अहमदनगर किल्लाचा इतिहास काय?

 

 Ahmednagar fort information in Marathi - मराठी स्काइ

8–10 minutes

---

Ahmednagar fort information in Marathi – नमस्कार मित्रांनो, आज आपण या लेखात अहमदनगर किल्ला बद्दल माहिती जाणून घेणार आहोत, अहमदनगर किल्ला हा महाराष्ट्रातील अहमदनगर जवळ भिंगार नदीवर वसलेला एक किल्ला आहे, जो निजाम शाही घराण्याचा पहिला सुलतान मलिक अहमद यांनी 15 व्या आणि 16 व्या शतकात बांधला होता. ब्रिटीश राजवटीत तुरुंग म्हणून याचा उपयोग केला जात असे. सध्या हा किल्ला भारतीय लष्कराच्या आर्मर्ड कोरच्या कारभारात आहे.

अनुक्रमणिका [hide]

• 1 अहमदनगर किल्लाचा इतिहास काय? – Ahmednagar fort information in Marathi
  • 1.1 अहमदनगर किल्लाचा इतिहास (History of Ahmednagar Fort)
  • 1.2 अहमदनगर किल्ल्याची वास्तुकला (Architecture of Ahmednagar Fort)
  • 1.3 लोणार सरोवर प्रमुख वैशिष्ट्ये (Major features of Lonar Lake)
    • 1.3.1 आधुनिक युग:
  • 1.4 तुमचे काही प्रश्न 
    • 1.4.1 अहमदनगर मध्ये किती किल्ले आहेत?
    • 1.4.2 अहमदनगर किल्ला कोणी बांधला?
    • 1.4.3 अहमदनगर का प्रसिद्ध आहे?
    • 1.4.4 हे पण वाचा 
    • 1.4.5 आज आपण काय पाहिले?

अहमदनगर किल्लाचा इतिहास (History of Ahmednagar Fort)

हा किल्ला निजाम शाही घराण्याचा पहिला सुलतान मलिक अहमद यांनी बांधला होता. 1559 ते 1562 या काळात हुसेन निजाम शाह यांच्या कारकिर्दीत अनेक बांधकामे झाली. सहा वर्षानंतर त्यांचे निधन झाले आणि चांद बीबी या रानींपैकी एक गडाचे पहारेकरी होते. तथापि, 1600 मध्ये अकबरने गडावर हल्ला केला तेव्हा ते मोगलांनी ताब्यात घेतले.

या किल्ल्यावर मराठा आणि सिंधिया या दोन मुख्य राजवंशांनी राज्य केले. औरंगजेब यांचे वयाच्या 20 व्या वर्षी 88 व्या वर्षी अहमदनगर किल्ल्यावर निधन झाले. पुढे हा किल्ला 1724 मध्ये निजामांना, 1759 मध्ये मराठ्यांना आणि नंतर 1790 मध्ये सिंध्यांना देण्यात आला. 1803 मध्ये दुसर्‍या अँग्लो-मराठा युद्धाच्या वेळी हा किल्ला मराठा सैन्याने व पूर्व भारताने जिंकला. कंपनीने किल्ला ताब्यात घेतला.

अहमदनगर किल्ल्याची वास्तुकला (Architecture of Ahmednagar Fort)

या किल्ल्यातील एक अजेय वैशिष्ट्य म्हणजे 24 बुरुज, जे स्पष्टपणे लष्करी आक्रमणांपासून बचाव करण्यासाठी बांधले गेले होते. ऐन दिवसांमध्ये प्रत्येक बुरुजामध्ये 8 तोफा होत्या आणि या किल्ल्याला लष्करी किल्ला बनवण्यात खरोखर महत्वाची भूमिका बजावली होती. तथापि, आज बहुतेक बुरुज थोड्या अवशेष अवस्थेत आहेत, परंतु तरीही त्यांचे साक्षीदार या ऐतिहासिक किल्ल्याच्या प्रमुख वैशिष्ट्यांपैकी एकाची जाणीव करून देतात.

पण, आधी नमूद केल्याप्रमाणे, भारताच्या इतिहासासह अहमदनगर किल्ल्याचा हा विशेष प्रयत्न आहे ज्यामुळे तो खूप खास आणि भेट देण्यासारखा आहे. भारतीय इतिहासातील काही महान व्यक्तींनी त्यांचे काही जिव्हाळ्याचे क्षण येथे जगले आहेत आणि भारतीय इतिहासातील काही महान घटना या किल्ल्याच्या आत घडल्या आहेत. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी त्यांचे सर्वात प्रसिद्ध पुस्तक ‘द डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ याच किल्ल्याच्या आत लिहिले जेव्हा त्यांना ब्रिटिशांनी येथे कैद केले होते. औरंगजेब, सर्व काळातील महान सम्राटांपैकी एक, या प्रसिद्ध किल्ल्याच्या आतही त्याचे शेवटचे स्थान आहे.

हा किल्ला अनेक शक्तिशाली साम्राज्यांच्या उदय आणि पतनचे अंतिम प्रतीक आहे, कारण मुघल, मराठा आणि ब्रिटीशांसह अनेक महान साम्राज्यांनी त्यांच्या किल्ल्याच्या वेळी हा किल्ला जिंकला होता परंतु त्यांच्या पतन दरम्यान तो आत्मसमर्पण केला होता. दुसऱ्या शब्दांत, हा किल्ला भारताच्या समृद्ध इतिहासाची साक्ष आहे आणि या देशाच्या नशिबाला आणि नशिबाला निश्चितपणे आकार देणाऱ्या काही ऐतिहासिक घटनांना पुन्हा जिवंत करण्याची दुर्मिळ संधी देते.

आज हा ऐतिहासिक किल्ला भारतीय सैन्याच्या प्रशासनाखाली आहे. किल्ल्याच्या वर भारतीय तिरंगा ध्वज फडकत आहे हे भारत सरकारच्या संरक्षणाखाली असल्याचे दर्शवते. पण, किल्ला अजूनही सामान्य लोकांसाठी खुला आहे. आज येथे मुख्य आकर्षण एक संग्रहालय आहे जे प्रत्यक्षात एक जेल होते जेथे पंडित नेहरूंसह अनेक भारतीय स्वातंत्र्य सेनानी कैद होते. आणि अर्थातच हे इतर सर्व ऐतिहासिक घटनांची आणि चढ -उतारांची आठवण करून देते जे त्याने अस्तित्वाच्या 5 शतकांदरम्यान पाहिले आहे. इतिहासप्रेमींसाठी हा किल्ला पृथ्वीवरील स्वर्गीय ठिकाणांपैकी एक आहे.

लोणार सरोवर प्रमुख वैशिष्ट्ये (Major features of Lonar Lake)

1303 मध्ये अहमदनगर किल्ला गोलाकार होता, चोवीस बुरुज, एक मोठा गेट आणि तीन लहान बंदरे होती. त्यात ग्लेकीस होता, कव्हर केलेला मार्ग नव्हता; दोन्ही बाजूंनी दगडाने खोदलेले, जवळपास 18 फूट रुंद, सुमारे 9 फूट (2.7 मी) पाण्याचे पाणी, जे फक्त स्कार्पच्या माथ्याच्या 6  किंवा 7  फूट आत पोहोचले; त्यामध्ये आजूबाजूला लांब बडबड होत.

बर्न फक्त एक यार्ड रुंद होते. तटबंदी काळी कोरीव दगडांची होती; चुनममधील विटांचे कातडे आणि दोघेही ग्लॅकीसच्या शिखरावरुन क्षेत्र-अधिकाऱ्याच्या मंडपाच्या ध्रुवाइतकेच उंच दिसले. बुरुज सर्व सुमारे 4 + 1-2 फूट उंच होते; ते गोल होते. त्यापैकी एकाने पूर्व तोफा दाखवून आठ तोफा एन बार्बेट बसविल्या; बाकीच्या सर्वांना जिनिंग्स होते, प्रत्येकामध्ये चार. 1803 मध्ये प्रत्येक बुरुजामध्ये दोन तोफा दिसू लागल्या आणि 200 किल्ल्यात चढण्यासाठी तयार असल्याचे सांगितले गेले.

गडाच्या पश्चिमेला तोफखाना होता अहमदनगरची पेट्टा. किल्ल्याचा मुख्य दरवाजा पेटाच्या समोर होता, आणि एका लहान अर्ध्या चक्राकार कार्याद्वारे बचावासाठी पुरुषांकरिता एक आडवा आणि अनेक छोटे बुरुज होते. त्या खाड्यावर एक लाकडी पूल होता, जो युद्धाच्या वेळी काढून घेतला जाऊ शकतो, परंतु तो ड्रॉब्रिज नव्हता. या पुलाइतका मोठा लोखंडी कुंड त्यावर किंवा त्याच्या समर्थकांवर ठेवला जाऊ शकतो, आणि कोळशाच्या किंवा इतर ज्वलनशील वस्तूंनी भरता येईल, ज्यात शत्रू जवळ आल्या की पेटवता येईल.

उत्तरेकडून पाटाच्या पश्चिम दिशेला एक छोटी नदी आली व ती किल्ल्याच्या दक्षिण दिशेला गेली. पूर्वेकडे बंदुकीच्या गोळ्यापासून एक किल्ला आणि भिंगार नावाच्या शहराच्या मधोमध उत्तरेकडून एक नदी देखील गेली आणि नदीत सामील झाला. भिंगारच्या पूर्वेकडील आणि पूर्वेकडील एक लहान टेकडी किंवा उंच जमीन अशी संभाव्य बचावात्मक कमकुवतता होती, जिथून घेराव बंदुकीच्या गोळ्याने किल्ल्यापर्यंत पोहोचता येऊ शकले.

उत्तरेस एक मैल किंवा त्याहून अधिक टेकड्यांवरून दोन नद्या किंवा संरक्षित जलवाहिन्या आल्या आणि तेथून पेटा व शहराचा पुरवठा केला आणि नंतर गडाच्या खाली गेले किंवा त्या खालच्या खाली गेले, जेथे सांडपाणी पडले होते.

साली बंदरांमधून खंदकाच्या पलीकडे कोणतेही उतारे नव्हते आणि पाण्याचा काही भाग खंदकाच्या वर दिसला नाही. वर नमूद केलेल्या नाल्यात भलती काठ आहेत आणि किल्ल्याच्या यार्डांतून जात आहेत. भिंगारमधील जलचर त्याखालील खाली गेला. नाला येथे कोणताही पूल किंवा अगदी महत्त्वाचा क्रॉसिंग पॉईंट नव्हता आणि म्हणूनच किल्ले आणि भिंगार शहर दरम्यान कोणताही स्पष्ट मार्ग नव्हता.

पेटा आणि किल्ल्याभोवती अनेक लहान पागोदा व मशिदी आहेत, परंतु किल्ल्याच्या दरम्यान किंवा भिंगारच्या दरम्यान किंवा किल्ल्याच्या अगदी जवळ या शहरांपेक्षा काहीच नव्हते.

आधुनिक युग:

ब्रिटिश राजांनी अहमदनगर किल्ला तुरुंग म्हणून वापरला होता आणि येथेच जवाहरलाल नेहरू, अबुल कलाम आझाद, सरदार पटेल आणि नॅशनल कॉंग्रेसचे अन्य नऊ सदस्यांना जवळजवळ तीन वर्षे ताब्यात घेण्यात आले होते.

जवाहरलाल नेहरूंनी अहमदनगर किल्ल्यावर कारावास असताना ‘दि डिस्कव्हरी ऑफ इंडिया’ नावाचे लोकप्रिय पुस्तक लिहिले होते. त्याच काळात, कॉंग्रेसचे नेते, मौलाना अबुल कलाम आझाद यांनीही त्यांचे प्रशंसित “घुबर-ए-खतर” (उर्दू: اربار اطر) लिहिले, जे उर्दू साहित्यात “वसाहतवादी निबंध” चे सर्वोत्कृष्ट उदाहरण मानले जाते.

तुमचे काही प्रश्न 

अहमदनगर मध्ये किती किल्ले आहेत?

अहमदनगरमधील 6 किल्ल्यांपैकी रतनगड किल्ला, त्रिंगलवाडी किल्ला आणि भैरवगड किल्ला हे प्रवासी मतदान करत आहेत. दौलताबादमध्ये अहमदनगरपासून फक्त 125 किमी अंतरावर 1 किल्ला आणि पिंपरी-चिंचवडमध्ये 7 किल्ले आहेत जे 133 किमी अंतरावर आहेत.

अहमदनगर किल्ला कोणी बांधला?

अहमदनगर किल्ल्याची तटबंदी 1559 मध्ये हुसेन निजाम शाहच्या राजवटीत सुरू झाली. किल्ला पूर्णपणे 1562 पर्यंत बांधण्यात आला. शेवटचा मुघल सम्राट किल्ल्यात मरण पावला, त्यानंतर तो मराठ्यांनी आणि ब्रिटिशांनी अनेक वेळा परत दिला.

अहमदनगर का प्रसिद्ध आहे?

अहमदनगर, राज्यातील सर्वात मोठा जिल्हा. हे 19 साखर कारखान्यांचे घर आहे आणि सहकारी चळवळीचे जन्मस्थान देखील आहे. साखर, दूध आणि बँक सहकारी येथे भरभराटीस येतात. अगदी 100 वर्षांपूर्वी, महाराष्ट्राच्या हृदयभूमीमध्ये एक महान द्रष्टे व्यक्ती जन्माला आली.

हे पण वाचा 

• राजगड किल्ल्याचा इतिहास काय आहे?
• शेळी उत्पादन बद्दल माहिती
• अण्णाभाऊ साठे जीवनचरित्र 
• साखर उत्पादक म्हणजे काय? 
• पंडिता रमाबाई जीवनचरित्र 
• पोल्ट्री फार्म म्हणजे काय? 

आज आपण काय पाहिले?

तर मित्रांनो, वरील लेखात आपण Ahmednagar Fort information in marathi पाहिली. यात आपण अहमदनगर किल्ला कुठे आहे? आणि त्याचा इतिहास या बद्दल भरपूर काही जाणून घेतले. मला असे वाटत आहे कि, तुम्हाला अहमदनगर किल्ल्या बद्दल सर्व काही माहिती मी वरील लेखात दिली आहे.

आमचा एकच हेतू असतो कि, आपल्या मराठी बांधवाना सर्व माहिती एकाच लेखात प्रधान करणे. कारण इंटरनेट एकाच विषय वर खूप लेख पाहण्यास मिळतील, पण आम्ही सर्व काही माहिती एकाच लेखात देण्याचा प्रयत्न करत असतो. जेणे करून तुम्हा सर्वानाचा वेळ वाया न जाऊ.

तसेच Ahmednagar Fort In Marathi हे लेख तुम्हाला कसे वाटले ते नक्की comment box मध्ये सांगा, जेणे करून आमच्या लेखात झालेली चूक आम्ही लवकर सुधारण्याचा प्रयत्न करू. जर मित्रांनो तुमच्या कडे Ahmednagar Fort बद्दल आजून काही माहिती असेल तर नक्की सांगा. कारण तुम्ही दिलेली अहमदनगर किल्लाची माहिती वरील लेखात समाविष्ट करूया.

तर मित्रांनो, वरील अहमदनगर किल्लाची माहिती या लेखातून तुम्हाला काही 

केशर महाराष्टात व्हाया काश्मिर

 http://rajeshkhadke.blogspot.com/search/label/%E0%A4%AA%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A4%9F%E0%A4%A8%20%E0%A4%B8%E0%A5%8D%E0%A4%A5%E0%A4%B3

केशर इतकं महाग का असतं याचा विचार आपण नेहमी करतो.एक ग्रॅम केशरसाठी पाचशे रूपये मोजतांना नेहमीच प्रत्येकाला हा प्रश्न पडतो. या प्रश्नाचे उत्तर अगदी अचानक मिळाले. मॅग्नम फाऊंडेशनच्या महासचिव ॲड. .पुष्पा शिंदे यांच्याशी चर्चा करतांना केशरची सर्व माहिती मिळाली.

