महाराष्ट्रातील सर्वात कमी लोकसंख्या असलेला जिल्हा सिंधुदुर्ग!

कोकणातल्या फणसासारखा गोड आणि रसाळ असा जिल्हा सिंधुदुर्ग!

शिवाजी महाराजांच्या ऐतिहासिक अश्या सिंधुदुर्ग किल्ल्याला जन्माला घालणारा जिल्हा!

विस्तिर्ण असा समुद्र किनारा लाभलेला हा जिल्हा.

नेरूर या ठिकाणी काही शिलालेख आढळुन आले त्या शिलालेखावरून येथे कधीकाळी चालुक्यांची सत्ता होती असे उल्लेख आढळतात.

मराठयांच्या अगोदर येथे आदिलशाही राजवट होती.

सिंधुदुर्ग जिल्हा पुर्वी रत्नागिरी जिल्हयाचाच एक भाग होता 1 मे 1981 ला तो स्वतंत्र जिल्हा म्हणुन उदयाला आला.

ऐतिहासीक अश्या किल्ल्यामुळे या शहराला सिंधुदुर्ग असे नाव पडले.

Sindhudurg District Information in Marathi

सिंधुदुर्ग जिल्हाचा इतिहास आणि संपूर्ण माहिती – Sindhudurg District Information in Marathi

25 नोव्हेंबर 1664 ला छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दुरदृष्टीकोनातुन या किल्ल्याची मुहूर्तमेढ रोवल्या गेली आणि 3 वर्षांमधे सिंधुदुर्ग किल्ला संपुर्ण बांधुन तयार झाला.

समुद्रमार्गे येणाया शत्रुवर नजर ठेवण्याकरता आणि त्याला नामशेष करण्याकरता या किल्ल्याची निर्मीती झाली, या किल्ल्याचे वैशिष्टय म्हणजे हा किल्ला शत्रुला सहजासहजी दिसत नसे अश्या प्रकारे हा बांधण्यात आला आहे.

हा एकमात्र असा किल्ला आहे ज्यात शिवाजी महाराजांचे मंदिर बांधण्यात आले आहे आणि त्यांच्या पंजाची छाप या ठिकाणी पहावयास मिळते.

या जिल्हयात सुमारे 37 किल्ले असुन किल्ल्याचे सर्व प्रकार येथे बघायला मिळतात जसे सागरी जलदुर्ग, भुमीवरचा भुईकोट किल्ला, आणि उंच डोंगरावरचा गिरीदुर्ग.

सिंधुदुर्ग जिल्हयातील तालुके – Sindhudurg District Taluka List

सिंधुदुर्ग जिल्हयात एकुण 8 तालुके आहेत

सावंतवाडी
कणकवली
कुडाळ
देवगड
दोडामार्ग
मालवण
वेंगुर्ला
वैभववाडी

सिंधुदुर्ग जिल्हयाविषयी काही महत्वाच्या आणि वैशिष्टयपुर्ण गोष्टी – Satara Jilha Chi Mahiti

लोकसंख्या 8,68,825
क्षेत्रफळ 5207 वर्ग कि.मी.
एकुण तालुके 8
एकुण गावं 752
साक्षरतेचे प्रमाण 30%
1000 पुरूषांमागे स्त्रियांचे प्रमाण 1036
राष्ट्रीय महामार्ग क्र. 66 या जिल्हयातुन गेला आहे.
सिंधुदुर्ग च्या पुर्वेकडे अरबी समुद्र, दक्षिणेकडे कर्नाटक राज्यातील बेळगांव आणि गोवा आणि उत्तरेकडे रत्नागिरी जिल्हा आहे.
सिंधुदुर्ग जिल्हा 1999 ला महाराष्ट्रातला पहिला पर्यटन जिल्हा घोषीत करण्यात आला.
121 कि.मी. चा विस्तीर्ण असा समुद्रकिनारा या जिल्हयाला लाभलाय…
या जिल्हयात अनेक त.हेची रानफुलं आढळतात अभ्यासकांकरता हा अमुल्य असा ठेवा आहे.
पर्यटन, मासेमारी, येथील मुख्य व्यवसाय.
या ठिकाणी विशेषतः हापुस आंबा, फणस, काजु यांचे विपुल प्रमाणात उत्पन्न घेतले जाते.
सिंधुदुर्ग किल्ल्याला 21 जुन 2010 ला भारत सरकारनं महाराष्ट्र राज्यातील राष्ट्रीय संरक्षित स्मारक म्हणुन जाहीर केले आहे.
छत्रपती शिवाजी महाराजांचा हा ऐतिहासीक असा किल्ला जणु काही समुद्रात पाय रोवुन उभा असल्यासारखा भासतो.
कोकणचे गांधी म्हणुन ज्यांना गौरवलं जातं असे अप्पासाहेब पटवर्धन! सिंधुदुर्ग जिल्हयात कणकवलीजवळ गोपुरी या ठिकाणी यांचा आश्रम आहे.
रत्नागिरी, बेळगांव आणि गोव्यातील दाभोली ही जवळची विमानतळं आहेत.

