर जिथे पडेल त्या जागी देऊळ आणि धड जिथे पडेल त्या जागी तटबंदी उभारण्यात यावी. त्याप्रमाणे कुम्भालगढाची तटबंदी उभारण्यात आली.

स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार राणा कुंभ दररोज जवळपास ५० किलो तुप आणि १०० किलो कापुस जाळुन अरवली पर्वतरांगेतल्या शेतात रात्री राबणार्‍या शेतकर्‍यांसाठी प्रकाशाची सोय करत असे.

ईतिहास -
आज ज्या जागेवर कुम्भालगढ उभा आहे ती जागा पुर्वी जैनधर्मीय राजा संप्राती आणि त्याच्या घराण्याकडे होती. हे घराणे २ र्‍या शतकातील मौर्य सम्राटांचे वंशज होत.
कुम्भालगढाची रचना ही स्वतः राणा कुंभाची होती. हा गडदेखील त्याने स्वतःच्या देखरेखीखाली उभारला. राणा कुंभाचे साम्राज्य राजस्थानातल्या रणथंबोरपासुन ते मध्य प्रदेशातील ग्वाल्हेरपर्यंत पसरलेले होते. त्याच्या अधिपत्याखाली एकूण ८४ किल्ले होते. त्यापैकी ३२ किल्ल्यांची संरचना ही स्वतः राणा कुंभाची होती. ह्या सगळ्या किल्ल्यांपैकी कुम्भालगढ सर्वात भव्य आणि विशाल!

कुम्भालगढ हा मेवाड आणि मारवाड यांच्या सीमेवरील किल्ला. दुर्गम स्थानामुळे बरेचदा याचा ऊपयोग परकीय आक्रमणापासुन बचावासाठीच होई. १५३५ साली चितोडगड परकीयांच्या ताब्यात गेल्यावर मेवाड घराण्याचा वंशज बाल्यावस्थेतील राजकुमार उदयला ह्याच किल्ल्यावर सुरक्षित ठेवले होते.ह्याच राजकुमार उदयने पुढे उदयपुर शहर वसवले. शहेनशहा अकबर,आमेरचा राजा मानसिंग आणि मारवाडचा राजा उदयसिंग ह्यांच्या एकत्रित फौजांनी कुम्भालगढावर कबजा करेपर्यंत हा गड अजिंक्यच होता.

राणकपुर -
राणकपुरचे जैन मंदिर प्रसिद्ध आहे. ह्या जैन मंदिरासाठी सौम्य पिवळसर झाक असलेला संगमरवर वापरण्यात आला आहे. हे देऊळ एकूण १४४४ संगमरवरी खांबांवर उभे आहे. प्रत्येक खांबावर अतिशय सुंदर कोरीवकाम आहे. वैशिष्ट्य म्हणजे कोणत्याही दोन खांबांवरील कोरीवकाम सारखे नाही. असं म्हणतात की मंदिरातील खांब मोजणं अशक्य आहे.प्रत्येक खांबावर कोरलेल्या मुर्त्या एकमेकां सन्मुख आहेत.

ह्या मंदिराची रचना चौमुखी आहे. ह्यामागील कारण असं की चार ही दिशा आणि पर्यायाने संपूर्ण विश्वव्यापी असे महावीर आहेत.

ईतिहास -
ह्या मंदिराच्या निर्मितीबद्दलही खुप प्रवाद आहेत. १४ व्या किंवा १५ व्या शतकात याची उभारणी झाली असावी. राणा कुंभाच्या राजाश्रयाने ह्या मंदिराची उभारणी धन्ना शाह नामक सरदाराने केली.

ही दोन्ही स्थळे कोणत्याच सहलीत समाविष्ट नसतात. पण ज्यांना काहीतरी हट के पाहण्याची आवड आहे,त्या उत्साहीजनांसाठी ही स्थळे मस्ट.

सफर क्राकोची

 युरोपमधे माझी चालु असलेली भटकंती यावर आधारीत हा लेख आहे. मागील वर्षी आम्ही केलेल्या क्राकोच्या सफरीचे थोडक्यात वर्णन लिहित आहे.

दिवस पहिला :

ख्रिसमस आणि युरोपचे एक वेगळेच नाते आहे आणि ते अनुभवायचे असेल तर युरोपमधील कोणत्याही शहराला त्या दरम्यान भेट देणे हे आलेच!! तर अशीच मागील वर्षी ख्रिसमसच्या आठवड्यात मी, सपत्नीक व मित्रपरिवारा बरोबर Central Europe मधील Poland ह्या देशात, ७व्या शतकात वसलेल्या Krakow या अतीशय टुमदार शहराला भेट द्यायचे ठरवले.

* Bratislava - Krakow रोड ट्रिप

Bratislava या Slovakia च्या राजधानी पासुन ७ तास कारने प्रवास करुन Krakow ला पोहोचलो. होस्टेलचे बुकिंग आधीच केले असल्यामुळे गाडी थेट होस्टेल जवळच उभी केली. बाहेर तापमान साधारण -७ degree celcius एवढे होते. नजर जाईल तिथ पर्यंत बर्फ पसरला होता आणि वरुन पावसाची रिपरिप चालुच होती. एकदाचे होस्टेलमधे चेक-इन केले, सामान खोलित ठेवले आणि मग क्राकोच्या मेन सेंटर मध्येच फेरफटका मारायचे ठरले.
पाषाणयुगापासुन अस्तिवात असलेले आणि ७व्या शतकात वसलेले हे युरोप मधील एक ऐतिहासिक शहर आहे. त्यात आपल्या शहरांचे जुनेपण टिकवुन ठेवणे यात युरोपियन लोकांचा खासच हातखंडा आहे., त्यामुळे शहरात फिरताना आपण भुतकाळात कधी पोचलो हे समजतच नाही. आमचे होस्टेल, क्राकोच्या "Ryneck glowny" (रायनेक ग्लाउनी) अर्थात मेन मार्केट स्क्वेएर पासुन जवळच असल्याने, बाहेर पडताच आम्ही थेट स्क्वेएर मधे पोचलो.