मॅग्नम फाऊंडेशन ही राष्ट्रीय पातळीवरची आणि निवडक मान्यवरांचा आधार असणारी ख्यातनाम स्वयंसेवी संस्था. राज्याबाहेर जाऊन काम करणारी देशातील एकमेव संस्था. संत गोगले महाराजांनी १९३५ साली सुरू केली. ऍड.सुरेश ढोले यांच्या नेतृत्वाखाली समर्थपणे काम करत आहे. जमिनीचा कस वाढविणे, शेतकरीवर्गाचे हित आणि पर्यावरणाचे रक्षण यासाठी काम करणारी ही संस्था केवळ महाराष्ट्राच्या शेतकरी वर्गापर्यतच मर्यादित नाही.तर महाराष्ट्राबाहेर ही संस्था यशस्वी ठरली आहे. या संस्थेच्या महासचिव ऍड पुष्पा शिंदे दिल्ली येथे एका परिषदेच्या निमित्ताने गेल्या होत्या त्यावेळी त्यांची काही काश्मिरी शेतक-यांशी भेट झाली. त्यावेळी त्यांनी आपल्या संस्थेच्या माध्यमातून या शेतक-यांच्या पिकाला हक्काची बाजारपेठ मिळवून देण्याचे नक्की केले.

जगात केशराचे उत्पादन फक्त तीन ठिकाणी होते. स्पेन, इराण आणि काश्मीर. केशराच्या पिकासाठी भुसभुशीत जमीन आणि बर्फाचा पाऊस अत्यावश्यक असतो. तो केवळ या ठिकाणीच होत असल्यामुळे त्या पलिकडे अन्य कोठेही हे पीक घेता येत नाही.

काश्मिरातही श्रीनगर हायवे जवळ असणा-या पामपूर लगत ५० ते ६० किलोमीटर परिसरातच हे पीक घेतले जाते. या भागात प्रारंभी त्यांनी एक सर्व्हे केला. यावेळी त्यांच्याकडे 800 केशर उत्पादक शेतक-यांनी नोंदणी केली. या पैकी 300 शेतक-यांना सोबत घेउून त्यांनी केशरला हक्काची बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. 2006 पासून सुरू झालेला हा उपक्रम महाराष्ट्रात चांगलाच जम बसवू लागला आहे. त्यामुळे काश्मिरातील केशर आता दरवर्षी शुद्ध स्वरूपात महाराष्ट्रात मिळते आहे.

केशराचे कंद जमिनीचे वाफे तयार करून त्यात लावले जातात. वर्षातून एकदा म्हणजे ऑक्टोबर-नोव्हेंबर मध्ये फुले उमलतात. ती घरी नेऊन त्यातून अतिशय कौशल्याने हाताने केशर काढण्याचे काम शेतकरी करतात. हे केशराचे पुष्प १८ ते ३० सेमी. उंचीचे बहुवर्षायू क्षुप. पर्ण मूलीय, रेखाकर, द्विकोष्ठीय पुष्पध्वजाने वेढलेले व मुडपलेल्या कडा असलेले मोठे वांगी रंगाचे व सुगंधी असते. प्रत्येक फुलात तीन तांबूस पिवळे केशर असतात. नरसाळ्याच्या आकाराच्या परिपुष्पाच्या फांद्या बाहेरील बाजुस पसरलेल्या व नारंगी रंगाच्या टोकाशी अखंड किंवा खंडित असतात. कुक्षी सामान्यत: तीनच्या संख्येत, २.५ सेमी लांब, सुत्राकार व तांबूस रंगाची असते. त्यालाच केशर असे म्हणतात.

अशा प्रकारे एक फुलात तीन केशरतंतू असतात. फळ - आयताकार, गर्भाशय त्रिकोष्ठीय, त्यात गोलाकार बीज. केशराचे कंद लावल्यास १०-१५ वर्षे वनस्पती टिकून राहते. प्रत्येकवर्षी जुन्या कंदाचे जागी एक नवा कंद येतो हा क्रम चालू राहतो. शरद ऋतूत पानांबरोबर फुलेही येतात. मूळ दक्षिण युरोपातून आलेले. स्पेन, फ्रान्स, इटली, ग्रीस, तुर्कस्तान व पर्शिया, भारत व चीनमध्ये याची लागवड होते. भारतात केशराची काश्मीरातील पांपूर भागात व जम्मूमध्ये किश्तवार भागात लागवड करतात. केशर मिळविण्यासाठी फुलातील कुक्षीची टोके अगदी सकाळी खुडतात व ती उष्णतेने किवा उन्हात वाळवितात. सुमारे ४०,००० फुलांपासून अर्धा कि.ग्रॅ. केशर मिळते. यामुळे ते महाग असते. केशराचा दर्जा ठरविण्यासाठी ते पाण्यात टाकतात. तळाशी बसलेले केशर चांगल्या प्रतीचे, तर पाण्यावर तरंगणारे केशर हलक्या प्रतीचे मानतात. तरगंणारे केशर वाळवून झोडतात आणि त्याचा दर्जा ठरविण्यासाठी ते पुन्हा पाण्यात टाकतात. या सर्व प्रक्रियेनंतर तयार होते ते विक्रीसाठीचे केशर. या केशराच्या एक ग्रॅम वजनाच्या छोटय़ा डब्या तयार करण्यात येतात. शुध्द एक ग्राम केशराची किंमत असते ५०० रूपये. हे सर्व केशर महाराष्ट्रात वेगवेगळया ठिकाणी विक्रीसाठी पाठविले जाते.

केशराचे हेक्टरी उत्पन्न एक किलो आहे. मात्र याला मागणी प्रचंड आहे. काश्मिरी केशराला तर उभ्या जगात मागणी आहे.. याचे प्रमुख कारण आहे त्याच्यातील औषधी गुणधर्म. यामुळेच त्याचे मोल सोन्याहूनही अधिक आहे.. चरक आणि सुश्रुत संहितेमध्ये केशरावर आणि त्याच्या औषधी गुणधर्मांवर विशेष प्रकरणे आहेत. आपण केशर वापरतो ते श्रीखंडात, बासुंदीत, खिरीत.यामध्ये केशराची एक काडी जरी टाकली तरी त्याचा सोनेरी रंग आणि अनोखा स्वाद आपले खाद्यविश्व प्रमोदित करतो. गरोदर स्त्रियांसाठी आणि लहान मुलांच्या गुटीमध्ये केशराचा वापर आवर्जून केला जातो. कांतीमान त्वचेसाठी आणि मोहक रंगासाठी त्याची मागणी अधिक आहे.. केशर हे उष्ण असल्यामुळे . त्यामुळे बाधक गुणधर्म नाहिसे करण्यासाठी त्याचा वापर अटळ आहे. रोगप्रतिकारक शक्ती देणारं, दृष्टी दोषावर जालीम आणि मेंदूचं टॉनिक म्हणूनही त्याला विशेष मागणी आहे.‍

शेतकरी आणि ग्राहकांची सरळ भागीदारी असणा-या उपक्रमाचा लाभ घेवून आपणही घेवू शकतो काश्मिरी केशराचा आस्वाद.....

संपर्क व माहितीसाठी पत्ता : मॅग्नम फाऊंडेशन, ९०९, नववा माळा, ए विंग, लोकमत भवन, नागपूर. दूरध्वनी- ०७१२-२४२०७८२/ ९४२२१०४७५१.

डहाणूची महालक्ष्मी

 http://rajeshkhadke.blogspot.com/2012/07/blog-post_398.html

डहाणू रेल्वे स्थानकापासून २६ किलोमीटरवर असणाऱ्या मुंबई अहमदाबाद महामार्गावर महालक्ष्मीचे देवस्थान आहे. या देवीची यात्रा चैत्र शुद्ध पौर्णिमेपासून म्हणजेच हनुमान जयंतीपासून पुढे १५ दिवस चालते. महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून या जत्रेसाठी भाविक येतात. 

देव, धर्म, धार्मिक संस्कार, श्रद्धा यांचा पगडा भारतीय जनमानसावर सर्वात जास्त आहे. मनः शांती मिळविण्यासाठी जे जे उत्तम, उन्नत, महामंगल असते, त्याच्या नतमस्तक होणे हा मानवी स्वभाव धर्मच आहे. आदिशक्ती महालक्ष्मीची महाराष्ट्रात व महाराष्ट्राबाहेर अनेक ठिकाणी स्थाने आहे. यातीलच एक महत्वाचे स्थान म्हणजे डहाणूची महालक्ष्मी. डहाणू हे ठाणे जिल्ह्यातील तालुक्याचे महत्वाचे ठिकाण. समुद्रकिनारा, जंगलपट्टी आणि अप्रतिम नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेल्या डहाणूपासून जवळपास २५ ते ३० कि.मी. वरील विवळवेढे हे गाव महालक्ष्मीचे स्थान आहे. 

या मंदिराचे वैशिष्ट्य म्हणजे या मंदिराचा पुजारी आदिवासी समाजातील आहे. या लोकात ही देवी कोळवणची महालक्ष्मी म्हणून प्रसिद्ध आहे. कोल्हापूरच्या महालक्ष्मीला गुजरातमध्ये वास्तव करण्याची इच्छा झाली. गुजरातमधील सुपीकता धार्मिकता पाहण्यासाठी घनदाट जंगल, दऱ्या, डोंगर पार करत महालक्ष्मी देवी प्रवासाला निघाली. त्यामुळे त्या भागातील राक्षस दैत्यांची झोप उडाली. महालक्ष्मीला आपल्या परिसरात पाहून राक्षसांचे डोळे क्रोधाने लाल झाले. महालक्ष्मीने अवतार घेत राक्षसदैत्यांना त्रिशूळाने ठार केले. राक्षसाबरोबर झालेल्या युद्धात देवी दमली. तिला विश्रांतीची गरज भासू लागली. विश्रांतीसाठी तिची नजर जवळ असलेल्या मुसा डोंगरावर गेली. हेच डोंगराचे शिखर आपल्याला विश्रांतीसाठी योग्य आहे, असे तिने ठरविले. महालक्ष्मी देवीचे वास्तव रानशेतच्या डोंगरावर दीडशे ते दोनशे वर्षापूर्वीचे आहे, अशी आख्यायिका आहे. 

वंशपरंपरेने डहाणूतील वाघाडी या गावातील सातवी कुटुंबाकडे मंदिर व्यवस्थापन व पूजेचा हक्क आहे. मातेचे एक मंदिर गडावर आहे. तर दुसरे मंदिर पायथ्याशी आहे. या गड पायथ्याशी महामार्गालगत असलेल्या मंदिराचा इतिहास शेकडो वर्षे जुना आहे. डोंगरावरील देवीचे मूळ वास्तव असलेले मंदिर मात्र आता सुंदररित्या बांधले गेले आहे. मंदिराचा गाभारा सजवला गेला आहे. 

या मंदिराच्या जवळ असलेल्या डोंगरावर देवीचे मुख्य ठाणे दोन कड्यांच्या गुहेत आहे. ज्या भाविकांना अथवा पर्यंटकांना डोंगरावर चढून जावयाचे आहे, त्यांच्यासाठी चारेाटीपासून ६ किमी.वरील वधवा गावातून गडावर जाण्यासाठी पायऱ्यांचा रस्ता आहे. साधारणतः ९०० पायऱ्या चढून जाव्या लागतात. गडावर जाण्यासाठी दुसरा रस्ता पायथ्याशी असलेल्या महालक्ष्मी मंदिरापासून सुरु होतो. देवीच्या डोंगरावरील स्थानावर जाण्यासाठी २०० फूट भुयारातून जावे लागते. या उंच ठिकाणी पाण्याचा झरा व कुंड आहे. येथील पाणी कधीच कमी होत नाही.

या मंदिराचा गाभारा पश्चिमाभिमुख आहे. मूर्ती गाभाऱ्यांत असून देवीचा मुखवटा दर्शनी आहे. तो दोन फूट उंचीचा लांबट चेहऱ्याचा आहे. मस्तकावर चांदीचा मुकुट आणि कुंडले आहेत. मागील बाजूस भव्य पाषाण असून याच पाषाणाचा दर्शनी मुखवटा कोरुन काढला आहे. मुखवट्याला सोने चांदी अलंकारांनी सजवले असून मुखवट्यासमोर सिंह आणि जय-विजय यांच्या चांदीच्या मूर्ती आहेत. बाजूला सभा मंडप, यज्ञकुंड, दीपमाळा त्यांच्या बाजूला हनुमान मंदिर आहे. समोर देवीचा ध्वज लावण्यासाठी उंच लाकडी खांब उभा आहे. 

यात्रा काळात विविध धार्मिक विधी, उत्सव येथे पार पडतात. चैत्र पौर्णिमेला पहिल्या होमाच्या दिवशी मध्यरात्री १२.०० वा पुजारी ध्वज पूजेचे साहित्य, नारळ घेवून पायथ्याच्या मंदिरापासून धावत जातो व तीन मैलाचे अंतर पार करुन रात्री तीन वाजता डोंगरावर चढतो. तेथे तुपाचा दिवा लावून ध्वज फडकवतो व सकाळी ७.०० वा. परत येतो. डोंगरावर ६०० फूट अंतरावर ध्वज लावण्यासाठी जातो. 

अकबर बादशहाच्या वेळी राजा तोरडमल येथे आला होता. त्याने देवीचे दर्शन घेतले होते,अशी इतिहासांत नोंद आहे. तसेच, पंजाबचा राजा रणजित सिंह याने पंजाब सर केल्यावर देवीची महापूजा करुन मंदिरावर सोन्याचा कळस चढवल्यांची नोंद आहे. 

यात्रेला मुंबई, पुणे, नाशिक, ठाणे, याशिवाय गुजरात राज्यातील असंख्य यात्रेकरु येतात. येथे येण्यासाठी एस. टी. महामंडळाच्या बसेस, रिक्षा आदी वाहनांची सुविधा आहे. पर्यटक व भाविकांच्या निवासासाठी मंदिराच्या आजुबाजूला धर्मशाळा आहेत. जत्रेला प्रचंड गर्दी असल्याने मध्य प्रदेश, गुजरात, राजस्थान येथील व्यापारी दरवर्षी नियमितपणे येत असतात. यात्रोत्सवाच्या १५ दिवसांत मोठ्या प्रमाणावर आर्थिक उलाढाल होत असते. यात्रेत कांदे, बटाटे, लसूण, मीठ, मसाल्याचे पदार्थ, काचेच्या बांगड्यांपासून जवळपास सर्वच संसारापयोगी वस्तू लोक खरेदी करतात. अतिशय शांत, डोंगरदऱ्यांनी वेढलेले, धार्मिक पावित्र्य असलेला, वनराईने नटलेला हा परिसर केवळ भाविकांचे नव्हे तर पर्यटकांचे आकर्षण ठरत आहे.

संप्रदा बिडकर, माहिती अधिकारी, डहाणू.

निसर्गरम्य दिवेआगार

 https://driversfind.in/nisargramya-diveagar/

FacebookTwitterLinkedInWhatsAppTelegramMessenger

Share

दिवेआगार हे अतिशय शांत रमणीय व आरामदायक अस कोकणातील छोटासा टुमदार गाव. रायगड जिल्ह्यातील, श्रीवर्धन तालुक्यातील एक निसर्गरम्य गाव.

इथले मुख्य आकर्षण म्हणजे ४-५ कि. मी. लांबीचा शांत समुद्रकिनारा. जिथे सकाळ संध्याकाळ तुमचा वेळ इतका शांत आणि छान जाईल की विचारु नका. कारण कुठल्याही प्रकारची अस्वच्छता किंवा दुकाने, फेरीवाले इथे दृष्टीस पडणार नाहीत. शांत वाळूवर पहूडायचे किंवा समुद्राच्या लाटांवर खेळायचे. इथला समुद्रही खूप शांत आहे आणि वाळू बिलकूल घसरत नाही, त्यामुळे भितीचे आजिबात कारण नाही. संध्याकाळी सूर्यास्त पहायला एक वेगळीच मजा येते. एवढया अथांग समुद्रात सुर्याचा लालबुंद गोळा बुडतानाचे ते दृष्य खरोखरीच अविस्मरणीय आहे.