तिर्थस्थळं आणि पर्यटन स्थळं – Places to Visit in Sindhudurg District

एकंदरीतच कोकणाला विस्तिर्ण असा समुद्रकिनारा लाभला असल्याने पर्यटनाकरताच हा जिल्हा ओळखला जातो. फिरण्याकरता तर असंख्य अशी ठिकाणं असुन जी मनाला शांतता आणि प्रसन्नता प्रदान करतात.

अनेक धार्मीक स्थळं देखील भाविकांकरता महत्वाची असुन येथे दरवर्षी भाविकांची संख्या वाढतीच आहे.

आता आपण सिंधुदुर्ग जिल्हा पर्यटन स्थळांकडे एक नजर टाकू.

मला आठवतं लहान असताना आम्ही कुडाळला होतो तेव्हां विहीरीकडे उभे राहून गोव्याच्या रंगीत गाड्या बघायचो. त्यातून फिरणारी माणसं वेगळीच वाटायची. आम्ही फक्त वर्षातून एकदा यस्टीच्या डब्यातून मामाकडे आणि गावाला जायचो. आता काळ बदलला. फिरणारी माणसे ऐवजी पर्यटन आणि पर्यटक हा प्रकार आला. खुप लांब देशात फिरण्यापेक्षा आपल्या सभोवती सिंधुदुर्ग जिल्ह्या मध्येच अनेक स्थळं अशी पाहण्यासारखी आहेत, की ती पाहायला आता लांबून लोक येतात. कोकण रेल्वे, प्रायव्हेट गाड्या यामुळे पर्यटकांचा ओघ वाढतच आहे. काही सुविधा अजून व्हायच्या आहेत.

सुरवात कणकवलीपासूनच. कारण जिल्ह्याच्या मध्यवर्ती शहरातच रेल्वे स्थानक, हॉटेल्स व एसटी स्टँड यासगळ्यामुळे बहूतांश पर्यटक कणकवलीपासुनच फिरायला सुरवात करतात.

प्रवासास आवश्यक समान खरेदी करा अमेझॉन वर

कणकवली – भालचंद्र महाराज :

सत्पुरूषांच्या या पुण्य कोकण भूमित भालचंद्र महाराज हे एक प्रसिध्द योगी पुरुष होऊन गेले. भालचंद्र महाराजांचे जगात अनेक भक्त गण आहेत. कणकवली श हरात त्यांची समाधी आहे. त्या समाधी स्थळावर सुंदर मठाची स्थापना करण्यात आली आहे. भालचंद्र महाराजांचे सर्व भक्तगण दरवर्षी महाराजांच्या जन्मादिवशी महाराजांच्या कणकवलीतील मठात येतात. अतिशय धीर गंभीर आणि प्रसन्नतेने भालचंद्र महाराजांचे मठ भरुन राहिल्याने येथे येणारा भक्तगण आनंदीमनाने तृप्त होतो. मठामधे भालचंद्र महारांजानी जेथे समाधी घेतली ते स्थान अतिशय पवित्र आहे. इथे आल्यावर मन:शांती लाभते.

गोपुरी आश्रम, कणकवली :

कोकणगांधी सिताराम पुरुषोत्तम तथा आप्पासाहेब पटवर्धन यांनी स्थापन केलेला गोपुरी आश्रम कणकवलीत वागदे येथे गडनदीच्या तिरावर आहे. त्यांनी गोपुरीत कृषी क्षेत्रातून रोजगार कला उपब्ध करता येईल हे कृतितून सिध्द करुन दाखविले आहे. त्यांचा आदर्श जपणार्‍या त्यांच्या अनुयायांनी शेती, फळप्रक्रिया उद्योगात आता भरीव कामगिरी केली आहे.