* मेन स्क्वेएर - डाव्या बाजुला सेंट मेरीज कॅथिड्रल आणि त्या समोरील ख्रिसमस मार्केट

क्राकोचा हा स्क्वेएर १५व्या शतका पर्यंत युरोप मधला सर्वात मोठा स्क्वेएर मानला जायचा. या एकाच स्क्वेएरमधे एकिकडे सेंट मेरीज चर्च, मधे टाउन हॉल आणि बाजुला सर्वत्र ख्रिसमस मार्केट थाटले गेले होते. त्याच्या मधोमध होता लाईट्स आणि ग्लिटरने सजवलेला उंच ख्रिसमस ट्री.
St.Merry's Basilca अर्थात सेंट मेरीज चर्च हे लाल दगडात बनवलेले १४व्या शतकातील चर्च आहे. युरोपमधील इतर cathedral's इतके भव्य नसले तरी ह्या चर्चचे ऐतिहासीक महत्व आहे आणि एक गंमत अशी की, ह्या चर्चच्या मनोर्यावरुन दर तासाला trumpet वाजवले जाते. परंतु त्याचे सुर पुर्ण केले जात नाहीत (थोडक्यात एखाद्या टेप वर चालु असणारे गाणे मधेच बंद केल्या सारखे). ह्याचे कारण असे की कोणे एकेकाळी क्राकोवर शत्रुने चाल केली होती आणि ते सैन्य ह्या चर्च वरच्या trumpet वादकाने बघितले आणि लोकांना सावध करण्यासाठी ह्या पठ्ठ्या जोरजोरात trumpet वाजवु लागला. त्याचे सुर ऐकुन क्राकोवासी आणि त्यांचे सैनिक सतर्क झाले व त्यांनी शहराचे रक्षण केले. पण ह्या सगळ्या भानगडीत शत्रुने मात्र ह्या trumpet वादकाचा तीराने खात्मा केला. त्यामुळे त्याच्या प्रित्यर्थ अशी हि trumpet वादनाची प्रथा कायम ठेवण्यात आली आहे.
चर्च आतुन साधारणच होते. चर्चच्या आत फोटो काढण्यास मनाई असल्यामुळे, कॅमेरा म्यान करुन ठेवला होता. चर्च मधुन निघुन मग पुढे पेटपुजे साठी आम्हि भारतीय होटेल कडे वाटचाल केली. होटेल मधे ऐन भुकेच्या वेळी पोचल्याने बिर्याणी, पनीर, चिकन कढाई, रोटी ह्यावर यथेच्छ ताव मारुन आम्ही गाव भटकंतीला पुन्हा सुरवात केली.
आमच्या ग्रुपमधे २ बायका असल्याने आमची वारी थेट वळली ती shopping mall कडे. १४व्या शतकातुन थेट २१व्या शतकात प्रवेश झाल्या सारखे वाटले. मॉल मध्ये नेहमीची शॉपिंग झाली आणि आम्ही परत होस्टेल मध्ये पोचलो ते दुसर्‍या दिवशी लवकर उठुन भटकंतीला निघायचे या विचारानेच.

* शॉपिंग मॉल मधे

दिवस दुसरा :

सकाळी ९ च्या सुमारास Wawal castle वर पोचलो. हा castle, wawal नावाच्या टेकडीवर बांधलेला असल्यामुळे त्याला हे नाव पडले आहे. हा किल्ला जरी ११व्या शतकातला असला, तरी इथे अगदी ५०,००० वर्षापुर्वीपासुन वस्ती होती असे पुरावे सापडले आहेत आणि ज्याचे जतन ह्या किल्ल्यात केलेले आहे. त्यातल्याच एका दंतकथे नुसार, ह्या टेकडीवरील रहिवाश्यांचे एक dragon संरक्षण करत असे. त्या dragonची आठवण म्हणुन, आता ह्या टेकडी खाली dragonची प्रतिकृती बनवली आहे.

* Wawal castle

* ड्रॅगन

किल्ल्यावरुन दिसणारे दृश्य मोहक होते. समोर वाहणारी विस्तुला नदी, त्या पलीकडे न्यु क्राको शहर आणि सर्वत्र पसरलेला पांढरा शुभ्र बर्फ आणि बर्फ म्हणजे स्नो फाईट हि आलीच!! मग एकमेकांना बर्फाचे गोळे मारत, आमचा किल्ला बघुन झाला. आता आम्ही पुढे निघालो ते क्राकोचे main attraction असलेले - "Auschwitz-Birkenau" (आउश्वित्स-बर्कनाव) अर्थात दुसर्‍या महायुद्धातील Death camp.

* किल्ल्यावरुन दिसणारे दृश्य

* स्नो फाईट

क्रमश

पोलिश मित्राकडून क्राकोबद्दल बरीच माहिती ऐकलेली आहे. दुसर्‍या महायुद्धात आणि पुढे कम्युनिस्ट राज्यकर्त्यांनी पोलंडमधल्या सुंदर शहरांची पार लावली पण क्राकोचं सौंदर्य टिकून आहे असं म्हणतात. अनेक ठिकाणी पाहिलेल्या फोटोंमधून ते पटतंही. मुख्य चौक, कासल आणि कासलवरून दिसणार्‍या दृष्याचे फोटो फारच सुंदर आहेत. विशेषतः अमेरिकेतली ठोकळेबाज, आधुनिक, प्लास्टीकी शहरं बघितल्यानंतर युरोपातली गरीब शहरंही सुंदर वाटतात. (होय, मी पाश्चात्य जगात बर्‍याच देशात फिरल्याची ही अ-क्षीण जाहिरात आहे.) क्राको सुंदरच दिसतंय.