इथले अजून एक महत्वपूर्ण गोष्ट म्हणजे इथले सुवर्णगणेश मंदिर. या मंदिराजवळ श्रीमती द्रौपदी धर्मा पाटील यांच्या नारळी पोफळीच्या बागेत जमिनीखाली खणताना एका तांब्याच्या पेटीत हा गणेशाचा सोन्याचा मुखवटा सापडला, जो त्यांनी गणेशमंदिर विश्वतांकडे सुपूर्त केला आणि त्याची स्थापना मंदिरात करण्यात आली. आणखी इथली एक वैशिष्टपुर्ण गोष्ट म्हणजे येथील रुपनारायण मंदिर. ज्याची एक ते दीड मीटर उंचीची दुर्मिळ मूर्ती येथे पाहायला मिळते

===============

औरंगाबाद परिसरांतील अपरिचित 50 पर्यटनस्थळे!

 https://driversfind.in/unknown-tourist-places-near-aurangabad/

FacebookTwitterLinkedInWhatsAppTelegramMessenger

Share

औरंगाबाद जिल्हा हा पर्यटनप्रेमींचा आवडीचा जिल्हा आहे. अजिंठा वेरूळ सारख्या जगप्रसिद्ध पर्यटनस्थळांचा हा जिल्हा आहे. आपल्यापैकी बहुतेक जणांनी हि पर्यटनस्थळे पाहिलेली असतीलच. पण या प्रसिद्ध पर्यटनस्थळानालीकडेही औरंगाबाद परिसरात आणखीही काही पर्यटनठळे आहेत. या पर्यटनस्थळांचा म्हणावा तास विकास झालेला नाही, पण तरीही हौशी पर्यटकांना हि ठिकाणे नक्कीच आवडतील अशी आहेत. म्हणूनच प्रसिद्ध अशी पर्यटन स्थळं वगळून काहीशी अपरिचित स्थळं हौशी पर्यटकांसाठी सुचवीत आहे. भटकंतीचाही व्यवसायीक पातळीवर विचार करणार्‍यांनी इकडे फिरकू नये. त्यांचे व्यवसायीक समाधान करण्याची माझी ताकद नाही.

१.शेंदूरवादा : औरंगाबाद पासून वाळूजमार्गे डावीकडे गेल्यास शेंदूरवादा हे खाम नदीच्या काठावर गणेश स्थान आहे. येथेच मध्वमुनीश्वरांचा आश्रम आहे. गावात एक सुंदर विठ्ठल मुर्ती असलेले मंदिर आहे. (मंदिर साधेच जूने लाकडी माळवदाचे आहे)

२. कायगांव टोका : औरंगाबाद नगर रस्त्यावर कायगांव टोका येथे प्रवरा गोदावरी संगमावर सिद्धेश्वर मंदिर आहे. या मंदिरा जवळच इतर पाच मंदिरे आहेत ती सहसा बघितली जात नाहीत. शिवाय याच मंदिराचा नदीकाठ एक भुईकोट किल्लाच आहे. नदीचे पाणी उतरल्यावर घाटाच्या ओवर्‍या पहायला मिळतात.

३. कर्णसिंहाची छत्री : वाळूज मधील गोलवाडी येथे करणसिंहाची छत्री आहे. आठ दगडी कोरीव स्तंभावरची ही छत्री शेतात आहे. फारसे कुणीच इकडे फिरकत नाही. याच करणसिंहाचा एक पडका महाल कर्णपुर्‍यात आहे. देवीच्या मंदिराच्या जवळ जैन मंदिरापासून पुढे गेल्यावर शेतात एक बारव आहे. भाजलेल्या वीटांची ही बारव तीला चार ओवर्‍या आहेत.

४. खंडोबा मंदिर : सातार्‍यात खंडोबाचे मंदिर हे अहिल्याबाईंच्या काळातील आहे. देव दर्शनाला जाताना आपण तिथले स्थापत्य पहातच नाही. एकवेळ केवळ स्थापत्य बघण्यास या मंदिराला भेट दिली पाहिजे.

५. साई मंदिर : देवळाई चौकातून उजवीकडची वाट साई टेकडी कडे जाते. या परिसरांतील कितीतरी ठिकाणं अतिशय निसर्गसंपन्न अशी आहेत. साई मुर्तीच्या अगदी समोरच्या टेकडीवर दर्गा आहे. साई मंदिराच्या मागील भागात अतिशय चांगली जागा वन पर्यटनासाठी आहे. हौशी जंगल पर्यटकांनी जरूर जावे.

६. साई टेकडी घाट : साई टेकडीपासून जरा पुढे गेल्यावर एक छोटासा घाट लागतो. तो परिसर अतिशय रम्य आहे. सिंदोण भिंदोण तलावाच्या परिसरांतही इथून जाता येते.

७. कचनेर : साई टेकडीच्या रस्त्यानीच पुढे गेल्यावर आपण सरळ कचनेर येथे पोचतो. तेथील जैन मंदिर आणि त्यातील मुर्ती इथेही भेट देता येईल.

८. भालगांव : कचनेर पासून मुख्य बीड रस्त्याला लागल्यावर परत औरंगाबादला येताना उजव्या हाताला भालगांव म्हणून एक छोटे गांव आहे सुखना नदीच्या काठावर. या गावात समर्थ रामदासांनी स़्थापन केलेल्या रामाच्या मुर्ती आहेत. जूना वाडा वाटावा असे हे मंदिर आहे.

९. इस्लाम खान मकबरा : औरंगाबाद-जळगांव रस्त्यावर ताज हॉटेल जवळ मौलाना आझाद महाविद्यालयाच्या परिसरांत इस्लाम खान यांचा मोठा मकबरा आहे. त्याची डागडुजी रंगरंगोटी संस्थेने चांगल्या पद्धतीने केली आहे. या मकबर्‍याचे प्रवेश द्वार दक्षिण दिशेला आहे. इतका भव्य आणि सुंदर दरवाजा औरंगाबादेत दुसरा नाही. मुलांच्या वस्तीगृहातून या दरवाजाकडे जाता येते.

१०. जयसिंह छत्री : ताज हॉटेल समोरून डावीकडे वानखेडे नगर कडे जाणारा रस्ता जयसिंहाच्या छत्रीकडे जातो. 32 सुंदर दगडी खांबांवर हीचे छत तोलून धरले आहे. छत्रीच्या तळघरात महादेवाचे मंदिर आहे.

११. हर्सूलची देवी : हे ठिकाणही पाहण्यासारखं आहे. गर्दीचा दिवस टाळून तिथे एखाद्या दुपारी संध्याकाळी गेलं तर हा शांत रम्य परिसर आवडू शकतो. देवीचे मुळ मंदिरही जूने आहे.

१२. हिमायत बाग : ही जागा अगदी जवळ असूनही दूर्लक्षीली जाते. येथील महालाची डागडुजी करून घेतली व कारंजे दुरूस्त केले तर हा परिसर एक बगीचा म्हणून अजून रम्य वाटू शकतो.

१३. सारोळा : औरंगाबाद जळगांव रस्त्यावर चौक्यापासून जरा पुढे गेल्यावर उजव्या हाताला सारोळा म्हणून पाटी लागते. हे एक छोटे हिलस्टेशन आहे. या जागेपासून दुधना नदीचा उगम होतो. या उंच जागेवरून औरंगाबाद शहराचा विस्तार दृष्टीक्षेपात येतो.

१४. लहूगड नांदरा : चौक्याच्या अजून जरा पुढे गेल्यावर उजव्या बाजूला लहुगड नांदरा अशी पाटी लागते. लहुगड हा एक छोटा किल्ला एकेकाळी होता. आता तिथे एक गुहेतील दगडी महादेव मंदिर आणि वर दगडात कोरलेल्या पिण्याच्या पाण्यासाठी टाकं आढळतात.

१५. लिंगदरी : लहुगडाला वळसा घालून तो रस्ता परत औरंगाबादला पळशी मार्गे येतो. हा परिसर अतिशय रम्य आहे. वाटेवर तळं लागते. तसेच लिंगदरी नावाचा धबधबा आणि देवस्थानही आहे.

१६. बालाजी मंदिर बाबरा : फुलंब्रीच्या पुढे गेल्यावर डाव्या बाजूला बाबरा गावाकडे रस्ता वळतो. या गावात बालाजीचे जूने मंदिर आहे. मंदिराच्या ओवर्‍या, लाकडी खांब, माळवद एकदच चांगल्या अवस्थेत आहे. मंदिराला कमान आणि इतर दगडी बांधकाम राजस्थानी कारागिरांकडून विश्वस्त मंडळी करत आहेत.

१७. औरंगाबाद लेण्या : मकबर्‍याच्या पाठिमागे जाणारा रस्ता पुढे औरंगाबाद लेण्यांकडे जातो. मकबर्‍याला जाणारे खुप आहेत पण औरंगाबाद लेण्यांकडे फारसे कुणी फिरकत नाही. उजव्या बाजूच्या लेण्यात आम्रपालीचे अप्रतिम असे शिल्प आहे. गायन वादन नृत्य असा एकत्रित भारतातील पहिला संदर्भ याच लेण्यात आढळून आला आहे.

१८. गोगा बाबा नविन लेण्या : गोगा बाबा टेकडीच्या पाठीमागे गेल्यावर आता नविन लेण्या सापडल्या असून लोकांनी त्याची साफसफाई केली आहे. ही जागा फार छान असं निसर्गसंपन्न ठिकाण आहे.

१९. सलाबत खान मकबरा : विद्यपीठ परिसरांत साई क्रिडा केंद्राकडे जाताना वाटेत डाव्या बाजूला सलाबत खानाचा मकबरा लागतो. हा मकबरा काहीसा पडक्या अवस्थेत असला तरी मुळ इमारत चबुतरा शाबूत आहे. मकबर्‍याला संपूर्ण चारही बाजूनी संरक्षक भिंत आहे. दक्षिण दिशेला मकबर्‍याचा सुंदर असा दगडी दरवाजा आहे. (ही खासगी मालमत्ता आहे.)

२०. नवखंडा पॅलेस : भडकल दरवाजा जवळची ही वास्तू मलिक अंबरची आठवण सांगते. हा महाल आता काहीसा पडीक अवस्थेत आहे. पण त्याचा बराचसा भाग शाबूत आहे.

२१. भांगसी माता गड : औरंगाबाद दौलताबाद रस्त्यावर दौलताबाद टी पॉईंटपासून डाव्या बाजूचा रस्ता रेल्वे लाईन क्रॉस करून सरळ जातो भांगसी माता गडाकडे. हे ठिकाण देवी ठिकाणा सोबत एक सुंदर निसर्गरम्य ठिकाण आहे. वरपर्यंत जायला चांगल्या पायर्‍या केलेल्या आहेत.

२२. हमामखाना : देवगिरी किल्ल्याच्या समोर आणि पाठीमागे काही सुंदर ठिकाणं आहेत. त्यातील पहिलं आहे ते किल्ल्यच्या समोर असलेला हमामखाना. ही इमारत बाहेरून पडकी वाटत असली तरी आतून संपूर्ण व्यवस्थीत आहे.

२३. चांदबोधले समाधी : हमामखान्याला लागूनच जनार्दन स्वामींचे गुरू चांद बोधले या सुफी संताची समाधी आहे. चांद बोधले हे हिंदू असून त्यांची सुफी संप्रदायाने कबर बांधली व तिथे दरवर्षी यात्रा भरते. हिंदू संताचा दर्गा असलेले भारतातील एकमेव ठिकाण आहे.

२४. देवगिरी किल्ला तटबंदी : याच परिसरांत किल्ल्याची संपूर्ण शाबूत अशी तटबंदी आहे. तिचे चार मोठे दरवाजे आहेत. हा भाग कधीच पर्यटकांकडून बघितला जात नाही. देवगिरी किल्ल्याकडून खुलताबादला जाताना ज्या दरवाजात नेहमी वाहतूक अडते. त्याला लागून जी तटबंदी आहे तीच्या कडे कडेने फिरल्यास हे चार दरवाजे आढळतील.

२५. हातीमहल- मुसाफिरखाना : देवगिरी किल्ल्याच्या पाठीमागे हात्तीमहल, मुसाफिर खाना या इमारती आहेत. मुसाफिरखान्याचा वरचा मजला पडलेला असला तरी तळघरसंपूर्ण शाबूत आहे. हातीमहल तर संपूर्ण शाबूत आहे. त्याच्या जीन्यावरून वर गच्चीवरही जाता येते.

२६. रसोई माता मंदिर : देवगिरी किल्ल्याच्या तटबंदीला लागूनच रसोई माता मंदिर आहे. यादवांचा खजिना सांभाळणारी देवता ‘हिरे माणकांची रास म्हणून ती रसोई माता’ अशी दंतकथा सांगतात.

२७. खुफिया बावडी : देवगिरी किल्ल्याच्या पाठीमागे केसापुरी रस्त्याला फतेपुर गावाजवळ एका शेतात खुफिया बावडी म्हणून सुंदर दगडी ओवर्‍या असलेली बारव आहे.

२८. केसापुरी धबधबा : याच रस्त्यानं पुढे गेल्यावर केसापुरी तांडा गावा जवळ तलाव आहे. शिवाय गावाजवळून पुढे डोंगराच्या दिशेने गेल्यावर केसापुरी धबधबा आहे.

२९. निजामाची कबर : खुलताबाद येथे औरंगजेबाची कबर आणि भद्रा मारूती सर्वांना माहित आहे. पण या कबरी समोरच असलेल्या बुर्‍हानोद्दीन गरीब दर्ग्यात पहिला निजामाची कबर आहे. हा दर्गा ओवर्‍या ओवर्‍यांचे दगडी बांधकाम असलेला वास्तुकलेचा सुंदर नमुना आहे.

३०. लाल बाग अरबाज बेग कबर : बुर्‍होनोद्दीन दर्ग्याच्या बाजूलाच लाल बाग नावाची दरवाजापाशी अतिक्रमण केलेला पडलेला बगीचा आहे. त्यात एक पडिक अशी कबर आहे. त्यावरचे रंगकाम अजून बरेच शाबूत आहे.

३१.अरबाज बेग कबर : लाल बागे जवळ कबरस्तान असून तिथे मिर्झा अरबाज बेग या सरदाराची मलिक अंबर कबरीची छोटी प्रतिकृती असलेली सुंदर सुबक कबर आहे. याच कबरीचा दक्षिण दरवाजा एका तलावापाशी उघडतो. हा परिसर अतिशय सुंदर असा बगीचा होवू शकतो.

३२. खुलताबादला वळसा घालून वेरूळकडे जाताना उजव्या बाजूला बनी बेगम बाग लागते. ही वास्तू चांगल्या पद्धतीने जतन केल्या गेली आहे. औरंगजेबाच्या सुनेची इथे कबर आहे. मोठा भव्य दरवाजा यावास्तूला आहे. भक्कम तटबंदी संपूर्ण शाबूत आहे.

३३. जर्जर बक्ष दर्गा : म्हैसमाळ कडे जाणारा रस्ता एका कमानीतून पुढे जातो आणि डाव्या बाजूला खुलता बादचा प्रसिद्ध उरूस ज्यांच्या नावाने भरतो त्या सुफी संत जर्जरी बक्ष यांचा दर्गा आहे. हा दर्गा जून्या वास्तूकलेचा नमुना आहे.

३४. मलिक अंबर कबर : जर्जरी बक्ष परिसरांत मलिक अंबरची सुंदर देखणी कबर आहे. शिवाय अजून 8 छोट्या मोठ्या कबरी आहेत. एक रिकामी कबर पण आहे. शिवाय डोंगरावर उंच एक मस्जिद आहे. ते ठिकाण या परिसरांत सर्वात उंच असे आहे.

३५. आटोमन कबर : खुलताबाद वेरूळ रस्त्यावर डाव्या बाजूच्या डोंगरावर एक तुर्की पद्धतीचा वेगळाच मनोरा दिसून येतो. ही आहे ऍटोमन साम्राज्याचा सुलतानाची कबर. हैदराबादच्या निजामाची सून निलोफर हीच हा पिता. त्याच्यासाठी ही कबर बांधली पण त्याचा मृतदेह इकडे आणता आलाच नाही. हे ठिकाण अशा नेमक्या ठिकाणी आहे की तेथून सर्व वेरूळ दृष्टीक्षेपात येते. या कबरीसाठी खुलताबादच्या शक्कर चटाने का दर्गा इथून एक छोटी वाट जाते. शक्कर दर्गा हे ठिकाण पण पाहण्यासारखे आहे.

३६. परियोंका तालाब सुर्‍हावर्दी दर्गा: खुलताबाद पासून डाव्या बाजूला एक रस्ता शुलीभंजन कडे जातो. या वाटेवर सुफींच्या सुर्‍हावर्दी परंपरेतील संतांचा एक दर्गा आहे. याच दर्ग्याच्या जवळ परियोंका तालाब म्हणून मोठे सुंदर तळे आहे. याच दर्ग्याच्या परिसरांत अंगणात एक स्वयंभू महादेव शाळूंका आहे. तिचीही नियमित पुजा होत असते.

३७. शुलीभंजन : या ठिकाणी नाथ महाराजांनी 12 वर्षे तपश्चर्या केली असे सांगितले जाते. हे एक छान हिलस्टेशन आहे. जून्या नाशिक रस्त्यावरून हे ठिकाण दिसते. तेथून डोंगरावर जाणारा रोपवे तयार केला किंवा पायर्‍या बांधल्या तर या परिसरांत पर्यटकांची गर्दी वाढेल.