भिरवडेंचे रामेश्वर देवालय:

येथील रामेश्वर मंदिर डोंगराच्या कुशीत आहे. देवालयाबरोबरच येथील निसर्गसौंदर्यही भाविकांच्या भक्तीमय आनंदात अमोल ठेवा निर्माण होतो.

प्रवासास आवश्यक समान खरेदी करा अमेझॉन वर

घोणसरीचा शिवगड किल्ला :

निसर्गरम्य आणि हिरव्यागार परिसराच्या सान्निध्यात हा ऐतिहासिक साक्ष देणारा किल्ला पर्यटकांना कायम खुणावतो. तेथे भवानी मातेचे देवालय आहे.

वैभववाडी :

नावातच वैभव असणार्‍या नैसर्गिक ओतप्रोत भरलेली वैभववाडीतील पर्यटन स्थळे

नापणेचा धबधबा :

या धबधब्याचा उगम नाधवडे या गावी झाला आहे. तळेरेपासून १६ कि.मी. वर काहीसा आडबाजूला हा धबधबा आहे. हा धबधबा बारमाही कोसळत असतो. पाण्यामध्ये गंधकाचा अंश असल्याने येथील पाण्याने स्नान केल्यास त्वचाविकार बरे होतात असे आरोग्यतज्ञांचे मत आहे. त्यामुळे पर्यटकांसोबत त्वचा विकाराने ग्रासलेले लोक येथे भेट देत असतात.

ऐनारी डोंगरातील लेणी :

वैभववाडी तालुक्यातील ऐनारी गावात डोंगरामध्ये प्राचिन गुंफा असून त्यामध्ये कोरीव लेणी आहेत. सुमारे १५० वर्षांपूर्वी या गुंफेचा शोध लागला. गुंफा अद्याप दुर्लक्षित असून आत काळोख असल्याने बॅटरी घेऊनच आत जावे लागते.

देवगड :

देवगड हापूस आंब्याबरोबरच येथील पर्यटन स्थळे ही पर्यटकांना मनतृप्त आनंद देतात.

देवगड किल्ला :

देवगडचा किल्ला हापूस आंब्याइतकाच प्रसिध्द आहे. त्याची ख्याती पर्यटकाला निश्चित आकर्षित करते. येथील किनारा व हापूस आंब्याची ही रोचकता औरच आहे.

विजयदुर्ग :

सहा हेक्टर क्षेत्रात विस्तारलेल्या या जलदुर्गाची तटबंदी पर्यटकांचे खास आकर्षण बनले आहे. हा किल्ला पूर्वी मराठा आरमाराचे एक महत्त्वाचे केंद्र होते. किल्ल्यामध्ये मंदिर, विहीर तसेच युद्धकैद्यांना ठेवण्यासाठी एक कोठडी आहे. पाण्याच्या टाक्या,पडके महाल, तोफा आजही या किल्ल्यावर आहेत. किल्ल्याचे वैशिष्टय म्हणजे सुमारे २ कि.मी. अंतर असलेले एक भुयार असून धुळपांच्या वाडयातून बाहेर पडते. १६५३ साली काबीज केलेला हा किल्ला शिवरायांच्या आरमारात समाविष्ठ पहिला “जलदुर्ग” म्हणून यांची विशेष नोंद आहे. सध्या विजयदुर्ग हे एक उत्तम मासेमारी बंदर म्हणून उदयास येत आहे.

वाडा येथील विमलेश्वर मंदिर :

देवगड पासून ६ कि.मी. अंतरावर विमलेश्वराचे सुंदर देवालय आहे. समुद्राच्या लाटांनी खळाळणार्‍या व डोंगराच्या सान्निध्यात विसावलेल्या या मंदिरात शिवपिंडी येणार्‍यांचे विशेष लक्ष वेधून घेते. या देवालयाच्या दोन्ही बाजुला खोदीव हत्ती आहेत. मंदिरासह येथील परिसरही विशेष प्रेक्षणीय आहे.

मिठबाब तांबळडेग किनारा :

हा किनारा अतिशय स्वच्छ व शुभ्र वाळूचा आहे. या किनार्‍यावर गणबादेवीचे देवालय असल्याने पर्यटक समुद्र किनार्‍याचा मनसोक्त आनंद लुटता-लुटता गणबादेवीच्या पावलावरही लीन होतात.