क्राकोमधे अन्य काही जुन्या-नव्या कथिड्रल, चर्चेस वगैरे आहेत का? (पोलिश लोकं आता फार धार्मिक वाटतात विशेषतः कम्युनिस्ट राजवट उलथल्यानंतर आणि पोप जॉन पॉलमुळे; म्हणून आगाऊ चौकशा!) पोलंडमधे पोलिश भाषा सोडून इतर काही कानावर आलं का? भाषेची अडचण तुम्हाला आली का? ब्राटीस्लाव्हा-पोलंड असा प्रवास केलात, तर ब्राटीस्लावाही दाखवा की! स्लोवाकीयामधे स्किईंग सोडून इतर काही होत नाही असा माझा गैरसमज आहे, तो फोटोबिटो दाखवून खोडून काढलात तर फार आवडेल.

राकोमधे अन्य काही जुन्या-नव्या कथिड्रल, चर्चेस वगैरे आहेत का?
क्राकोमधे हे एक मुख्य कॅथिड्र्ल आहे आणि अजुन एक wawal castle मधे आहे. क्राको पासुन जवळच असलेले Wadowice गाव, म्हणजे पोप जॉन पॉल २ यांचे जन्मस्थान.. आम्ही मात्र तिथे जाउ शकलो नाही. तसेच Jasna Gora या क्राको पासुन १ तासाच्या अंतरावर असलेल्या गावात, Jasna Góra Monastery ह्या ठिकानी जगप्रसिद्ध Black Madonna चे painting आहे. परंतु वेळेअभावी आम्ही तिथे जाउ शकलो नाही.
पोलंडमधे पोलिश भाषा सोडून इतर काही कानावर आलं का? भाषेची अडचण तुम्हाला आली का?
युरोपमधल्या कुठल्याहि टुरिस्ट ठिकाणी गेल्यास, हमखास इंग्लिश बोलले जाते. त्याला क्राको देखिल अपवाद नाही.  

Auschwitz-Birkenau"-

Steven Spielberg यांचा ऑस्कर विजेता चित्रपट "Schindler's List" पाहिला असल्यास हे नाव तुम्हाला चटकन लक्षात येइलच. मी देखिल हा चित्रपट काहि वर्षांपुर्वी बघितला आणि तेव्हाच कधीतरी ह्या ठिकाणी जाउन यावे अशी मनात नोंद करुन ठेवली होती. हे आज प्रत्यक्षात खरे होत होते.
क्राको ह्या मुख्य शहरापसुन साधारण १ तासाच्या अंतरावर Aushwitz ह्या छोट्याश्या गावात हा "Auschwitz-Birkenau" concentration camp आहे. दुसर्‍या महायुद्धातील नाझींनी बांधलेला आणि जगापासुन लपवुन ठेवलेला, हा जगातला सर्वात मोठा Nazi concentration camp होता. १९४०-१९४५ ह्या ५ वर्षांच्या अवधीत इथे १.३ million लोकांचा अत्यंत क्रुर आणि निर्दयीपणे हिटलरच्या नाझी सैनिकांनी खातमा केला. अशा ह्या ठिकाणी आम्ही दुपारी १च्या सुमारास बसने पोचलो. बस मधुन उतरताच समोर दिसले ते कुप्रसिद्ध "Arbeit gate" ज्याला "Hells Gate" म्हणुनहि ओळखले जाते.

* Arbeit gate

ह्याच गेट मधुन लाखो माणसे, लहान मुले, बायका - ज्यु, जिप्सी, पॉलिश, डच, युद्ध कैदि अशा अनेकांना आत नेण्यात आले. जे पुन्हा कधीच आपल्या घरी परतु शकले नाहित.
गेट जवळ पोहोचताच आपल्याला एक अनामिक भिती आणि सुन्न करणारे वातावरण जाणवु लागते. गेट जवळच मिळालेले recorders कानाला लावले व आम्ही आत शिरलो. आत मधे प्रवेश करताच पहिले नजरेस पडते ते लाल विटांच्या आणि छोट्या खिडक्या असलेल्या २ मजली इमारती व सर्वत्र पसरलेले लोखंडी तारांचे कुंपण. त्यात सगळीकडे साचलेला बर्फ आणि शांतता एक वेगळेच वातावरण तयार करत होते. Recorders व गाईड च्या निर्देशानुसार आम्ही प्रत्येक इमारतीत शिरत होतो. १९४७ साली दुसरे महायुद्ध संपल्यावर पॉलिश सरकारने ह्या ठिकाणी सापडलेल्या वस्तुंचे संग्रहालय स्थापन केले आहे. आम्ही ह्या वस्तु पाहुन आवाक होत होतो, काहि ठिकानी तर किळस देखिल वाटत होती. इथे मारल्या गेलेल्या निष्पाप लोकांच्या चपला, कापलेल्या केसांचा ढिगारा, सामानाच्या पेट्या, अपंग लोकांचे खोटे हात्/पाय, तर कुठे चश्मे, तसेच लहान मुला-मुलिंचे व मोठ्यांचे रक्ताने माखलेले कपडे, गॅस चेंबर मधे वापरण्यात येणार्‍या विषारी गोळ्या ह्या देखिल ठेवल्या आहेत. दुसर्‍या महायुद्धात हिटलरेने काबीज केलेल्या जागांचे नकाशे व इथे आणलेल्या लोकांचे फोटो, त्यांची माहिती अशा एक ना अनेक वस्तु इथे आहेत, ज्या तुम्हाला वास्तवाच्या जवळ घेउन जातात.