३८. गणेश लेणी : खुलताबाद येथील मलिक अंबर कबरी जवळ प्रसिद्ध विश्रामगृह आहे. या विश्रामगृहाजवळून एक वाट कैलास लेण्याच्या मागच्या बाजूला निघते. इथे फारसे ज्ञात नसलेले गणेश लेणे आहे. हा परिसर झरे, धबधब्यांनी अतिशय सुंदर असा बनलेला आहे.

३९. मालोजी राजे समाधी : वेरूळला घृष्णेश्वर मंदिराच्या अगदी समोर शिवाजी महाराजांचे आजोबा मालोजी राजे यांची अतिक्रमाणाने वेढलेली सुंदर समाधी आहे. मंदिराच्या संरक्षक भिंतीला लागून मोकळ्या जागेत एक रिकामी कबर आहे. इथून जवळच जनार्दन स्वामी आश्रम परिसरांत एक राजस्थानी शैलीची अप्रतिम दगडी दोन मजली छत्री (समाधी) आहे.

४०. अहिल्या बाईची बारव : अहिल्या बाईंनी उभारलेली एक अप्रतिम बारव घृष्णेश्वर मंदिराच्या अगदी जवळच आहे. बारव चौरस आकाराची असून तिला चारही बाजूंनी पायर्‍या आहेत. बारवेत आठ छोटी मंदिरं असून लाल दगडांतील हे बांधकाम फार वेगळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण आहे.

४१. मोमबत्ती तलाव व तीन कबरी : हिरण्य रिसोर्ट जवळ तीन कबरी आहेत. हिरण्य जवळचे तळेही खुप सुंदर आहे. त्या परिसराला भेट देताना या कबरीही जरूर पहा.

४२. कडेठाणची महालक्ष्मी : औरंगाबाद बीड रस्त्यावर अडूळच्या अलीकडून उजव्या बाजूला कडेठाणकडे जाणारा रस्ता लागतो. या गावातील महामक्ष्मीचे मंदिर शिवकालीन बांधकाम असलेले अतिशय छान आहे.

४३. जामखेड शिवमंदिर : औरंगाबाद पासून बीड रस्त्याला जाताना अडूळच्या जरा पुढे जामखेडची पाटी लागते. या गावात 12 व्या शतकांतील सुंदर असे प्राचीन महादेव मंदिर आहे. मंदिराचा जिर्णाद्धार गावकर्‍यांनी केला असून परिसर छान ठेवला आहे.

४४. जांबुवंत मंदिर : याच जामखेडला जांबुवंताचे एक मंदिर डोंगरावर आहे. हा परिसर निसर्गरम्य असा आहे.

४५. रोहिला गड : औरंगाबाद बीड रस्त्यावर जामखेडच्या अलीकडेच रोहिला गडची पाटी लागते. हा जूना किल्ला असून आता फक्त काही अवशेषच शिल्लक आहेत. डोंगरावरचे ठिकाण म्हणून रम्य.

४६. त्वरीता देवी : गेवराईच्या अलीकडे डाव्या बाजूला तलवाडा गावाकडे एक रस्ता जातो. इथे डोंगरावर त्वरीता देवीचे शिवकालीन मंदिर आहे. ही देवी म्हणजे विष्णुची शक्ती रूपात पुजा केली जाते अशी एकमेव आहे. मंदिर परिसरांतील दिपमाळा सुंदर आहेत. गावकर्‍यांनी मंदिर अतिशय चांगले ठेवले आहे.

४७. शहामुनीची समाधी : गोदावरीच्या काठावर शहागड म्हणून जे गांव आहे त्या गावात महानुभाव संत शाहमुनी यांची समाधी आहे. समाधी अगदी गोदावरीच्या काठावर असून ही समाधी म्हणजे जून्या किल्ल्याचाच एक भाग आहे. समाधी जवळ प्राचीन जूना भव्य दरवाजा आहे. बाकी किल्ल्याचा बहुतांश भाग पडला आहे.

४८. दाक्षायणी देवी : लासुरची दाक्षायणी देवी हे नदीकाठी असलेले एक प्रेक्षणीय असे स्थळ आहे. याच गावात गणपतीचे शेत म्हणून एक ठिकाण असून तिथे उघड्यावर गणपतीचे मुर्ती आहे.

४९. रावणेश्वर मंदिर : शिवूर मध्ये एक रावणेश्वराचे मंदिर आहे. हे मंदिर उत्तर यादव काळातील आहे.

५०. जटवाडा : जटवाडा इथे जैन मंदिर आहे. शिवाय इथून एक वाट दौलताबादपाशी निघते. आता समृद्धी मार्गासाठी काम इथे चालू आहे. हा घाट सुंदर आहे.

५१. एकलरा देवी : औरंगाबाद करमाड रस्त्यावर उजवीकडे वळल्यावर हे सुंदर ठिकाण आहे.

५२. सातारा डोंगरातील पठारावर असलेले खंडोबा मंदिर.

५३. चिंचखेड खंडोबा मंदिर : पाचोड अंबड रस्त्यावर हे पुरातन खंडोबा मंदिर आहे. मंदिराचा जिर्णोद्धार गावकर्‍यांनी चांगला केला असून मंदिराचे सुंदर दगडी खांब, सभागृह शाबूत आहे. बाह्यभाग नव्याने बांधण्यात आला आहे.

श्रीकांत उमरीकर,
औरंगाबाद 9422878575

वाटचाल औरंगाबाद शहराची

 

आपण ज्या शहरामध्ये राहतो, जिथे आपला जन्म झालेला असतो ते शहर नेहमीच आपल्यासाठी खास असते, आपण जगाच्या पाठीवर कुठेही गेलो तरी त्या शहराची ओढ नेहमीच आपल्याला असते. तसच काहीस खास शहर म्हणजे आपल औरंगाबाद… आपण औरंगाबादकर सध्या औरंगाबाद ची ओळख मराठवाड्यातील एक मोठ औद्योगिक केंद्र, शैक्षणिक केंद्र  अशी असली तरी शहराच्या विविध भागात आज काही भग्न अवशेष त्याच्या अस्तित्वाची, संपन्नतेची, इतिहासाची, संस्कृतीची गोष्ट सांगू पाहत आहेत मात्र आपण त्याकडे दुर्लक्ष करत आहोत. इथे गरज आहे ती आपल्या शहराबद्दल जाणून घेऊन येथील अवशेषांची दखल घेण्याची, त्याचे योग्य रीतीने संवर्धन करण्याची.

खाम नदीवर वसलेले औरंगाबाद नैसर्गिक दृष्टीकोनातून कधी काळी उत्तम, नियोजनबद्ध असे शहर होते. याची बैठकच मनात भरण्यासारखी होती आणि म्हणूनच विविध काळात सरदार, राजे यांचे लक्ष वेधून या शहराने राजधानीचे शहर बनण्याचा मान पटकावला. औरंगाबाद ला ऐतिहासिक संपन्नतेचा वारसा लाभलाय. या भूमीवर अनेक राजवटी होउन गेल्यात, त्यामुळे अनेक धर्म, पंथ याठिकाणी गुण्या गोविंदाने नांदले, आणि एका संमिश्र संस्कृतीचा सुंदर मिलाप येथे झाला. महानुभाव, वारकरी, सुफी संतांनी दिलेले सहिष्णुतेचे पाठ हे या नगरीचे वैभवाच म्हणावे लागेल. संताच्या पदस्पर्शाने पावन झालेल्या या नगरीला पुरातत्वीय आधारानुसार अश्मयुगापासून ऐतिहासिक् संदर्भ आहे, “Antiquerian remains in Hydrabad state 1953” च्या अहवालात  औरंगाबाद जिल्ह्यातील नवपाषण संस्कृतीची नोंद आहे. त्यानंतर सातवाहन, राष्ट्रकुट, यादवांच्या काळात औरंगाबादला विस्तृत प्रमाणात प्राचीन ऐतिहासिक बैठक लाभली. उत्तर आणि दक्षिणेच्या व्यापारी मार्गावरील हे एक मुख्य केंद्र होते.

१६१० नंतर मलिक अंबर याने मुघलांच्या आक्रमणापासून बचाव करते समयी राजधानी दौलताबाद पासून हलवून खडकी येथे स्थानांतरीत केली, आणि  या शहराचे रूप पालटले. खडकी गाव ते औरंगाबाद शहर असा प्रवास सुरु झाला. मलिक अंबरचा मुलगा फतेह खान याच्या नावावरून  या शहराला काही काळ ‘फतेह नगर’ असेही संबोधले गेले. या शहराला औरंगाबाद हे नाव १७ व्या शतकात औरंगजेब च्या नावावरून पडले; असे असले तरी औरंगाबाद चे मुळ नाव ‘राजतडाग’ असल्याचे शिलालेखावरून स्पष्ट होते. मुंबईच्या कान्हेरी येथील सातवाहन कालीन लेण्यांमध्ये असलेल्या शिलालेखात राजतडागचा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. राजतडाग म्हणजे राजाने निर्माण केलेले सरोवर होय. प्रतिष्ठान ते श्रावस्ती या सार्थवाह पथावरील राजतडाग हा महत्वाचा थांबा होता. सार्थवाह पथ म्हणजेच व्यापारी मार्ग होय. प्रतिष्ठान (पैठण) वरून उज्जैन, श्रावस्ती येथे प्रवास करणारे अनेक प्रवासी तांडे याठिकाणी मुक्कामास थांबत असत, त्यांची मुक्कामाची सोय करण्याच्या दृष्टीने सातवाहन राजांनी राजतडाग ची निर्मिती केली होती. आजचा हर्सूल तलाव म्हणजेच सातवाहनांनी निर्माण केलेले राजतडाग होय असे म्हणले जाते, परंतु याबाबत इतिहासकारांमध्ये मतभेद आहेत. यानंतर वाकाटकांच्या अधिपत्याखाली हा भाग असावा हे औरंगाबाद येथे उत्खननात सापडलेल्या लेण्यांवरून वाटते.

या शहराला नावारूपास आणण्याचे श्रेय मलिक अंबर आणि औरंगजेब यांना जाते. मलिक अंबर याने या शहराचा विस्तार केला आणि स्वतःच्या बौद्धिक क्षमतेच्या आधारावर इथे भक्कम अशी  भूगर्भीय जलव्यवस्थापन पद्धती निर्माण केली जी अगदी आजपर्यंत कायम आहे. त्याच प्रमाणे अनेक महाल, प्रशासकीय इमारती व लोकोपयोगी वास्तू उभारल्या. खडकीचे शहरीकरण करण्यात मलिक अंबराचा मोठा वाटा आहे.

पुढे मुघल सम्राट औरंगजेबच्या काळात शहराचा विस्तार झाला. औरंगजेब १६३६ साली या प्रांताचा सुभेदार होता. यानंतर औरंगजेब १६८९ मध्ये मुघल साम्राज्याचा सम्राट म्हणून खडकी येथे परतला आणि १७०७ आपल्या मृत्यूपर्यंत येथे राहिला. औरंगजेबच्या निवासस्थाना दरम्यान हे शहर मुगल साम्राज्याची आभासी राजधानी झाले. औरंगजेबाने पुन्हा खडकीचे शहर वसवले आणि तिला दख्खन सुभ्याची राजधानी म्हणून विकसित केले आणि या शहराचे नाव औरंगाबाद असे ठेवले. जे आजतागायत रूढ आहे. १६९२ मध्ये त्यांनी येथे भव्य राजवाडा किला-ए-अर्क बांधला. त्याने शहराभोवती तटबंदी बांधली. हि तटबंदी घालण्यामागे दोन उद्देश होते एक म्हणजे खाम नदीला येणाऱ्या पुरापासून शहराचे रक्षण करणे आणि दुसरे म्हणजे मराठा आक्रमणापासून शहराचा बचाव करणे. शहराच्या तटबंदीला लागून १३ दरवाजे बांधले गेले, याव्यतिरिक्त देखील अनेक दरवाजे शहरामध्ये आहेत. औरंगजेबाच्या काळात हे शहर विद्वान पुरूषांचे, व कुलीन कारागीरांचे सामाजिक-सांस्कृतिक उपक्रमासाठीचे केंद्रबिंदू बनले होते. आणि संवाद साधण्याकरीता औरंगाबाद येथे पोर्तुगीज, आर्मेनियन आणि फ्रेन्च दूतावासांची स्थापना करण्यात आली होती. देशाच्या विविध भागातून व्यापारी, कारागीर येथे येऊन स्थाईक झाले, अनेक मंदिर, मस्जीद, दर्गे, वाडे, देवड्या, बावड्या, विहीर, बझार, पुरे, हमाम यांची निर्मिती केली गेली. बेगमपुरा, जयसिंगपुरा, भावसिंगपुरा, पहाडसिंगपुरा, औरंगपुरा, नागेश्वरवाडी, भोईवाडा, हर्सूल, छावणी, फाजालपुरा, कर्णपुरा, नवाबपुरा, बायजीपुरा या उपविभागांची निर्मिती खाम नदीच्या काठी करण्यात आली.

औरंगजेबच्या मृत्यूनंतर  निजाम-उल-मुल्क असफजाह यांनी औरंगाबाद येथे स्वतःच्या स्वतंत्र्याची घोषणा केली. त्यांनी नवखंडा महालामध्ये आपले वास्तव्य केले. जे खाम नदीच्या तीरावरच स्थित आहे. असफजहाने शहराच्या सौंदर्यात आणखीन भर टाकली आणि अनेक राजवाडे, बाग, मस्जीदी आणि कालवे बांधले. महत्त्वाचे म्हणजे याचकाळात पानचक्की, गुलशन महाल, दमडी महाल, बारादरी, हवेली आरसे महाल ई. वास्तूंची निर्मिती केली गेली.

भारताच्या स्वातंत्र्य चळवळी मध्ये देखील औरंगाबादने मोलाची भर पाडली. निझामाने इंग्रजांच्या अधिपत्याखाली राहून मराठवाडा वरील ताबा मजबूत ठेवला होता आणी विलीनिकरणास नकार दिला होता तेव्हा औरंगाबाद येथील विद्यार्थी, स्त्रिया, पुरुष या सर्वांनी जीवाची परवा न करता  अतोनात कष्टाने मराठवाडा मुक्तीसंग्राम घडवून आणला.

अशा समृद्ध आणि वैभवशाली वारसा लाभलेल्या या शहरामध्ये प्रत्येक काळाच्या खुणा वास्तुरूपाने कोरल्या गेल्या आहेत ज्या आजतागायत आपल्या शहराच्या वैभवाची साक्ष देत आहेत काही वास्तू आज दुर्लक्षित आहेत आणि नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहेत, यांचे संवर्धन होणे अत्यावश्यक आहे. आपल्या शहराचा संपन्न वारसा पुढील पिढीकडे हस्तांतरित करण्यासाठी आजपासून प्रयत्न करणे हे आपले कर्तव्य आहे..

 भोकरदन (भोगवर्धन)

 

भोकरदन (भोगवर्धन)

पोस्तसांभार :रामेश्वर जाधव पाटील 

महाराष्ट्रातील प्राचीन अवशेषांसाठी प्रसिद्ध असलेले एक स्थळ. हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील तालुक्याचे एक ठिकाण आहे. स्थानिक दंतकथा या नगराला कृष्णशत्रू भौमासुराची राजधानी मानते. दंतकथेनुसार याचे नाव भोगवर्धन किंवा भगदनाथ या राजाच्या नावाचा अपभ्रंश होऊन झाले असावे. लोकसंख्या ९,६८० (१९८१). ते खेळणा नदीकाठी सिल्लोड-जाफराबाद रस्त्यावर सिल्लोडच्या पूर्वेस सु. २० किमी.वर वसले आहे. हे ठिकाण उज्जयिनी (उज्जैन) ते पैठण या व्यापारी मार्गावर दण्डक अरण्यात वसले होते, असा प्राचीन वाङ्‌मयात तसेच मार्कण्डेयादी पुराणांत व अनेक उत्कीर्ण लेखांत याचा उल्लेख आढळतो. प्राचीन काळी हे जनपद होते आणि नंतर त्याला विषयाचा (प्रांताचा) दर्जा प्राप्त झाला. येथील रहिवाशांनी सांची व भारहूत येथील स्तूपांच्या बांधणीस दान दिल्याचे उल्लेख तेथील अभिलेखांत आढळतात. माहिष्मतीचा कलचुरी राजा शंकरगण याने भोगवर्धन विषयातील एका गावातील जमीन ब्राह्मणाला दान दिल्याचा उल्लेख ५९७ च्या लेखात आहे. इसवी सनाच्या आठव्या–नवव्या शतकांच्या सुमारास खेळणा नदीच्या काठांवर कोरलेल्या सात खोल्या आणि सभागृहयुक्त एक शैव लेणे इथे आहे; तथापि त्यानंतरचा या गावाचा इतिहास ज्ञात नाही. उत्तर पेशावाईत हे गाव हैदराबादच्या निजामाच्या अखत्यारीत आले. भोकरदनच्या सभोवती प्राचीन तटबंदीचे अवशेष असून जुन्या किल्ल्यात तहसील कार्यालय आहे. गावात जुनी आठ लहान मंदिरे असून त्यांपैकी खंडोबाचे मंदिर मोठे आहे. तेथे प्रतिवर्षी यात्रा भरते. याशिवाय नदीकाठी एक महानुभव पंथाचे प्राचीन मंदिर आहे. दर शनिवारी येथे बाजार भरतो. भोकरदन कांबळी व खंडसरी साखरेसाठी मराठवाड्यात प्रसिद्ध आहे.