प्रवासास आवश्यक समान खरेदी करा अमेझॉन वर

कुणकेश्वर मंदिर :

निसर्गरम्य सौंदर्यस्थळ व जागृत धार्मिक स्थान असा दुहेरी संगम असलेले श्री क्षेत्र कुणकेश्वर हे सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील व परिसरातील लक्षावधी भाविकांचे श्रध्दास्थान आहे. दरवर्षी हजारोंच्या उपस्थितीत येथे जत्रोत्सव संपन्न होतो. शिवमंदिरासह येथील किनार्‍याचा परिसर येथे येणार्‍याला सुखावतो. मंदिराच्या पश्चिमेकडील बाजूस पायर्‍यांवर लोळण घेणार्‍या सागराची विविध रुपे न्याहाळता येतात.

ओरोस :

जिल्हा मुख्यालय सिंधुदुर्ग नगरी ओरोस येथे जिल्हा मुख्यालय म्हणून जिल्हा प्रशासनाची जिल्हा कार्यालये आहेत. अतिशय आकर्षक पध्दतीने या इमारती उभ्या आहेत.

वालावल :

येथील श्री लक्ष्मी नारायण मंदिर हे प्राचीन व उत्कृष्ठ शिल्पाकृती असलेले देवालय आहे. या देवालयाची रचना, लाकडी कोरीव काम, अंतर्भागाची सजावट, बाजूस असलेला तलाव, त्यात फुललेली कमल पुष्पे रसिकाना मोहिनी घालतात. चंद्र – सूर्याचे दर्शन येथे एकाच वेळी घडते. मंदिराचे उत्तरेस वालावल खाडीचे सौंदर्य अप्रतिम आहे.

pinguli-rawool-maharaj-math — Sant Rawool Maharaj Math, Pinguli

संत राऊळ महाराज मठ, पिंगुळी :

कुडाळ पिंगुळी येथील भक्त वत्सल प.पू. राऊळ महाराज यांचे देखणे स्मारक त्यांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांचे शिष्य विनायक अण्णा राऊळ महाराज आणि भक्तजनांनी त्यांचे भव्य मंदिर उभारले आहे. गाभार्‍यामध्ये प.पू. राऊळ महाराजांची मूर्ती असून मंदिर परिसर अतिशय सुंदर आहे.

दत्तमंदिर, माणगाव :

हे दत्त सांप्रदायाचे स्थान आहे. तेथे टेंब्ये स्वामींचे भव्य मंदिर उभारले गेले आहे. शिवाय त्यांनी स्थापन केलेले दत्तमंदिर भक्तांचे श्रद्धास्थान आहे. विश्वस्थांनी अद्ययावत धर्मशाळा बांधलेली आहे. तेथे राहण्याची सोय उपलब्ध आहे.

वेंगुर्ला :

वेंगुर्ला बंदर हे स्वातंत्र्यपूर्व काळात आशिया खंडातील पश्चिम किनार्‍यावरील आयात – निर्यातीचे प्रमुख व्यापारी केंद्र होते. या बंदरासमोर असलेलं शासकिय निवासस्थान म्हणजे ‘सागर बंगला’. ब्रिटिश राजवटीपासून अथांग समुद्राचे दर्शन घडविणार्‍या या विश्रामगृहात नेहमीच गर्दी असते. वेंगुर्ले बंदर, दिपगृह, मार्केट, दाभोली मठ, निशाण तलाव याबरोबरच वेंगुर्ला प्रसिद्ध आहे ते इथल्या मंदिरासाठी.

रेडीचा गणेश :

येथे स्वयंभू गणेश मूर्ती असून भाविकांचे श्रद्धास्थान बनले आहे. येथे खाणीचे खोदकाम चालू असताना भव्य द्विभूज गणेश मूर्ती आढळून आली असून त्याच जागेवर सुंदर मंदिर बांधून श्रींची प्रतिष्ठापना करण्यात आली. मंदिराच्या दक्षिण बाजूस गोवा किनारपट्टीचे विलोभनीय दृष्य दिसते.