* लाल विटांच्या इमारती

* तारांचे कुंपण

* विषारी गोळ्या

* कैद्यांचे फोटो व माहिती

असे ह्या Aushwitz-I चा निरोप घेउन आम्ही निघालो ते Birkenau ह्या extermination camp अर्थात death camp कडे. ह्यालाच Aushwitz-II असेही म्हटले जाते. ह्याच्या मुख्ख्य द्वारावर प्रवेश करताच "Shindlers list" ह्या सिनेमात दाखवलेल्या त्या मोठ्या दगडी दरवाजाची आठवण झाली. त्यातुन अनेक बंदी बनवलेल्या सामान्य लोकांना ट्रेनच्या बंदिस्त बोगितुन आणण्यात येई व त्यांचे अमानवी हाल करुन त्यांना मारले जाई. येथे आणलेल्या लोकांना नाझी सैनिक अक्षरशः कोंबड्यांचा खुराड्यासारख्या दिसणार्‍या खोल्यांत डांबुन ठेवित. रोज सकाळी ऊन असो वा थंडी, ह्या कैद्यांची नग्नावस्थेत गेट समोरील, अगदी ४ फुटबॉल मैदाने मावतील इतक्या मोठ्या पटांगणात हजेरी लागे वा परेड घेत. ह्यात एखादा कैदी मागे राहिला तर त्याला जागेच गोळीने ठार मारले जाई. काहिंवर विषप्रयोग केले जात असत तर कुठे अमानवी वैद्यकिय प्रयोग केले जात असत. काम करण्यास असक्षम असणार्‍या कैद्यांना गॅस चेंबर मधे टाकुन मारण्यात येत असे. या सर्व खुणा आम्हाला तिथे असलेल्या खोल्यांतुन फिरताना दिसत होत्या आणि जाणवतहि होत्या. ह्या खोल्या म्ह्णजे एकही खिडकी नसलेली बैठी घरे. ह्या खोल्यांमधे, ज्या प्रमाणे bunker bed असतात तसे लाकडाच्या फळ्या टाकुन विभाजन केले होते.

* Birkenau गेट

* कैद्यांना आणण्यासाठी वापरण्यात येणार्‍या ट्रेनची बोगी

* बंकर बेड

* बंदिवासात असताना कैद्यांनी काढलेले चित्र

दुसरी खोली म्हणजे स्वच्छतागृह. खोलिच्या मध्यभागी एक नाला खणला होता व ह्याच्या दोन्ही बाजुला बसुन मलमुत्र विसर्जीत केल्यावर त्यातच उतरुन तो नाला साफ करायला लागत असे. तिसरी खोली होती "Gas chamber". ज्यात फक्त वरुन चिमनी सारखे openinig असे. ह्या खोलित कैद्यांना डांबल्यावर चिमनी मधुन विषारी गॅसच्या गोळ्या सोडल्या जात असत. आत त्या लोकांचे काय हाल झाले असतील ह्या नुसत्या विचारानेच अंगावर काटा येतो.
१७ जानेवारी १९४५ रोजी जेव्हा रशियन सैनिक इथे हल्ला करणार आहेत असे नाझींना समजले, तेव्हा ह्या संपुर्ण कँपच्या खाणाखुणा मिटवण्यासाठी १ आठवड्यात ६०,००० कैद्यांना जिवंत जाळले. ती जागा आजही तितकीच भयानक दिसते. त्यावेळी जाळल्या गेलेल्या लोकांच्या अस्थी आजही तिथे काचेच्या एका भांड्यात जतन करुन ठेवल्या आहेत.

* मित्र राष्ट्रांनी केलेल्या हवाई हल्ल्यात उद्ध्वस्त झालेले बंकर

* जाळण्यात आलेल्या लोकांच्या अस्थी

अर्थात इतकी भयानक जागा म्हटली कि भुतांच्या गोष्टी, किस्से हे आलेच. काहि स्थानिक लोकांना ह्या ठिकानी रात्री फिरताना विचित्र अनुभव आल्याचे समजते. माझा आणि मित्रांचा रात्री Aushwitz गावात मुक्काम करायचा इरादा त्यासरशी आमच्या बायकांनी धुडकावुन लावला. संध्याकाळी ५.३० च्या सुमारास Auschwitz-Berkanau चा खिन्न मनाने निरोप घेउन पुन्हा क्राको शहरात परतलो.

क्रमशः 

थंडीचे दिवस असल्याने दुपारीच कधीतरी सुर्यास्त झाला होता; त्यामुळे पुन्हा क्राकोच्या main square मधे पोचेपर्यंत ख्रिसमस मार्केट आणि माक्रेट हॉल, दिव्याच्या प्रकाशात झगमगत होता. त्यात वरुन पडणारा कापसा सारखा पांढरा शुभ्र बर्फ, कडाक्याची थंडी आणि कडाडुन लागलेल्या भुकेमुळे अजिबात वेळ न घालवता सरळ हॉट वाईनचा स्टॉल गाठला. गरमा गरम वाईन आणि त्या सोबत रोस्टेड पोटॅटो, मश्रुम, कबाब हादडायला सुरवात केली. सुट्टीचा सिझन असल्याने सर्वत्र आमच्या सारख्या प्रवाशांची वर्दळ चालुच होती. त्यात स्टॉल्स मध्ये विकायला ठेवलेल्या पोलंडच्या काही खास अशा handmade crockerys, पॉलिश टॉफिज, सॉसेजेस हे सगळेच आकर्षित करत होते. सँटाक्लॉज बरोबर फोटो काढायला तर लहानांन पासुन मोठ्यां पर्यंत सगळ्यांचीच गर्दी, त्यात गंमत म्हणजे हा सँटा गिफ्ट देण्या ऐवजी प्रत्येका कडुन फोटोचे पैसे उकळत होता!! बाकी मार्केट मधे कुठे कोण बेधुंद पणे नाचत होते, गात होते तर कुठे वाईन आणि एकुनच दारुचा overdose झाल्याने नुसतेच झिंगत होते; पण ह्याचा कुणाला कसला त्रास असा जाणवत नव्हता. उलट हे सगळे अनुभवण्यात गंमत वाटत होती आणि त्यामुळे Aushwitz बघताना आलेला उदासपणा केव्हा गायब झाला हे समजले देखिल नाही.