शां. भा. देव आणि र. शं. गुप्ते यांच्या मार्गदर्शनाखाली येथे १९७३-७४ साली उत्खनन करण्यात आले. त्यांत पूर्वंसातवाहन, उत्तरसातवाहन आणि सातवाहनोत्तरकालीन भिन्न वस्त्यांचे बहुविध अवशेष आढळले. उत्तरसातवाहन काळातील भारताचा रोमन संस्कृतीशी असलेल्या व्यापारामुळे भोकरदनची भरभराट झाली. या समृद्धीमुळे कलाकौशल्याचे हे केंद्र बनले. उत्खननात कारागिरांची अनेक घरे आढळली असून ती गुळगुळीत जमिनीची व कबेलूंनी शाकारलेल्या छतांची आहेत. पाटा-वरवंटा, जाते, पळ्या, थाळ्या, डाव, झाकण्या, मडकी इ. हरतऱ्हेच्या नित्योपयोगी वस्तू येथील घरांत मिळाल्या, या घरांतील सांडपाणी वाहून जाण्याचीही सोय चांगली होती. उत्खननांत घरांच्या अवशेषांशिवाय काही नाणी, मृण्मूर्ती आणि दागिने सापडले. नाण्यांचे प्रकार आणि आकार भिन्न असून नाण्यांमध्ये काही आहत नाणी तसेच सातवाहन-क्षत्रप-कार्दमक आणि गुप्त राजे यांची तांब्याची, मिश्रधातूंची आणि सोन्याचा मुलामा दिलेली नाणी आढळली. येथे मिळालेल्या अनेक प्रकारच्या व आकारांच्या मण्यांत अफीक, प्रवाळ, रक्ताश्म, इंद्रनील, स्फटिक इ. मूल्यवान खडे आहेत. उत्खननात उपलब्ध झालेल्या बांगड्या हस्तिदंती, शंखाच्या आणि विशेषत्वे तांब्याच्या आहेत.

येथील अवशेषांत सु. सातशे पक्वमृदा वस्तू मिळाल्या. त्यांपैकी मानवप्राणी व पशू यांची शिल्पे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. इतर वस्तूंत कर्णभूषणे, पूजेची अर्चनाकुंडे व घरगुती वापरातील हस्तिदंती कंगवे, कज्जलशलाका (काजळाच्या डब्या), सोंगट्या, थाळ्या इत्यादींचा समावेश होतो. कर्णभूषणे डाळिंबीच्या फुलांसारखी कलाकुसर केलेली असून भारतात अन्यत्र उपलब्ध न झालेले किन्नरी-पात्र, शिवाय एका झाकणावरील तीन स्त्रियांच्या उर्ध्वांगाची मूठ इ. अवशेष लक्षणीय आहेत.

येथील मानवी शिल्पांतील दोन स्त्री-प्रतिमांपैकी एक इटलीमधील पाँपेई या ठिकाणी १९३०-३१ साली झालेल्या उत्खननात मिळालेल्या स्त्री-प्रतिमेसदृश आहे. दोन दासींच्या मधोमध उभी असलेली ही स्त्री सडपातळ व बांधेसूद आहे. हिचा काळ इ. स. पू. पहिले ते इसवी सनाचे पहिले शतक असावा. सातवाहन काळात भोकरदन हे हस्तिदंती कलावस्तूंचे केंद्र असावे आणि येथील वस्तूंची व्यापारानिमित्त देवाण-घेवाण होत असावी, असे अनुमान केले जाते. त्यामुळे पाँपेई येथे उपलब्ध झालेली स्त्री-प्रतिमा मूळची याच भागातली असावी, असेही म्हणता येईल. यांशिवाय येथील उत्खननात मातृकादेवींच्या दोन शिलामूर्ती मिळाल्या. त्या दोन्ही मूर्ती विशीर्ष असून योनिस्तनयुक्त उत्तानपाद मूर्ती आहेत. त्यांपैकी एका मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंस कमळे कोरलेली आहेत. तज्ञांच्या मते त्या इ. स. पाचव्या-सहाव्या शतकांत खोदल्या असाव्यात.

सातवाहन सत्तेच्या अवनतीनंतर पैठणप्रमाणेच या गावाचा रोमशी व्यापार मंदावला असावा आणि हळूहळू त्याचे ऐश्वर्य आणि महत्त्व कमी झाले असावे. पुढे मध्ययुगात या नगरीला थोडे महत्त्व लाभले होते.

मराठी विश्वकोश

 पुरातन गणेश (रुद्रेश्वर) लेणी.

 

Goraksha Ghawate

पुरातन गणेश (रुद्रेश्वर) लेणी.

डोंगररांगेत दडलेली निसर्गसंपन्न आणि तीन हजार वर्षांची पुरातन प्राचीन रूद्रेश्वर लेणी.

Rudreshwar caves (temple), Dakala, Maharashtra.

अवघ्या विश्वाला अजिंठ्याच्या चित्र शिल्पांनी मोहिनी घातलेल्या या लेणीच्या मागील बाजूस तीन हजार वर्षांचे पुरातन गणेश (रुद्रेश्वर) लेणी आहे. सोयगावच्या दक्षिणेस पाच किलोमीटर अंतरावर अजिंठा पर्वतरांगेत हे महादेव मंदिर व गणेश लेणी आहे. शहरापासून गलवाडा, वेताळवाडी मार्गाने गणेश लेणीच्या पायथ्यापर्यंत जाता येते. गणेश लेणीत प्रवेश करताच मोठा ४० ते ५० फूट लांब व १२ फूट उंचीचा सभामंडप आहे. भिंतीत ४ फूट उंचीवर भव्य व प्रसन्न मुद्रेतील मंगलमूर्ती आहे. मूर्ती डाव्या सोंडेची व पाच बाय पाच फुटांची आहे. या मूर्तीच्या मागील भुयार अजिंठा लेणीपर्यंत असल्याचे सांगण्यात येते. उजव्या खांबावर नरसिंहाचे व डाव्या खांबावर नटराजाचे शिल्प तीन फूट उंचीच्या आकारात कोरलेले आहे. अंगारकी व संकष्टी चतुर्थीच्या दिवशी दर्शनाकरिता भाविक गर्दी करतात. पर्वताच्या मधोमध कोरलेल्या या गणेश लेणीत एका प्रशस्त दगडी बैठकीवर महादेवाची पिंड आहे. तसेच पिंडीसमोर भव्य आकाराचा नंदी आहे.

 

अजिंठा डोंगररांगेच्या कुशीत वसलेली रुद्रेश्वर लेणी पर्यटक-भाविकांसाठी भ्रमंतीची अद्भूत पर्वणी ठरली आहे. श्रावण महिन्यात लेणीतील महादेवाच्या दर्शनासाठी भाविकांची वर्दळ असते. उपद्रवी पर्यटकांची झुंबड नसल्यामुळे लेणी परिसराचे अजिंठा डोंगररांगेच्या कुशीत वसलेली रुद्रेश्वर लेणी पर्यटक-भाविकांसाठी भ्रमंतीची अद्भूत पर्वणी ठरली आहे. श्रावण महिन्यात लेणीतील महादेवाच्या दर्शनासाठी भाविकांची वर्दळ असते. उपद्रवी पर्यटकांची झुंबड नसल्यामुळे लेणी परिसराचे निसर्गसौंदर्य अबाधित आहे, पण धबधबा, हिरवेगार डोंगर आणि लेणी पाहण्यासाठी आलेल्या पर्यटकांना सुविधा देण्याची गरज आहे.

 जगप्रसिद्ध अजिंठा डोंगररांगेत रुद्रेश्वर लेणी आहे. स्थापत्य आणि निसर्गसौंदर्याची मुक्त उधळण असल्यामुळे परिसर पर्यटकांना आकर्षित करतो. धबधबा पाहण्यासाठी पंचक्रोशीतील पर्यटक-भाविकांची गर्दी झाली आहे. लेणीत ६० फूट लांब आणि १२ फूट उंच सभामंडप आहे. लेणीच्या मध्यभागी आकर्षक गणेशमूर्ती आहे. डाव्या सोंडेच्या गणपतीचे दर्शन घेण्यासाठी दूरवरून भाविक येतात. मूर्तीशेजारी उजव्या बाजूस नरसिंह व डाव्या बाजूस नटराजाचे शिल्प आहे. लेणीत चौथऱ्यावर महादेवाची पिंड असून, समोर नंदीची देखणी मूर्ती आहे. श्रावण महिन्यात महादेवाच्या दर्शनासाठी भाविक येत असतात. यानिमित्त लेणीजवळ बेल-फूल व प्रसादाची दुकाने आहेत. लेणीत पुरेसा प्रकाश नसल्यामुळे कोरीव काम पाहता येत नाही. पूर्वीच्या कोरीव कामाचे अवशेष भिंतीलगत दिसतात, मात्र नक्षीची बरीच झीज झाली आहे. लेणीवरून तीर्थकुंडात पडणारा धबधबा पर्यटकांचे खास आकर्षण आहे. ‘सेल्फी’ काढण्याच्या नादात दुर्घटना घडत असल्यामुळे गर्दीच्या वेळी पोलिस बंदोबस्त आहे. उपद्रवी पर्यटकांना रोखल्यामुळे धबधब्याच्या वरील बाजूस अनुचित प्रकार थांबले आहेत. धबधब्याचे पाणी भाविक-पर्यटक पिण्यासाठी वापरतात. लेणीजवळून सोयगावचे धरण आणि वेताळवाडी किल्ला दिसतो. हा निसर्गरम्य परिसर ‘टिपण्यासाठी’ हौशी छायाचित्रकारांची गर्दी असते. लेणीला २००६-०७मध्ये तीर्थक्षेत्राचा दर्जा मिळाला आहे, मात्र याअंतर्गत कोणतेही काम झाले नाही, असे स्थानिकांनी सांगितले

 लेणी पाहताना काळजी घ्या
अजिंठा लेणीपूर्वी रुद्रेश्वर लेणी कोरली असावी, असा संशोधकांचा अंदाज आहे. मोठ्या डोंगरात लेणी कोरल्यामुळे तिची भव्यता अधिक अधोरेखित होते. उंडणगाव, हळदा रस्त्याने गेल्यास हळद्यापासून रुद्रेश्वर लेणीकडे जाणारा रस्ता आहे. रस्त्यालगत वाहने उभी करून दोन-तीन किलोमीटर पायी अंतर आहे. डोंगर उतरून लेणीपर्यंत जाण्याचा रस्ता बिकट आहे. त्यामुळे पर्यटक-भाविकांनी लेणीपर्यंत जपून जाणे आवश्यक आहे. 

सातपुड्याच्या कुशीतलं, आदिवासींच्या भूमीतलं: नंदुरबार

 https://adimculture.wordpress.com/category/tribal-culture/%e0%a4%97%e0%a4%a1%e0%a4%a6%e0%a5%81%e0%a4%b0%e0%a5%8d%e0%a4%97/

सातपुड्याच्या कुशीतलं, आदिवासींच्या भूमीतलं: नंदुरबार

कोकणच्या सागरकिनार्‍यापासून गडचिरोलीच्या जंगलापर्यंत पसरलेला महाराष्ट्र हा बहुजिनसी प्रदेश आहे. वेगवेगळ्या भागांमधल्या माणसांच्या वागण्या-बोलण्याच्या तर्‍हा, जगण्याच्या पद्धती, स्वभाववैशिष्ट्यं या बाबतीतही महाराष्ट्रात भरपूर विविधता आहे. वर्षानुवर्षं आपापली वैशिष्ट्यं जपत, वाढवत हे सर्व भाग एकमेकांसोबत राहत आले आहेत. यातूनच महाराष्ट्राच्या बहुविध-बहुपेडी संस्कृतीचा कोलाज तयार झाला आहे.
महाराष्ट्राच्या उत्तरेकडील खानदेशातला नंदुरबार हा जिल्हा अलिकडेच धुळे जिल्ह्याचं विभाजन होऊन अस्तित्वात आलेला. सातपुड्याच्या डोंगर-दर्‍यांत आणि जंगलाच्या सान्निध्यात राहणारे आदिवासी आणि अठरापगड जातींचे व नाना धर्मांचे लोक अशी सरमिसळ इथे पाहावयास मिळते. वेगवेगळ्या बोली बोलणार्‍या इथल्या आदिवासींची जीवनशैली वैविध्यपूर्ण आहे. शेती आणि जंगलसंपत्तीवर गुजराण करणार्‍या या प्रदेशात औद्योगिक विकासाचं वारं अद्याप शिरलेलं नसलं, तरी आधुनिक जीवनशैलीने शिरकाव केला आहे. त्यामुळे इथल्या आदिवासींच्या जगण्याची कुसही बदलत आहे.

महाराष्ट्राचा नकाशा जरा लक्षपूर्वक पाहिला तर, म्हणजे मुंबई, पुणे, कोल्हापूर, नागपूर ह्या लक्ष वेधून घेणार्‍या क्षेत्रांपासून ‘जरा हटके’ आपली दृष्टी नकाशाच्या डाव्या बाजूला वरच्या कोपर्‍यात नेली तर आपल्याला गुजरात आणि मध्य प्रदेश यांच्या चिमट्यात अटकलेला नंदुरबार जिल्हा सापडेल. एक दशकापूर्वीच जिल्हा म्हणून अस्तित्वात आलेल्या नंदुरबार, नवापूर, तळोदा, शहादा, अक्कलकुँवा आणि अक्राणी (धडगाव) या सहा तालुक्यांचा समावेश असलेला हा भूभाग पूर्वी धुळे जिल्ह्‌यात सामावलेला होता. असं असलं, तरी सातपुड्याच्या कुशीतील डोंगर-टेकड्यांनी व्यापलेल्या आणि आदिवासी जमातींचं बाहुल्य असलेल्या ह्या क्षेत्राचा इतिहास, संस्कृती व लोकजीवन ऐतिहासिक कालापासूनच वेगळं आणि वैशिष्ट्यपूर्णच होतं. ब्रिटिशकाळात निजाम स्टेटच्या पश्चिमेला सह्याद्रीच्या रांगांपर्यंत पसरलेला भूभाग खानदेश म्हणून ओळखला जायचा. प्रादेशिक वेगळेपण आणि कारभाराच्या सोयीकरता खानदेशचे पूर्व व पश्चिम खानदेश असे विभाग केले गेले. पूर्व खानदेश (जळगाव, भुसावळ) हा काळ्या सुपीक मातीचा, तापीच्या खोर्‍याचा भाग. कापूस, केळी याकरता नावाजलेला. मुंबईला दूधपुरवठा करणारा. पश्चिम खानदेशच्या तुलनेत संपन्न, विकसित, पुढारलेला.
पश्चिम खानदेश (धुळे, नंदुरबार) क्षेत्रातील तापी नदीच्या खोर्‍याचा भाग सोडला तर हा भाग डोंगराळ आणि मध्यम प्रतीच्या मातीचा. सातपुड्याचा भाग सोडला तर पावसाचं प्रमाणही अल्पच. आदिवासींचं बाहुल्य असलेल्या ह्या जिल्ह्यात एखाद्या विशिष्ट जातीची लोकसंख्या जास्त आहे किंवा पुढारलेली आहे अशी स्थिती नाही. गुजर पाटील, कुणबी पाटील, रजपूत, परदेशी, धनगर इत्यादी अठरापगड जाती वेगवेगळ्या भागांत विखुरलेल्या आहेत.
महाराष्ट्राच्या ज्या नकाशात पर्वत, नद्या, धरणं इत्यादी भौगोलिक तपशील असतील अशा नकाशात बघितलंत तर तुमच्या लक्षात येईल, की कोकण आणि देश यांना वेगळा करणारा आणि संपूर्ण दक्षिण भारताच्या हवामानाला वेगळा आयाम देणारा, कन्याकुमारीपासून दक्षिणोत्तर पसरलेला सह्याद्री या जिल्ह्यात आपला पसारा आडव्या आलेल्या तापी नदीच्या दक्षिण तटाशी आवरता घेतो. पूर्व-पश्चिम वाहणार्‍या तापीच्या उत्तरेकडे जरा वर दिसेल सातपुड्याचा नदीला समांतर असलेला पसारा आणि पलीकडे महाराष्ट्र व मध्य प्रदेश यांची सीमारेषा निश्चित करणारी नर्मदा. आणखीही एक नजरेला खुपणारी बाब आपल्या लक्षात येईल. तापी नदीच्या दोन्ही बाजूंनी जिल्ह्याच्या मध्यावर पाचरीसारखा आत घुसलेला गुजरातचा भूभाग. महाराष्ट्राच्या आणि गुजरातच्या सीमारेषेवर असणार्‍या तापीवरील उकाई धरणाचं जलाशय गुजरातच्या कब्जात राहावं म्हणून जलाशयाच्या दोन्ही बाजूंचं भूक्षेत्रच तोडून देण्याचा सौदा करायला महाराष्ट्रातील कोण उदार नेते जबाबदार होते याचा शोध घेण्यात आता अर्थ नाही. परंतु या धरणामुळेच गुजरातमधील बलसाड, सुरत जिल्ह्यांत हजारो एकरांचा संपन्न शुगर बेल्ट अस्तित्वात आला आणि नंदुरबार जिल्ह्यात शहादा, नवापूर, तळोदा, नंदुरबार या क्षेत्रात दरसाल गुजरातमध्ये ‘जगायला’ स्थलांतरित होणारा विपन्नावस्थेतील आदिवासी मजुरांचा बेल्ट अस्तित्वात आला, हे वास्तव आहे. सरदार सरोवर धरणाची निर्मितीही अशीच महाराष्ट्र व गुजरात यांच्या सीमेवर आहे. असं सांगतात, की सातपुड्याच्या कठीण प्रस्तरातून वाहणारी नर्मदा एका जागी इतकी अरुंद आणि खोल झाली होती, की हरणं नदीच्या खाईवरून उडी मारून पलीकडे जात. हरणङ्गाळ नावाचं गावही होतं तिथे. सरदार सरोवराच्या जलाशय क्षेत्रातूनही हजारो आदिवासींना विस्थापित व्हावं लागलं आहे. तापीवरील उकाई धरण महाराष्ट्राच्या इतर क्षेत्रात असतं (उदाहरणार्थ, पश्चिम महाराष्ट्रात) तर एवढ्या मोठ्या प्रमाणातील विस्थापन आणि शेजारच्या भूभागाची अशी पाचर महाराष्ट्राच्या शासनकर्त्यांनी मान्य केली असती का, असा प्रश्न मनात येतो.
यात गमतीचा भाग असा, की उकाईचं बॅकवॉटर गुजरातमध्ये राहावं अशी पाचर मारली गेली, तरी पावसाळ्यात पाण्याचा साठा वाढला की पाणी सीमा पार करून नंदुरबार तालुक्यात पसरतं आणि गढूळ झालेल्या पाण्यातून जलाशयातील मासे प्रवाहाच्या उलट्या दिशेने सीमा पार करून महाराष्ट्रात येतात. हे गोड्या पाण्यातील मासे गेल्या अनेक वर्षांपासून हावड्याला पाठवले जातात कोलकत्यातील फक्त गोड्या पाण्यातील मासे खाणार्‍या भद्र लोकांकरता. त्यामुळे जून-जुलै या आदिवासी शेतकर्‍यांसाठी अत्यंत हलाखीच्या दिवसांत तापीच्या काठावरील काही गावांतील आदिवासींना काही तरी जगण्याचं साधन म्हणून मच्छीमारी करून मासे व्यापार्‍यांना विकता येतात. पण याचं श्रेय राजकारण्यांना घेता येणार नाही, ते श्रेय निसर्गनियमांनाच द्यावं लागेल.
………
सातपुड्याच्या आणि सह्याद्रीच्या पसार्‍यातील टेकड्यांनी व्यापलेल्या या जिल्ह्यातील प्रमुख शहर नंदुरबार हे मात्र तुलनेनं सपाटीवर आहे, तरी भोवती छोट्या छोट्या टेकड्या आहेत. पूर्वी तर हे शहर भोवतालच्या टेकड्या मजबूत भिंतीनी जोडून किल्ल्यासारखं कोटाने सुरक्षित केलेलं होतं. मध्यप्रदेशमधून येऊन नाशिककडे जाणार्‍या उत्तर-दक्षिण मार्ग आणि सुरतकडून निजाम स्टेटकडे जाणार्‍या पश्चिम-पूर्व मार्गावरील सुरक्षित शहर असल्याने प्रचंड संपत्ती असलेल्या व्यापार्‍यांचं हे मुख्य केंद्र होतं. ब्रिटिश सत्ता स्थिरावल्यावर दक्षिण गुजरातमधील सुरत आणि पूर्व खानदेशातील मध्य रेल्वेवरील महत्त्वाचं जंक्शन भुसावळ यांना जोडणारी रेल्वेलाइनही टाकली गेली. या तापी व्हॅले लाइनवरील नंदुरबार हे महत्त्वाचं स्टेशन असल्याने हे क्षेत्र गुजरातशी जोडलं गेलेलं आहे. ब्रिटिश शासनकर्त्यांशी असलेल्या नात्याचा लाभ घेऊन सुरत परिसरातील पारशी व्यापारी मंडळी जशी मुंबईच्या दिशेने डहाणूकडे सरकली, तशीच ती बलसाड, वापी, नवापूर, नंदुरबार या खानदेशातील रेल्वेलाइनवरील प्रमुख गावांतही आली. ताडी, दारू, लाकूड इत्यादींच्या व्यापाराबरोबरच रेल्वे इंजिनात जळालेला कोळसा लिलावाने घेण्याचे पिढीजात अधिकार या लोकांनी आतापर्यंत सांभाळले होते. त्यांच्यासोबत गुजराती मंडळीही खानदेशात पसरलेली. याचा खानदेशच्या संस्कृतीवर खोल परिणाम झाला आहे. खानदेशमधील भाषेलाही त्यामुळे काहीशा तुच्छतेने धेडगुजरी म्हटलं जातं.
धेडगुजरी म्हणजे धेडाची भाषा मराठी आणि गुजराथी मंडळींची भाषा गुजरी. पण प्रत्यक्षात मात्र नंदुरबारच्या स्थानिक भाषेत ऐराणी, भिली, मराठी आणि गुजराथी आणि मध्य प्रदेशच्या सामीप्यामुळे आलेली हिंदी, या सर्व भाषांचा सहभाग आहे. आदिवासींच्या भिलोरी भाषेप्रमाणेच ऐराणी भाषेलाही वेगळी लिपी नाही, परंतु राजमान्य मराठी भाषेच्या तुलनेत ऐराणी भाषा मृदू आहे. मराठी वा संस्कृत भाषेतील उच्चाराला कठीण असलेल्या र, स, श यासारख्या अक्षरांचं ऐराणी, भिलोरीत अपभ्रंशित मृदू रूप वापरलं जातं. त्याचबरोबर बोलताना आवाजात चढउतार असणारी एक लय असते. त्यामुळे या भाषेला एक उपजत गोडवा आहे. भिलोरी भाषेत तर हे वैशिष्ट्य विशेष करून जाणवतं. खानदेशातील भाषांची विविधता एवढ्यापुरतीच मर्यादित राहत नाही. आदिवासींच्या भिलोरी भाषेतही पोटभाषा आहेत. सातपुड्यात डोगरी भिली, तर नवापूर परिसरातील मावची, पावरा भिलांची पावरी इत्यादी बोलीभाषा आहेत.
वानगीदाखल एकच वाक्य तीन बोलीभाषांत इथे देत आहे :
१) कोठली : तुमनी बगिचामा एक बारी फुल फुललो सो. ताय मला देसा का?
२) पावरी : तुमरा बगिसामाय एक हाजलो फुल सेतह छो. मेह आपहात के?
३) डोगरी : तुमा बगिसामे एक हाजलो फुल फुल्याहं. तो माहू आपाहा के?
ह्या वाक्याचा आणखी एक सांस्कृतिक संदर्भ आहे. आदिवासी समाजात पूर्वी मुलाचा बाप मुलीला मागणी घालायला जायचा तेव्हा अशा अर्थाचं वाक्य वापरून येण्याचा हेतू तो सुचवीत असे.
….
या क्षेत्राची एकच एक भाषा नाही याचं एक कारण असू शकतं, आणि ते म्हणजे खानदेशातील विविध जातींचे जनसमूह. आताच्या नंदुरबार जिल्ह्यात आणि पूर्वीच्या धुळे जिल्ह्यातही कुणा एकाच जातीचं वर्चस्व नव्हतं, आणि त्यातही उच्च जातींचं संख्याबल कमीच होतं. त्यामुळे आपापल्या जाती, पोटजातींची भाषा, संस्कृती टिकवून या अठरापगड जाती गुण्यागोविंदाने जगत होत्या, असं म्हणायला हरकत नाही. या जाती-जातींमध्ये समानता होती, असं म्हणता येणार नाही कदाचित, पण शत्रुत्वाचा अभाव होता हे निश्चितच खरं. केवळ वेगवेगळ्या जाती नाही, तर वेगवेगळ्या धर्मांचा प्रभावही आपल्याला या क्षेत्रात सहजच जाणवतो. हिंदू, मुस्लिम, जैन, महानुभावी, कबीरपंथी अशा विविध धर्मनिष्ठा असणारे समाजगट इथे एका सहिष्णुवृत्तीने जगताना दिसतात. अशाच प्रकारचं नातं हिंदू-मुस्लिम समाजगटांतही होतं. नंदुरबार शहरातील काही वर्षांपूर्वीचंच उदाहरण घ्यायचं, तर त्या वेळी नंदुरबारमध्ये एकच माध्यमिक शाळा होती आणि ती होती नगरपालिकेची. नंदुरबारच्या प्रसिद्ध दर्ग्याजवळच ही शाळा होती. शाळेमध्ये गुजराथी, मराठी आणि उर्दू या तिन्ही मीडियमचे विद्यार्थी होते. एकाच शाळेत एकमेकाचं वेगळेपण गृहीत धरून ते एकत्र शिकत होते. आठवड्यातून एक दिवस शेवटच्या पीरियडला सुट्टी असायची, पण घराकडे पळण्यासाठी नाही. घंटी झाल्याबरोबर सर्व मुलं (सर्व अठरापगड जातींची आणि जैन, मुस्लिम, हिंदुधर्माची) टेकडीवरील दर्ग्याकडे पळत सुटायची. मध्ये आडव्या येणार्‍या नदीवरील बांधावरून पोरं जीव खाऊन धावायची. एक शिक्षक साखरफुटाणे घेऊन अगोदरच टेकडीवरील दर्ग्याशी पहिल्या येणार्‍या पोरांचं स्वागत करायला तयार असायचे. पहिल्या काही मुलांना ओंजळीनं, मागून येणार्‍या पोरांना मुठीमुठीनं दिलं जायचं. नंदुरबार गावाची प्रथाही हीच होती. दर्ग्याच्या दरसाल होणार्‍या जत्रेला जाणार्‍यांत हिंदूंचा भरणा मोठा असायचा. तर गणपती उत्सवात हजेरी लावायला आणि मिरवणुकीसमोर लेझीम खेळायला मुस्लिम वस्तादांच्या तालमीतील पठ्‌ठेही हजर होत असत.
गेल्या दोन-तीन दशकांत जे देशात झालं त्याचं प्रतिबिंब इथेही उमटलं. आपापल्या धर्माशी निष्ठा असलेल्या समाजगटांत एकमेकांबद्दल द्वेष, अविश्वास आणि दूरत्व वाढत गेलं, तसं इथेही झालं आहे; परंतु तरीही ह्या धर्मनिष्ठेला कडवेपणाचा, तिरस्काराचा गडद रंग नाही, असं निश्चितपणे म्हणता येईल. शिक्षण घेणार्‍यांची संख्या वाढू लागल्यावर गुजराती लोकांचं श्रॉफ हायस्कूल आणि ब्राह्मण आणि सवर्ण जातींचं डी.आर. हायस्कूल, मुस्लिमांसाठी उर्दू अँग्लो हायस्कूल सुरू झालं. आदिवासी पोरांना शिक्षण देण्यासाठी आदिवासी समाज कार्यकर्ते नटावदकर, जनार्दन वळवी यांनीही शाळा व आश्रमशाळा सुरू केल्या. आता त्यांचं मोठाल्या शिक्षणसंस्थांत रूपांतर झालेलं आहे. एका शिक्षणसंस्थेचा इथे उल्लेख करणं अत्यावश्यक आहे. अक्कलकुँवा इथे जामिया इस्लामिया ईशातूल उल्म या संस्थेने तीस वर्षापूर्वी धार्मिक शिक्षण देण्यासाठी मदरसा सुरू केला. आज ह्या संस्थेच्या विशाल परिसरात १५ हजारांवर तरुण-तरुणी आर्ट्‌स, सायन्स, आयटीआय, आयटी, युनानी मेडिकल, बीएड, डीएड अशा शिक्षणशाखांतील उच्च पदवीशिक्षण घेत आहेत. सर्वांना होस्टेल्सची उत्तम सोय आहे. शिक्षणाचं मीडियम उर्दू आणि मराठी आहे, आणि जरी मुस्लिम समाजातील विद्यार्थी तुलनेने जास्त असले तरी आदिवासी व इतर समाजगटांचे विद्यार्थी-विद्यार्थीही इथे शिक्षण घेत आहेत. संस्थेच्या पसार्‍याची कल्पना येण्याकरता एका बाबीचा उल्लेख केला तरी पुरेसा होईल. विद्यार्थ्यांच्या जेवणासाठी पोळ्या करण्याचं यंत्र संस्थेने आणलं आहे. अगदी अल्प काळात हे यंत्र २५००० पोळ्या तयार करतं.
……………..
पुरातन काळापासून या भूमीत माणसाचं अस्तित्व होतं. प्रकाशा इथे इतिहासपूर्वकालीन आदिवासी माणसांचं अस्तित्व होतं असं दाखवणारे पुरावे उत्खननात सापडले आहेत. आर्यांच्या आगमनापूर्वीच आदिवासी या क्षेत्रात वास्तव्य करून होते, असे पुराणकालीन ग्रंथांतून उल्लेख सापडतात. स्वत: आदिवासी आपण राजस्थानकडून आल्याचं सांगतात. काही वर्षांपूर्वीपर्यंत राजस्थानातून भाट समाजाची माणसं या भागात दरसाल येत असत. आताच्या आदिवासींचे पूर्वज या भागात कसे आले याबद्दल ते कथा सांगत. एका मोठ्या परातीत पाणी टाकून, त्यात धातूची तार ताणून तयार केलेल्या वाद्याला उभं करून त्याच्या घूं घूं ध्वनीच्या तालात हे भाट आदिवासींच्या पूर्वजांच्या कहाण्या सुरामध्ये गाऊन सांगत.
भिल आदिवासींना पूज्य असलेल्या देवी मोगरा मातेचं स्थान गुजरातच्या सीमेवर आहे. दरसाल चैत्रात भरणार्‍या या देवीच्या यात्रेला हजारो आदिवासी, बिगरआदिवासी कुटुंबं येतात. दोन-दोन दिवस लाइन लावून दर्शन घेतात. ही यात्रा अमावस्येला असल्याने पूर्वी मंदिराभोवतालच्या टेकड्यांमध्ये असंख्य चुली पेटत असत, तेव्हा भोवतालच्या जंगलावर असंख्य काजवे चमचमत असल्याचा भास होत असे.
ब्रिटिशकाळात आदिवासी राजा असलेल्या काठी गावाची होळी आजही लोकांना आकर्षित करते. आपापली पूर्वापार चालत आलेली वेषभूषा करून आलेले स्त्री-पुरुष विविध रंगांची बहार आणतात. भोंगर्‍या बाजार हे या भागाचं वैशिष्ट्य आहे. पूर्वी अशा यात्रांच्या वेळी आदिवासी कुटुंबं बैलगाड्यांनी येऊन दोन-दोन दिवस मुक्काम करायची. एकमेकांवर फिदा झालेल्या जोड्या मग यात्रेचा लाभ घेऊन पळून जायच्या. कुणा तरी ओळखीच्या वा नातेवाइकांच्या घरात लपून राह्यच्या. पुरेसा अवधी सोबत काढून अशी जोडी घराकडे आली की दोन्हीकडचे नातेवाईक पंचमंडळींच्या साक्षीने आपसात भांडायची हौस पुरी झाल्यावर दोघांचं लग्न लावून देत असत. या प्रथेला ‘झगडा मोडणं’ असंच म्हटलं जायचं. असं सांगतात, की आतापर्यन्त आदिवासींच्या लग्नात आमंत्रणं देण्याची पद्धतच नव्हती. ढोल वाजायला लागला की कुणीही यावं, नाचात सामील व्हावं, लग्नघर सधन असेल तर मध्येच बाजूला जाऊन पानाच्या द्रोणातून दोन घोट मोहाची होरो पोटात रिचवावी, परत नाचात सामील व्हावं. आपल्या घरच्या भाकरी खाऊन लग्नाला जाण्याची आदिवासींची पद्धत आपल्या जातीत नाही म्हणून इतर जातींतील लोक हळहळताना मी ऐकलेत.
बिगरआदिवासी जातींमध्ये दीपावली हा महत्त्वाचा सण असतो. परंतु मध्यमवर्गात नव्याने प्रवेश केलेली आदिवासी कुटुंबं सोडली तर सर्वसामान्य ग्रामीण आदिवासी या दिवाळीला फारसं महत्त्व देत नसत. आदिवासी ज्याला दिवाळी म्हणतात ते गावाच्या सोयीने होणारं, पंचांच्या निर्णयाने होणारं एक सामूहिक हॅपनिंग असतं. ज्या गावात बहुसंख्य आदिवासी वस्ती आहे अशा गावात हा दिवस सामूहिकरीत्या साजरा केला जातो. या दिवशी बकरं कापून गावातील कुटुंबांना वाटे दिले जातात. गावात दिवाळी आहे असं समजल्यावर आठवडी बाजारात दुकानं मांडणारे विक्रेते गावात हजर होतात. गावात एक प्रकारची यात्राच भरते. जरा आडोशाला जुगारवाली मंडळी आपले अड्डे जमवतात. संध्याकाळी गावानं सौदा केलेली आदिवासी सोंगाड्या पार्टी येते आणि धेडगुजरी भाषेत करमणुकीचा कार्यक्रम सुरू होतो. स्त्री पार्ट एखादं कोवळं मिसरूड न फुटलेलं पोरगंच करतं. आदिवासींत रोडाल्या नावाचा नाचत नाचत प्रेमगीतं गायचा किंवा गात गात नाचायचा एक प्रकार आहे. दोन सोंगाडे (स्त्री व पुरुष) एकमेकांसमोर मधे काही अंतर सोडून उभे राहतात आणि आळीपाळीने प्रेमगीताचं एक-एक कडवं म्हणतात. ध्रृवपदाला दोघं जवळ येऊन अत्यंत गतीने नाचतात. या गावदिवाळीत केल्या जाणार्‍या सोंगाड्या पार्टीच्या कलापथकाचं एक वैशिष्ट्य म्हणजे प्रेक्षकांमध्ये पुढे बसण्याचा मान स्त्रियांना दिला जातो. पुरुष मंडळी मागच्या बाजूला बसतात. उत्तररात्रीनंतर स्त्रिया-मुलं निघून गेल्यानंतर पुरुष जरा जास्त रसिक होतात. संवादांत आणि गाण्यांत चावटपणाचं प्रमाण जरा वाढतं. परंतु सर्वसाधारणपणे हा गावदिवाळीचा कार्यक्रम लहानमोठ्या, स्त्री-पुरुषांना एकत्रितपणे सर्व दिवस मजा घेण्याचा असतो.
या भागात होणारी आणखी एक दिवसेंदिवस लोकप्रिय होणारी यात्रा म्हणजे सारंगखेड्याची दत्तात्रयाची यात्रा. या यात्रेला गुजरात, राजस्थान, पंजाब अशा वेगवेगळ्या प्रदेशांतून उत्तमोत्तम घोडे विकायला येतात. कित्येकदा लाखाच्या वर किंमत देऊन घोडे विकत घेणारी गिर्‍हाइकंही इथे येतात. दोन आठवडे चालणारी ही यात्रा आजकाल मुंबई-पुण्याकडील लोकांचंही आकर्षण होत आहे.
तापीच्या काठाचं श्रीप्रकाशा तीर्थस्थान तर दक्षिण काशी म्हणून ओळखलं जातं. गुजरातच्या सीमेवरील उकाई धरणाचं बॅकवॉटर कवेत घेतलेल्या गुजरातची सीमा प्रकाशापासून दोन-तीन किलोमीटर्सवर पोचलीय. नाशिकला जाणं जमलं नाही तर या भागातील हिंदू मंडळी अस्थिविसर्जन करायला प्रकाशाला येतात. आदिवासींच्या परंपरेत मात्र या स्थानाला विशेष महत्त्व नाही. आदिवासींच्या दृष्टीने मोगरामातेनंतर दुसरं पवित्र स्थान म्हणजे अस्तंभ्याचा डोंगर- सातपुड्यातील एक उंच शिखर. महाभारतातील चिरंजीवपद प्राप्त झालेला अश्वत्थामा या डोंगराच्या आसपास भटकत असतो आणि या दुर्गम अशा गडावर यात्रेसाठी आलेल्या, रस्ता चुकलेल्या वा भलत्याच वाटेला गेलेल्या यात्रेकरूंना तो सुरक्षित रस्ता दाखवतो, अशा आख्यायिका सांगितल्या जातात. गेल्या काही वर्षांपासून वणीच्या देवीला इथून चालत जाणार्‍यांची संख्याही वाढत आहे.
….
नंदुरबार जिल्ह्यातील आदिवासी बाहूल्य आणि अठरापगड जातींचं वास्तव्य यामुळे इथल्या संस्कृतीत वैविध्य आणि उर्वरित महाराष्ट्रापेक्षा असलेलं वेगळेपणही जाणवतं. लग्नाच्या वेळी लाऊडस्पीकर्स लावून सभोवताल दणाणून सोडण्याची आधुनिक पद्धती इथेही पोचली आहे. मुहूर्तवेळेच्या बाबतीत मात्र मध्यम व कनिष्ठ जातींचा ङ्गारसा आग्रह नसतो. आता तर मारुतीचं दर्शन घेऊन परतणारी नाचणारी पोरंपोरीच लग्नाची घटिका ठरवतात. लग्न समारंभात नाचणं हा अटळ असा कार्यक्रम असतो. इथे त्यात आणखीही एक स्थानिक वैशिष्ट्य आहे. हिंदी, गुजराथी वा मराठी पॉप्युलर गाणी या स्पीकर्सवर लावली जातात, पण कॅसेट्‌सचा वा सीडीचा वापर करून नाही. बहुधा कुणातरी व्यावसायिक व सुमार आवाजाच्या स्थानिक गायकाला आपल्या वाद्यवृंदासह अशा कार्यक्रमाला आणलं जातं. ज्या गाण्यांच्या तालावर नाचता येतं अशी पॉप्युलर हिंदी व गरब्याची गुजराथी गाणी हे गायक म्हणतात. गाण्यामध्ये स्त्रीच्या आवाजातील ओळी गाण्यासाठी गायिका नसते. कोवळ्या आवाजाचा मर्दच बाईच्या आवाजात अशी गाणी म्हणतो. हा प्रकार का पॉप्युलर आहे हे एक गूढच म्हणावं लागेल. कारण स्पीकर सिस्टीमवर सीडी लावण्यापेक्षा हा प्रकार निश्चितच महागडा आहे. पण एकूणच, लोक अजून लाइव्ह प्रोग्रॅम ऐकण्याला प्रेफरन्स देतात असं दिसतंय.
लग्नाची गाणी परंपरागत चालत आलेली असतात हे खरं, परंतु तशा अर्थाने ही गाणी पाठ केलेली नसतात आणि उस्फुर्त काव्यरचनाही नसते. असं म्हणता येईल, की परंपरेने चालत आलेल्या गाण्याच्या टेम्प्लेट्‌स असतात. लहान मुलांना रंगवण्याकरता पुस्तकं असतात त्यातील रेखाचित्रांप्रमाणे गाण्यांचे ढाचे तयार असतात. गाणारी बाई त्यात वर्तमान वास्तवाचे रंग भरत जाते. मग ओळखीच्या, नात्यातील व्यक्तींना टोमणे मारणं, जुन्या घडलेल्या घटनांच्या आधारे टिंगल-टवाळी करणं, असे तपशील त्यात भरले जातात. रात्रीच्या निवांत वेळी तासन् तास ही मैफल चालू राहते.
आदिवासींमध्ये तर स्त्रियांना सामूहिकरीत्या गाणी म्हणण्याची उपजतच आवड असते. चार बाया एकत्र आल्या की त्यांचे दोन गट तयार होतात. प्रौढ बायांपैकी कुणी तरी गाणं म्हणायला सुरुवात करतं. एका गटानं एक ओळ गायली की दुसर्‍या गटानं तीच ओळ परत गायची. जोपर्यंत ती बाई गाण्याची पुढची लड सोडत नाही तोपर्यंत दोन्ही गटांत गायलेल्या ओळींचं आवर्तन सुरू राहतं. यामध्ये एक लाभ असाही होतो, की एकच ओळ घोळून घोळून म्हटल्यामुळे लहान व तरुण वयातील मुलींना ही गाणी आपोआपच पाठ होतात.
गाण्याची जशी पद्धत तशीच नाचाचीही. आदिवासींच्या नाचात वापरले जाणारे ढोल चांगलेच वजनदार आणि मोठ्या आकाराचे असतात. हे ओझं गळ्यात घेऊन, एक चाळ वाजवत ढोलवाला सतत पावलं टाकत असतो. ढोलाचा आवाज आला की पोरंपोरी हळूहळू भोवती जमा होतात. पोरं, गडीमाणसं आधी नाचायला लागतात, अन् मग तारुण्याच्या सीमेवर असलेल्या मुली हळूच एकमेकांच्या पंजांत पंजे अडकवतात, खांद्याला खांदा भिडवून पावलं टाकू लागतात. मग प्रौढ स्त्रियाही पुढे होतात. ढोलवाला, बासरीवाला, झांजवाला हा वाद्यवृंद मधे आणि भोवती पुढेमागे आणि रिंगणात गोलाकारात सरकणारे पोरापोरींचे लहान लहान गट. नवरात्रीचे नऊ दिवस गल्लोगल्लीत गरबा नाचणार्‍यांचा उत्साह दृश्य व श्रवणीय रूपांत जाणवतो. पुण्यामुंबईसारखं या नाचांना धंदेवाईक रूप अजून तरी आलेलं नाही, पण त्या बाबतीतही गुजरातचं अनुकरण होणार यात शंकेला जागा नाही. गरब्याप्रमाणेच संक्रातीला पतंग उडवण्याचं वेड गुजरातमधून इथं पोचलेलंच आहे.