* Main market hall

* Clock टॉवर

* रोस्टेड पोटॅटो, मश्रुम आणि हॉट वाईन

* पॉलिश चिज

* पॉलिश handmade crockery

* हॉट वाईन स्टॉल

* Main square

* हॉस्टेलकडे जाणारा रस्ता

रात्री उशिरा पर्यंत आम्ही मार्केट मधेच फिरत होतो. त्यातला main market hall हा शेकडो वर्षांपासुन क्राकोमधल्या लोकांसाठी खरेदीची मुख्य जागा होती, पण आता मात्र आत मधे टुरिस्टसाठिच सगळ्या वस्तु विकायला ठेवल्याचे दिसले. तसे आम्ही नेहमी प्रमाणे सफरीची आठवण म्हणुन काही वस्तु पटापट खरेदी करुन होस्टेल वर निघालो. दिवसभर झालेल्या भटकंतीमुळे झोप कधी लागली हे समजले देखिल नाही.

दिवस तिसरा:

सकाळी उशिराच डोळे उघडले. आवराआवर होई पर्यंत सकाळचे ११ वाजुन गेले होते. आजचा दिवस ख्रिसमसचा असल्याने बहुतेक सर्व दुकाने बंद होती. त्यामुळे गावात फिरताना आद्ल्या दिवशी सारखी वर्द्ळ दिसली नाही, तर त्या उलट एक शांत क्राको अनुभवता आले. आमचा आजचा कार्यक्रम क्राकोचे UNESCO world heritage चा दर्जा लाभलेले Salt mines बघायचा होता, परंतु आज ख्रिसमस असल्याने mines बंद आहेत असे हॉस्टेल मधेच समजले, त्यामुळे आम्ही सगळे थोडे हिरमुसलोच. तरी पुढच्या खेपेस या mines बघायला नक्की परतु, अशी मनाची समजुत काढुन जेवायला हॉटेलात शिरलो. जेवताना आम्ही खास पोलंडचि speciality असलेले egg soup मागवले होते. मी सोडुन कुणालाही आवडले नाही. मित्राने पोलंडमधे मिळणारी Hot beer मागवली, जी त्याच्या घशाखाली उतरता उतरत नव्ह्ती. बाकी जेवण बरे होते. त्या-त्या गावचे काहितरी खावे असे आम्ही फिरताना नेहमीच करतो. कधी तो प्रयोग सफल होतो आणि मृणालिनीबाई लगेच मिपावर त्याची पाकृ आपल्यासाठी सादर करतातच ;)

* क्राको रेल्वे स्टेशन

* युरोपियन तिळाच्या फ्रेश ब्रेडचा स्टॉल

* क्राकोमधे फेरफटका मारताना...

* City tour car

* बग्गी

* दुपारी ४ वाजता...

संध्याकाळी ५ पर्यंत आमचा फेरफटका पुर्ण झाला आणि क्राकोच्या आठवणींन सोबत आम्ही परतीच्या प्रवासाला लागलो.
असे हे UNESCO world heritage site असलेले क्राको शहर जरी छोटेसे आणि आडबाजुला असले तरी इथे येणार्‍या प्रत्येकाला मोहुन टाकते हे नक्कीच!!!

समाप्त

 पोलिश व्होडका प्यायलीत का? पोलंडमधे एक खास व्होडका मिळते, झुब्रोव्का नावाची. त्या बाटलीत कोणत्यातरी गवताची काडी टाकलेली असते आणि तिचा विशेष स्वाद त्या व्होडकाला येतो. ही व्होडका अमेरिकेत आणायला बंदी होती (किंवा आहे). पण ही व्होडका चविष्ट असते खरी!
तुम्ही प्यायलेली गरम वारूणी मसालेदार होती का?

 

 

 

 

 

 

भंडारा जिल्हाची भटकंती

 गोंदिया आणि भंडारा जिल्ह्यातील नागझिरा-नवेगाव व्याघ्र प्रकल्पाचा भाग असणाऱ्या या जंगलाचे प्रशासकीय दृष्ट्या दोन भाग पडतात. सुमारे १२९.५५ चौरस किलोमीटरचे नवेगाव राष्ट्रीय उद्यान आणि सुमारे १२२.७६ चौरस किलोमीटर नवेगाव वन्यजीव अभयारण्य. १९७५ मध्ये राष्ट्रीय उद्यानाचा दर्जा मिळालेले हे जंगल सातपुडा पर्वताच्या उपरांगांमध्ये वसलेलं आहे. इटियाडोह धरण बांधून अडवलेल्या पाण्याच्या एका प्रवाहातून या नवेगाव जलाशयाची निर्मिती झाली आहे. भंडारा जिल्हा हा तळ्यांचा जिल्हा म्हणून फार पूर्वीपासून प्रसिद्ध आहे. गोंड राणी दुर्गावती हिने सुमारे ३०० वर्षापूर्वी या तळ्याची निर्मिती केली असे म्हणले जाते. राजस्थानमधील उत्कृष्ट कारागीर बोलवून राणीने हे तळे बांधून काढले. पुढे आलेल्या अनेक राजवटीत या तळ्याचे अधिकाधिक संवर्धन झाले. इटियाडोह धरणाच्या निर्मितीनंतर या जलाशयाच्या क्षेत्रात अधिक भर पडली. सुमारे ११ चौरस कलोमीटर पसरलेल्या जलाशयाच्या काठावर असणाऱ्या या जंगलात जैवविविधता मोठ्या प्रमाणावर बघायला मिळते.
    नवेगाव जंगल हे प्रामुख्याने पक्ष्यांसाठी प्रसिद्ध आहे. नानाविध प्रजातींचे पक्षी आपल्याला येथे पाहायला मिळतात. ठराविक कालावधीत काही स्थलांतरित पक्षीही येथे पाहायला मिळतात. सुमारे २०९ प्रजातींच्या पक्ष्यांनी या जंगलाला नंदनवन बनवले आहे. हिवाळ्याच्या कालावधीत येथे दिसणाऱ्या सारस पक्ष्यांचे निरीक्षण करण्यासाठी आणि त्यांच्या छबी कॅमेराबद्ध करण्यासाठी अनेक पक्षी निरीक्षक आणि वन्यजीव छायाचित्रकार नवेगाव जंगलाला हमखास भेट देतात. पक्षी अभ्यासकांच्या मते महाराष्ट्रात फक्त नवेगावमध्ये सारस पक्ष्याची वीण होते. नवेगावच्या जंगलाचे सौंदर्य सर्वांसमोर यावे यासाठी महाराष्ट्र वनविभागाने गेल्या काही वर्षांपासून येथे ‘सारस महोत्सव’ आयोजित करण्यास सुरवात केली आहे. इतर जैवविविधताही या जंगलात आपल्याला मोठ्या प्रमाणावर पाहायला मिळते. अनेक प्रजातींचे सरपटणारे प्राणी, उभयचर या जंगलात आपण पाहू शकतो. सुमारे २६ प्रजातींचे सस्तन प्राणीही येथे पाहायला मिळतात. वाघ, बिबट्या अशा प्राण्यांबरोबरच एका दुर्मिळ प्राण्याची नोंदही इथे सापडते. तो प्राणी म्हणजे स्लेंडर लॉरीस अर्थात लाजवंती.
    जंगलाच्या संवर्धनासाठी आणि इथल्या प्राणीजीवनाच्या संरक्षणासाठी वनविभागाने चांगले प्रयत्न केलेले आपल्याला पाहायला मिळतात. जंगलात असणाऱ्या अनेक नैसर्गिक जलस्त्रोतांबरोबर वनविभागाने अनेक ठिकाणी कृत्रिम पाणवठे बांधले आहेत. सौरउर्जेच्या माध्यमातून या पाणवठ्यांमध्ये पाण्याची सोय वनविभागाने जंगलातील प्राण्यांसाठी केली आहे. वनविभागाच्या या प्रयत्नांमुळे इथे वन्यजीवन बहरलेले आपण पाहू शकतो. येथे वनविभागाची निवासाची व्यवस्था आहे. आता जंगलात पायी फिरण्याला बंदी घालण्यात आली आहे. सकाळ व सायंकाळ आपण जिप्सीमधून जंगल फिरू शकतो आणि इथल्या निसर्गाचा आनंद लुटू शकतो.
   हिरव्यागार टेकड्यांनी वेढलेला नवेगाव बांधचा विस्तीर्ण जलाशय, दृष्टी जाईल तिथे दिसणारी हिरवळ यामुळे नवेगावचं जंगल आपल्या मनावर एक निराळी जादू करतं. आजूबाजूच्या हिरवळीचं प्रतिबिंब जलाशयात पडल्यामुळे जलाशयाचं पाणीदेखील आपल्या हिरवगार भासतं. एखाद्या कातरवेळी जंगलात पसरलेल्या नीरव शांततेत त्या साम्राज्याचे अनभिषिक्त सम्राट असणाऱ्या प्राण्या-पक्ष्यांचे निरीक्षण करताना ती शांतताही बरच काही सांगून जाते. निसर्गात फिरण्याची, निसर्ग वाचण्याची कला शिकवून जाते. हा निसर्ग वाचताना आपण आयुष्याचा नवा अध्याय लिहित असतो. माझे गुरु कै. व्यंकटेश माडगुळकर यांच्या तोंडून मी अनेकदा या जंगलाचे वर्णन ऐकले आहे. मी अनेकदा या जंगलात भटकलो. जंगलाचा प्रत्येक भाग पालथा घातला. नवेगावच्या जंगलाने माझ्या मनावर वेगळंच गारुड केलंय. १९९७ सालचा तो प्रसंग मला आयुष्यभराची निसर्ग अनुभवाची वेगळीच शिदोरी देऊन गेला. जंगलात भटकताना काय काय करायचं हे शिकवणारं हे सोमण काकांचं ‘नवेगाव’ जंगल माझ्या मनाच्या एका कोपऱ्यावर आजही अधिराज्य गाजवतंय.
कसे जाल? – पुणे/मुंबई-नागपूर-भंडारा-नवेगाव
भेट देण्यास उत्तम हंगाम – ऑक्टोबर ते जून
काय पाहू शकाल? –
  सस्तन प्राणी – वटवाघळांच्या काही प्रजाती, झाडचीचुन्द्री, तीनपट्टी खार, जरबेल उंदीर, मुंगुस, जवादी मांजर, उदमांजर, खवल्या मांजर, साळींदर, ससा, वानर, कोल्हा, रानकुत्रे, खोकड, चांदी अस्वल, रानडुक्कर, अस्वल, गवा, रानमांजर, वाघाटी, चितळ, सांबर, भेकर, दुर्मिळ पिसोरी हरीण, नीलगाय, चौशिंगा, बिबट्या, पट्टेरी वाघ, पखमांजर, इ.
    पक्षी – तुरेबाज व्याध, शिक्रा, मोहोळ घार, कापशी घार सारखे शिकारी पक्षी, मत्स्य घुबड, कंठेरी शिंगळा घुबड, गव्हाणी घुबड, ठिपकेदार पिंगळा, मत्स्य गरुड, कोतवाल, कुरटुक , सूर्यपक्षी, सारसक्रेन, उघडचोच करकोचा, मध्यम व मोठा बगळा, छोटा निळा खंड्या, पाणमोर, पाणकावळा, जांभळी पाणकोंबडी, टिटवा, पाणपिपुली, इ.
 सरपटणारे प्राणी - मगर, कासव, पाल, गेको, सरडा, घोरपड, सापसुरळी, वाळा, डुरक्या घोणस, अजगर, दुतोंड्या, तस्कर, धामण, धुळ नागीण, कवड्या, कुकरी, गवत्या, पाणदिवड, नानेटी, हरणटोळ, मांजऱ्या, चापडा, नाग, फुरसे, मण्यार, पट्टेरी मण्यार , घोणस, इ.
   वृक्ष – साग, बीजा, करू, ऐन, तिवस, शिसम, गराडी, शिवण, तेंदू, सालई, मोवई, चार, जांभूळ, मोह, हिरडा, आवळा, बेहडा, वड, पिंपळ, उंबर, अर्जुन, धावडा, रोहन, धामन, बहावा, पळस, शाल्मली इ.
 पारशिवनी, कन्हान, खापरखेडा (जि. नागपूर) - मध्यप्रदेशात सुरू असलेल्या मुसळधार पावसामुळे कन्हान नदीला यावर्षी पहिल्यांदा पूर आला आहे. यातच पेंच नदीवरील तोतलाडोह व नवेगाव खैरी ही दोन्ही जलाशये पूर्णतः भरली असून त्यातून मोठ्या प्रमाणात पाण्याचा विसर्ग करण्यात येत असल्याने पारशिवनी, कामठी, मौदा व कुही तालुक्यात पूरस्थिती निर्माण झाली आहे.
 तोतलाडोह आणि नवेगाव खैरी धरण तुडूंब भरलेला असून धरणाचे तोतलाडोह धरणाचे 14 दरवाजे उघडण्यात आले आहे, तर नवेगाव खैरी धरणाचे 16 दरवाजे उघडण्यात आले आहेत. पेंच व कन्हान नदीकाठच्या गावातील लोकांना प्रशासनाला तर्फे सतर्कतेचा इशारा देण्यात आलेला आहे. 1994 नंतर कन्हान नदीने रौद्र रूप धारण केले असून नदीकाठावर बघ्यांची गर्दी वाढलेली आहे. 
(सदराचे लेखक महाराष्ट्र राज्य वन्यजीव सल्लागार मंडळाचे सदस्य आहेत.)
( शब्दांकन : ओंकार बापट)