जिल्ह्यातील लोकांच्या रोजच्या जेवणात मुख्य पदार्थ म्हणजे ज्वारीची भाकर आणि भरपूर शेंगदाणा वापरलेली चटणी. चटणी बनवण्याच्या पद्धतीत भरपूर तेल आणि मुबलक तिखट यांचा वापर. मात्र कुठलीही जात असो, पाहुणे-रावळे आले की खिचडी पाहिजेच. सोबत पापड, कुरडया, सांडगे यासारखे तळणाचे पदार्थ असायलाच हवेत. उन्हाळ्याच्या सुरुवातीला गल्लोगल्लीत उन्हात खाटलं तिरकं ठेवून त्यावर शेवया बनवणार्‍या स्त्रिया नजरेत येतात. सणासुदीला पुरणपोळ्या, मांडे असणारच. अगदी मुस्लिमांमध्येही मटणाच्या रश्शाबरोबर मांडे खाण्याची पद्धत आहे. गुजरात जवळ असल्यामुळे आणि स्थानिक पातळीवर तूर, मूग, हरभरा यांचं उत्पादन असल्याने स्वयंपाकात बेसनाचा उपयोग भरपूर प्रमाणात केला जातो. इथल्या हॉटेलांत गेलात तरी सकाळच्या नाश्त्याला लोक शेव-खमणी (खमण ढोकळा) खाताना दिसतात. याशिवाय इथला खास पदार्थ म्हणजे भजीपात्रा. पात्रा म्हणजे आळूची पानं वा अळूच्या वड्या. मात्र खानदेशातील अळूच्या वड्या कडक तळलेल्या असतात, त्यामुळे त्या भरपूर टिकतातही. सामिष खाणारे लोक बकरं वा बोकड खाण्याऐवजी कोंबडी खाणंच जास्त पसंत करतात. चिकनगुनियामुळे काही महिने बर्‍याच लोकांनी कोंबड्या खाणं बंद केलं होतं, पण आता परत सर्व व्यवस्थित सुरू झालं आहे.
आदिवासींच्या सर्वच सणासुदींत मोहाच्या दारूला खास महत्त्व असतं. बहुधा अशी दारू खास भट्टी लावून नवसागर वा इतर किक आणणारी केमिकल्स न वापरता बनवून घेतली जाते. एकूणच, इथल्या लोकांमध्ये, आदिवासींच्या सहवासामुळे म्हणा हवं तर, पिण्याचा षोक जास्त दिसतो. कदाचित प्रमाण जास्त नसेलही; पण निदान दारू पिणं हे फारसं निषेधार्ह मानलं जात नाही हे निश्चित. असंही असू शकेल, की पलीकडेच दारूबंदी असलेलं ड्राय स्टेट आहे आणि चोरट्या दारूच्या व्यापाराला भरपूर वाव आहे. त्यामुळे मध्य प्रदेशमध्ये उत्पादित होणारी दारू महाराष्ट्रातूनच गुजरातला जात असल्याने काही प्रमाणात तो माल या जिल्ह्यातही वितरित होत असावा.

आदिवासींची वेषभूषाही वैशिष्टपूर्ण आहे. पुरुषांचे वेष खास वेगळे नसले, तरी पुरुषांनी दागिने घालणं हे समाजमान्य आहे. भिल समाजातील स्त्रिया बहुधा साडीचे दोन तुकडे करून कमरेच्या खाली एक व वर डोके व छाती झाकण्याकरता एक अशी वेगवेगळ्या रंगांची वस्त्रं वापरतात. पावरा स्त्रियांच्या पायांत, कानांत, गळ्यात वापरले जाणारे दागिने बहुधा चांदीचे असतात. बाकी ठाण्यातील वारली जमातीतील स्त्रियांना केसांची खास निगा राखून फुलं माळण्याची हौस दिसते तशी भिलांमध्ये नाही. खेड्यावर राहणार्‍या आदिवासीच्या घरामागे वाडी (किचन गार्डन) सर्रास पाह्यला मिळते. इथे मका, लिंबू यासारखी झुडपं आणि वेगवेगळ्या शेंगांचे वेल लावले जातात, परंतु फुलांची झाडं क्वचितच दिसतात. ठाण्यातील आदिवासी आपल्या घराच्या भिंती चित्रं काढून सुशोभित करतात, तीही परंपरा इथं आढळत नाही. आदिवासींत स्त्री-पुरुषातील नातं सवर्ण जातीतील या नात्यापेक्षा निश्चितच अधिक समान आहे. अगदी गुजर समाजातही कुटुंबात स्त्रीला खास अधिकार परंपरेने दिले आहेत. शेतातील धान्य एकदा खळ्यातून घरी आलं की त्याची कशी विल्हेवाट लावायची यावर घरातील प्रमुख स्त्रीचा अधिकार असतो. घरातील प्रमुख स्त्री कित्येकदा आपल्या लग्न झालेल्या मुलीकडे आपल्या मुलांपेक्षा जास्त झुकतं माप देते, अशी तक्रार गुजर पुरुषमंडळींकडून ऐकू येते. मात्र इथे एक गोचीदार परंपराही आहे. सासूनंतर घरातील मोठी सून थाकट्या जावांवर अधिकार गाजवते. त्यामुळे कुटुंबातील धाकट्या भावाला मुलगी मिळणं जरा कठीणच होतं. पण एकूणच मध्यम व अठरा-पगड जातींत स्त्रियांना पुरेसं महत्त्व आणि अधिकार परंपरेने दिलेले असतात असं दिसतं.
………….
परंतु हे शहरी सुशिक्षित जातींपेक्षा वेगळं असणारं सांस्कृतिक वास्तव व वेगळी जीवनशैली झपाट्याने बदलत आहे, हेही खरं आहे.
नंदुरबार जिल्ह्यातील लोकवस्ती मुख्यत: डोंगरदर्‍यांतील गावा-पाड्यांत पसरलेली आहे. एकूण लोकवस्तीच्या केवळ १८-१९ टक्के लोक शहरात राहतात. यातही शहरात राहणार्‍या आदिवासींचं प्रमाण अगदीच अल्प आहे. परंतु या परिस्थितीतही आता झपाट्याने बदल होत आहे आणि याचं प्रमुख कारण आहे आदिवासींमध्ये शिक्षणाचं वाढत असलेलं प्रमाण आणि त्यामुळे त्यांच्या जीवनशैलीत होत असलेले बदल. आज नंदुरबार जिल्ह्यातील शिक्षितांचं प्रमाण आहे लोकसंख्येच्या ४६-४७ टक्के. आदिवासींमधील सुशिक्षितांचं प्रमाणही आता कमी नाही. आदिवासींनी शिक्षित व्हावं म्हणून अनेक प्रकारे प्रयत्न चालू आहेत. त्यातील लहान वयापासूनच आदिवासी मुलांच्या शिक्षणासाठी आश्रमशाळा काढण्याचा कार्यक्रम शासन अनेक वर्षांपासून यशस्वीपणे राबवत आहे. आदिवासी मुलामुलींमध्ये मुलींचं गळतीचं प्रमाण काही वर्षांपूर्वी बरंच होतं, परंतु आता हे प्रमाण कमी होत चाललं आहे. यामुळे आदिवासींतील सुशिक्षितांचं प्रमाण तर वाढत आहेच, परंतु लहानपणापासून कुटुंबापासून आणि आदिवासी सामाजिक जीवनापासून वेगळे राहिल्याने आणि मुख्यत: नोकरदारवर्गात सामील झाल्याने आदिवासींचं मध्यमवर्गीयीकरणही मोठ्या प्रमाणात झालं आहे. त्यामुळे आदिवासी संस्कृतीपासूनही हा सुशिक्षित आदिवासी स्तर अलग पडत चालला आहे. इतकंच नव्हे, तर मुलांपेक्षा मुली जास्त प्रमाणात शिक्षण घेत असल्याने पदवीधर आणि नोकरी करणार्‍या मुलींना योग्य वर न मिळण्याची समस्या भेडसावू लागली आहे.
नंदुरबार स्वतंत्र जिल्हा घोषित झाल्यापासून नंदुरबार शहर व जिल्ह्याचं रूप बदलत आहे. सिव्हिल हॉस्पिटल, कलेक्टर ऑफिस, तहसिलदार ऑफिस, पोलिस कार्यालय यांच्या नवनव्या बिल्डिंगा तिथे उभ्या राहिल्या आहेत. नंदुरबारमध्ये नवं शानदार नाट्यगृहही उभं राहिलं आहे. रस्ते रुंदावले आहेत. चौकांत पुतळे उभे करून सुशोभित केले गेले आहेत. एकीकडे असे भौतिक बदल होत असताना वाढत्या लोकसंख्येमुळे, आधुनिक जीवनप्रणालीच्या प्रसारामुळे निर्माण होत असलेल्या वाढत्या गरजा पुर्‍या करण्यासाठी नोकर्‍यांच्या अभावामुळे स्पर्धा व ताणतणाव निर्माण होऊ लागले आहेत. गावागावांत पोहोचलेल्या टीव्ही आणि व्हिडिओमुळे तरुण-तरुणींच्या भोवतालचं वास्तव तर बदललेलं नाही, मात्र त्यांची स्वप्न शहरी व सधनवर्गाची झाली आहेत; वाढत्या अपेक्षा, महत्त्वाकांक्षा आणि स्पर्धा यांच्या वाढत्या दबावामुळे वाढतं नैराश्य आणि आत्महत्यांचं वाढतं प्रमाण, ही भयावह समस्या समाजाला भेडसावू लागली आहे. इथला आदिवासी मात्र यापासून अजून तरी दूर आहे. याचं कारण त्याची अल्पसंतुष्टता असावी. या संदर्भात हा सद्गुणच म्हणावा लागेल.
जिल्ह्याच्या या परिस्थितीचं विकासाचा अभाव हे एक प्रमुख कारण आहे. जिल्ह्यात उद्योगांचा विकास जवळजवळ नसल्यासारखाच म्हणावा लागेल. पहाडपट्टीतील गावपाड्यांमधील लहान मुलं आणि त्यांच्या आया यांच्यात कुपोषणाचं प्रमाण कमी होत नाहीय. नव्या जिल्ह्याच्या विकासाकरता आणि आदिवासींची स्थिती बदलावी म्हणून केंद्र व राज्यपातळीवर अनेकविध योजना कार्यान्वित होत असूनही वास्तवात बदल होताना दिसत नाही.
विकासातील अवरोधास शासकीय कर्मचार्‍यांत असलेला भ्रष्टाचार आणि निष्क्रियताही कारणीभूत आहेच, परंतु ग्रामपंचायत सभासदापासून खासदारापर्यंत राज्यकारभार करणार्‍या नेत्यांची आपमतलबी संकुचित वृत्तीही कारणीभूत आहे. शासकीय पैशाने म्हणजे पर्यायाने जनतेच्या पैशानेच येणार्‍या योजनांचं श्रेय स्वत:ला मिळणार नसेल तर त्या योजनेलाच विरोध करायचा किंवा तिला केराच्या टोपलीत टाकायचं, हा प्रकार इथले सर्वच राजकीय नेते करतात. हा प्रकार कधी कधी हास्यास्पद पातळीवर घसरतो. इथल्या एका तरुण आदिवासी नेत्याने ‘आदिवासी अडाणी आहेत’ असा युक्तिवाद करून आदिवासींना गॅस कनेक्शन देण्याच्या योजनेलाच विरोध केला होता. आपल्या क्षेत्रात होणार्‍या औद्योगिकीकरणाच्या व आधुनिकीकरणाच्या वा सार्वजनिक हिताच्या योजनांचं श्रेय विरोधी नेत्यांना मिळेल म्हणून योजनांनाच विरोध करणार्‍या नतद्रष्ट नेत्यांनीही जिल्ह्याचं प्रचंड नुकसान केलं आहे.
आदिवासींच्या अल्पसंतुष्टतेचा उल्लेख आधी केला आहेच. या अल्पसंतुष्टतेतूनच आदिवासी आळशी असल्याचा सर्वमान्य भ्रम किंवा ‘घरात दाणा तर भील उताणा‘ अशा म्हणी अस्तित्वात आल्या आहेत. या स्वभाववैशिष्ट्यामुळे आदिवासी समाजगटांवर व त्यांच्या पुढार्‍यांवर इतर जातींतील नेत्यांचा प्रभाव असल्याची उदाहरणं अनेक ठिकाणी आढळतात. नंदुरबार जिल्ह्यातील सहा तालुके आणि धुळे जिल्ह्यातील दोन तालुके धरून एक लोकसभेचा मतदारसंघ होतो. विधानसभेचे चार मतदारसंघ आहेत. सध्या तरी हे सर्व मतदारसंघ आदिवासींकरता राखीव आहेत. महाराष्ट्रातील एकूण आदिवासींचं नेतृत्व करणं तर सोडाच- पण या जिल्ह्यातील भील, पावरा, कोकणी इ. आदिवासींचं नेतृत्व करणारा कर्तबगार आदिवासी नेता अद्यापपावेतो लोकप्रतिनिधी झालेला नाही. वस्तुत: आदिवासी समाजात गावपातळीवर असलेल्या पंच पद्धतीतून लोकशाहीची बीजं रुजलेली आहेत; मात्र आदिवासी बाहुल्य असूनही पंचमंडळीशी नातं राखून आपलं नेतृत्व टिकवण्याचं कसब आदिवासी नेत्यांनी अवगत केलेलं नाही. जिल्ह्यातील आदिवासी नेते कुणा तरी बिगरआदिवासी नेत्याचं बोट धरून चालणंच पसंत करतात, असा गेल्या पाच-सहा दशकांचा दाखला आहे. गेल्या पाच-दहा वर्षांत ही परिस्थिती बदलत आहे. मात्र, जिल्ह्यातील राजकीय नेतृत्वाचं सकुंचित जातीय व स्वार्थी राजकारण आणि प्रत्येक चांगल्या कार्यक्रमाचं श्रेय घेण्याची धडपड यामुळे जिल्ह्याचं एकमेव वादातीत नेतृत्व अद्याप आकाराला आलेलं नाही.
….
खरं पाहिलं तर जिल्ह्याच्या विकासाला भरपूर वाव आहे. सातपुड्याच्या टेकड्यांवरील जंगलांचं संवर्धन केलं गेलं तर अजूनही असंख्य औषधी व जीवनोपयोगी वनस्पती उपलब्ध होऊ शकतात. नद्यांतून वाहून जाणार्‍या पाण्याचं नीट नियोजन केलं, येथील हवामान-जमीन यांना योग्य असलेल्या आणि पिढ्यान् पिढ्यांच्या अनुभवातून ज्यांची योग्यता सिद्ध झाली आहे अशीच पिकं घेतली तर निश्चितच लाभ होऊ शकतो. पूर्वी सातपुड्यात प्रचंड प्रमाणात सागाचं उत्कृष्ट लाकूड उपलब्ध होत होतं. आंबा, मोह, चिंच, चारोळी यासारख्या वृक्षांच्या कंदमुळांपासून आदिवासींची अन्नाची गरज तर पूर्ण होत होतीच, पण शरीरास आवश्यक सर्व प्रकारची व्हिटॅमिन्स मिळत असत. आज पहाडपट्टीत कुपोषित बालकांची समस्या भयावह रूपात सतावत आहे. आदिवासी समाजात शारीरिक व मानसिक रोगांवर उपचार करणारे भगत व वैदू असतात. वैदूंना जंगलातील वनस्पतींचा वडिलोपार्जित ज्ञानसाठा उपलब्ध आहे. ज्यांनी जगण्याचं साधन म्हणून वनखात्याची नोकरी पत्करली आहे अशा सरकारी कर्मचार्‍यांनी स्थानिक वनस्पती व पशुपक्षी यांचं परंपरागत ज्ञान असलेल्या स्थानिक लोकांचं सहकार्य घेतलं, तर स्थानिक जनसमूह श्रीमंतीचे नाही पण सुखी सुरक्षित जीवन निश्चितच जगू शकतील.
नैसर्गिक संसाधनांचा सम्यक उपयोग करून जगण्याची शैली ही डोंगरटेकड्यांच्या कुशीत राहणार्‍या समाजगटांनी शतकानुशतकांच्या अनुभवातून विकसित केली होती. नैसर्गिक संसाधनाचा अमर्याद उपयोग व विनाश यातून काय संकटं आकारात येतात याचा कटू अनुभव मानवाला घ्यावा लागत आहे. वनखात्याच्या मालकीच्या जमिनीवर अतिक्रमण केलं जातं जमिनीवर शेती करण्याच्या उद्देशाने. ही जमीन बहुधा शेतीयोग्य नसते. केवळ अशा जमिनीवरील उत्पादनातून शेतकर्‍याला जगणं कठीणच असतं. आदिवासी कुटुंबांना खासगी मालकीने जंगल राखण्याच्या अटीवर जंगल उत्पादनं घेण्याची परवानगी दिली तर वनविकास होणं अवघड नाही. परंतु जंगलविकास करण्यात वनखात्यांच्या कर्मचार्‍यांनाच रस नसतो. चांगलं जंगल वाढलं तर त्यातून या कर्मचार्‍यांना ‘वरचं’ उत्पन्न काय मिळणार? त्यापेक्षा जंगल नष्ट झालेली पडीक जमीन ही दरवर्षी विणार्‍या गाईप्रमाणे कमाई देणारी असते. अशी जमीन दरसाल कुणा तरी आदिवासी शेतकर्‍यांना कसायला देऊन त्याच्याकडून मन मानेल ती देणगी घेता येते. पावसाळ्याचं एक पीक घेतलं की त्या आदिवासीचा जमिनीच्या तुकड्याशी संपर्क तुटतो. पुढल्या वर्षी नव्याने सौदा, परत देणगी. परिणामी असं दिसतं, की वनकर्मचारीच आदिवासींना जंगल तोडायला उत्तेजन देतात.
शहादा तालुक्यात नुकतीच अशी घटना झाली. बहुधा डोंगर-टेकड्यांवर जंगलतोड झाली तरी ही झाडं मुळातून नष्ट होत नाहीत. त्यामुळे एक-दोन वर्षं या जंगलजमिनींना संरक्षण दिलं की जंगल नव्याने वाढू लागतं. दरा विरपूर या गावातील रहिवाशांनी अशाच प्रकारे जंगल राखलं होतं, गेल्या सहा वर्षांपासून. या साली येथून कित्येक मैल दूर असलेल्या धडगाव भागातील पावरा आदिवासींनी या राखलेल्या जंगलाची मोठ्या प्रमाणात तोड केली. माहीतगार असं सांगतात की यामागे वनकर्मचार्‍यांचीच प्रेरणा होती. पूर्वी आदिवासी गावांत एकोपा होता; निवडणुकीतील स्पर्धेच्या राजकारणाने, गटबाजीने, धर्मपंथद्वेषाने गावाचं वातावरण दूषित झालं नव्हतं. आता मात्र असं घडतंय. आदिवासी गावांमधला एकोपा कमी होतोय. हितसंबंधी लोक याचा फायदा घेताहेत. परंतु एक आहे, निसर्गाबद्दल आपलेपणा अजूनही आदिवासी स्त्रीपुरुषांत टिकून आहे. वनखात्याच्या मालकीत असलेली सर्व जमीन आदिवासींना केवळ वर्षात एक पावसाळी पीक काढण्यासाठी नाही, तर मोह, चारोळी, चिंच, हिरडा यासारखे मोठे वृक्ष, औषधी गुण असलेली झुडपं आणि पावसाळी एकपिकी शेती, अशा प्रकारची मिश्र शेती करण्यासाठी दिली गेली तर सातपुडा काही वर्षांतच हिरवागार दिसू लागेल.
…..
आदिवासींनी आपली आदिम संस्कृती टिकवून ठेवावी असं अनेकांना मनापासून वाटतं. हे केवळ रोमॅन्टिसिझममधून होतं असं मला वाटत नाही. आदिम संस्कृती विकसित झाली माणसामाणसांतील परस्परावलंबी आणि निसर्गावलंबी सहज संबंधांतून. समूहामध्ये प्रत्येकजण प्रामुख्याने आणि प्राथमिकतेने होता माणूस. तिथे राजा आणि प्रजा, उत्पादक आणि गिर्‍हाईक, मालक आणि मजूर अशा वर्चस्ववादी नात्यांतून आलेले संबंध अस्तित्वातच नव्हते. आदिम संस्कृतीचं आकर्षण आकारतं ते माणूस म्हणून. आपण जे हरवलंय त्याच्या धूसर स्मृतीतून. पण संस्कृतीचा संबंध असतो जीवनशैलीशी. जीवनशैली आकारते भोवतालाशी घडणार्‍या जिवंत संबंधातून. आदिवासीचं भोवताल बदलतंय, जीवनशैली बदलतेय. मग आदिम संस्कृती टिकून राहणार कशी?
या काळात एवढंच म्हणता येईल, एका स्थानावरून दुसर्‍या स्थानी स्थलांतरित होणारे विस्थापित आणि एका संस्कृतीतून दुसर्‍या संस्कृतीत स्थित्यंतरीत होणारे विस्थापित, दोघांचीही पीडा एकाच प्रकारची आहे. ही पीडा केवळ आदिवासी जमातीच नव्हे तर भारतीय संस्कृतीच्या परिघावरील सर्वच जाती-जमाती अनुभवत आहेत. नंदुरबार जिल्हा अशा अनेकांतील एक आहे. या दगडाधोंड्यांच्या महाराष्ट्रात सह्याद्री, सातपुडा, विंध्य अशा पर्वतरांगांशी नातं सांगणार्‍या डोंगरदर्‍यांतील अनेक क्षेत्रांतील लोकसमूहांचीही हीच पीडा आहे.