भुवनेश्वरची चित्रकारिणी

ओडिशा राज्याची राजधानी, भुवनेश्वर ही मंदिरांची नगरी आहे. त्रिभुवनेश्वर म्हणजे शिवांची नगरी असलेल्या ह्या पवित्र जागेला शैव पुराणांमधून ’एकाम्रक्षेत्र’ किंवा हरक्षेत्र म्हणून ओळखले जाते. सूर्यक्षेत्र कोणार्क, हरीक्षेत्र जगन्नाथपुरी आणि शिवक्षेत्र भुवनेश्वर ही तिन्ही ठिकाणे मिळून ओडिशा राज्याचा सोनेरी त्रिकोण होतो.

मौर्य साम्राज्याचा ऱ्हास झाल्यानंतर हा परिसर महामेघवहन राजवटीच्या आधिपत्याखाली आला. खारवेल हा या राजकुलातला सगळ्यात महान राजा. त्याने भारतदिग्विजय केला होता. भुवनेश्वरजवळील उदयगिरी आणि खंडगिरी लेण्यांमध्ये त्याने खोदलेला शिलालेख आहे जो हाथीगुंफा शिलालेख ह्या नावाने प्रसिद्ध आहे.

पुढे सातव्या शतकात केसरी नावाच्या सोमवंशी राजघराण्याने कलिंगमध्ये आपले राज्य स्थापन केले. भुवनेश्वरमधले सर्वांत प्रसिद्ध असे लिंगराज मंदिर याच राजवंशाने बांधले. त्यांच्यानंतर गंग राजवंशाने चौदाव्या शतकापर्यंत कलिंग देशावर राज्य केले. त्यांची राजधानी कलिंगनगरा सध्याच्या भुवनेश्वर शहराच्या ठिकाणी होती. भुवनेश्वर मधली बहुतेक सर्व जुनी मंदिरे ह्या दोन राजवंशाच्या काळात म्हणजे सातव्या ते तेराव्या शतकाच्या दरम्यान बांधली गेली.

अगदी आजही भुवनेश्वर आणि आसपासच्या परिसरात शेकडो लहानमोठी पुरातन मंदिरे आपल्याला दिसतील. आज आपण बघणार आहोत हे मंदिर आहे चित्रकारिणी देवीचे, म्हणजे सरस्वतीचे. जुन्या भुवनेश्वरमध्ये प्रसिद्ध लिंगराज मंदिराच्या अगदी जवळच हे मंदिर आहे. पण लिंगराज मंदिरामध्ये कायम पर्यटकांची, भाविकांची गर्दी असते. चित्रकारिणी मंदिर मात्र त्या मानाने अगदीच शांत आहे.

सरस्वती ही विद्येची देवता, कलेची अधिष्ठात्री. साहजिकच तिचे मंदिर विद्यार्थीप्रियच असणार. अगदी आजही ह्या मंदिराच्या आवारात आसपासच्या वस्तीतले विद्यार्थी येऊन अभ्यास करताना दिसतात. मी गेले तेव्हा काही अभियांत्रिकीचे विद्यार्थी मिळून मंदिराच्या बाहेर बसून अभ्यास करत होते. विचारलं तर म्हणाले ‘यहाँ माँ सरस्वती का वास है’. मंदिर समूह पंचायतन पद्धतीचा आहे. मधोमध मुख्य रेखा मंदिर आणि त्याचा पिढा पद्धतीचा जगमोहन आणि चारी बाजूंना परिसर देवतांची चार रेखा मंदिरे, त्यांच्यापुढे जगमोहन नाही. मुख्य मंदिर पूर्वाभिमुख आहे, आणि आकाराने फार भव्य नसले तरी अप्रतिम कलाकुसरीने नटलेले आहे.

साधारण तेराव्या शतकाच्या मध्यात हे मंदिर बांधले गेले असे मानले जाते. गंग राजा नरसिंह देव प्रथम या महापराक्रमी राजाने बंगालच्या मुसलमान सुलतानाला हरवून यवनवाणीबल्लव आणि अमीरमानमर्दन अशा दोन उपाधी धारण केल्या. थेट शत्रूच्या प्रदेशात सैन्यासह मुसंडी मारून कटासीनच्या किल्ल्यात झालेल्या युद्धात राजा नरसिंह देवाने इस्लामी मामलुक सल्तनतीवर निर्णायक विजय मिळविला. कोणार्कचे भव्य सूर्यमंदिर हे त्याच्या शौर्याचे प्रतीक आहे तर भुवनेश्वरचे चित्रकारिणी मंदिर त्याच्या कलाप्रियतेचे, रसिकतेचे.

कलिंग मंदिराचे साधारण दोन आडवे भाग करता येतात, जमिनीपासून जिथे शिखर सुरू होते, तिथपर्यंतचा भाग म्हणजे बडा किंवा भिंत आणि नंतर वरवर चढत जाणारं शिखर म्हणजे, गंडी. बडा म्हणजे भिंतीचेही खालून वर असे चार आडवे थर पाडता येतात, सगळ्यात खालचा थर म्हणजे पिष्टी किंवा पीठ, ज्यावर सर्व वास्तूचा डोलारा उभा असतो. त्यावर पभाग म्हणजे प्रभाग, हा वेगवेगळ्या थरांनी मिळून बनलेला असतो. त्यानंतर येतो तो भिंतीचा मोठा भाग ज्यात देवकोष्ठे बसवलेली असतात. त्याला नाव आहे जंघा. त्यावरचा शिखराला जोडणारा भाग म्हणजे बरंडा.

तसेच बडाचे म्हणजे गर्भगृहाच्या भिंतीचे उभे स्तरही असतात. गर्भगृहाच्या प्रत्येक भिंतीला दोन दिशांना दोन कोन असतात त्याना लागून असलेले स्तर म्हणजे कणिका पग आणि मधला एक स्तर म्हणजे रह-पग असे तीनच स्तर प्रत्येक भिंतीला असले तर त्या मंदिराला त्रिरथ मंदिर असे नाव आहे. पुढे मंदिरांचे आकार वाढले, भिंती उंचीला आणि रूंदीलाही भरपूर वाढल्या त्यामुळे अजून उभे स्तर रह-पग आणि कणिका-पगाच्या मध्ये निर्माण झाले. त्यांना अनुरथ पग आणि प्रतिरथ पग अशी नावे मिळाली आणि त्रिरथ मंदिर मोठे होऊन पंचरथ, सप्तरथ आणि अगदी क्वचित नवरथही झाले.

चित्रकारिणी मंदिराचे रेखा देऊळ सप्तरथ प्रकारचे आहे तर जगमोहन पंचरथ पद्धतीचे आहे. जगमोहनाच्या भिंतीवरची जंघा दोन भागात विभागलेली आहे, खालच्या भागात पाच स्तंभांवर मिथुन शिल्पे कोरलेली आहेत तर उत्तरेकडच्या भिंतीवर वरच्या भागात वेणूगोपाळाचे सुंदर शिल्प आहे. दक्षिणेकडच्या भिंतीवर खालची स्तंभनक्षी तीच आहे पण वरचे शिल्प शिव-पार्वतीविवाहाचे आहे.

बरीच शिल्पे दुर्दैवाने पुढे सोळाव्या शतकात मुस्लीम सुलतान काळा पहाडाच्या स्वारीत उध्वस्त केलेली आहेत. मंदिराच्या आवारात बरेच भग्नावशेष असेच पडलेले आहेत. मुख्य मंदिराच्या गाभाऱ्यात आता शांत सरस्वती नाही तर रौद्र चामुंडा आहे. त्यामुळे एक गूढ वातावरण अनुभवायला मिळते. छोटेसेच असले तरी चित्रकारिणी देवीचे हे मंदिर मुद्दाम जाऊन बघावे असेच आहे.

 शेफाली वैद्य shefv@hotmail.com

(सदराच्या लेखिका मंदिर स्थापत्यशैलीच्या अभ्यासक आहेत.)