शिरोडा:

हे गाव पूर्वी ‘शिरवडे’ या नावाने परिचित होते. पुढे अपभ्रंश होऊन ‘शिरोडा’ हे नाव प्राप्त झाले. या गावास ऐतिहासिक महत्त्व आहे. १९३० सालचा मिठाचा सत्याग्रह याच गावी झाला. सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात मीठ पिकवणारे एकमेव गाव म्हणूनही शिरोड्याचा लौकिक आहे. परिसरात नारळाच्या झाडांच्या अनेक राया आहेत. तसेच काजूंचीही अनेक झाडे आहेत. जवळच यशवंतगड नावाचा पुरातन किल्ला आहे. छत्रपतींच्या काळात त्यास विशेष महत्त्व होते.

आरवली :

शिरोड्यापासून एक किमी. अंतरावर ‘आरवली’ गाव आहे. येथील वेतोबाचे देवालय आदर्श नमुना मानला जातो. वेतोबाची भव्य पंचधातूची मूर्ती आणि भाविकांची अपार श्रद्धा यामुळे या गावाला आगळेच महत्त्व आहे. नजिकचे सातेरी मंदिर आणि तेथिल मूर्तीही दर्शनिय आहे. वेतोबाची जत्रा आणि नविन मूर्तीची पूनर्प्रतिष्ठापना वर्धापन उत्सव हे सिंधुदुर्गवासियांचे आकर्षण आहे.

मोचेमाड :

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील पर्यटन विश्वाच्या वैभवाची साक्ष देणारा अत्यंत महत्त्वाकांक्षी मानला गेलेला पर्यटन प्रकल्प ‘मोचेमाड’ परिसरात साकारणार आहे. मोचेमाड किनारपट्टीवर सुमारे २०० फूट उंचीपर्यंतच्या आकाराच्या लहानमोठ्या टेकड्या असून पर्यटन तज्ञांच्या मते त्याचा उपयोग ‘सी डायव्हिंग स्पोर्टस’ या क्रिडाप्रकारासाठी करता येईल. स्वच्छ व सुंदर सागरी किनार्‍याबरोबरच पांढरी शुभ्र वाळू हे या किनारपट्टीचे वैशिष्ट्य आहे. याच परिसरात किनार्‍यांवरील लाटा व सागरी वारे यांच्यामुळे नैसर्गिक वाळूच्या भिंती तयार झालेल्या असून त्याचा उपयोग वाळूवरील ‘स्केटींग’ या क्रिडाप्रकारासाठी करता येईल. दूध, भाजीपाला तसेच कुक्कटपालन यासारखे लहान मोठे व्यवसाय उभे राहून स्थानिक तरुणांना रोजगार उपलब्ध होईल. स्थानिक संस्कृतीचे दर्शन घडविणारे ‘दशावतार ‘ सारखे कार्यक्रम देशी-विदेशी नागरिकांना दाखविण्यात येणार असल्याने कला-नाट्य क्षेत्रासही चांगले दिवस येणार आहेत.

रमणीय सागरेश्र्वर :

वेंगुर्ला-शिरोडा रस्त्याने अर्थात नियोजित सागरी महामार्गाने जाताना वेंगुर्ला शहरापासून अवघ्या सुमारे ३ कि. मी. अंतरावर हे ठिकाण आहे. मुख्य रस्त्यापासून पश्चिमेकडे सागरेश्र्वर मंदिराच्या दिशेने काही अंतर जावे लागते. मंदिराच्या आवारात गोड्या पाण्याची विहीर आहे. तसेच भाविकांसाठी छोटेखानी धर्मशाळाही आहे. ‘सागरेश्र्वरच्या’ वाळूत तासनतास बसावे, सागराचे निरीक्षण करत, वाळूत खेळावे, किल्ले बांधावेत, भरतीच्या वेळात किनार्‍यास येऊन भिडताना तयार होणार्‍या अर्ध गोलाकार नागफणीच्या आकाराच्या सागरी लाटांच्या भिंती व हा हा म्हणता जाणवणारा त्यांचा क्षणभंगुरपणा न्याहाळणे हा देखील कोणाचा आवडता छंद असू शकतो.

प्रवासास आवश्यक समान खरेदी करा अमेझॉन वर

सावंतवाडी :

सावंतवाडी म्हणजेच ‘सुंदरवाडी’ या शहरावर निसर्गाने मुक्त हस्ताने उधळण केली. या शहरात राजवाडा, लाकडी फळे, फुले (हस्तकला), मोती तलाव, नरेंद्र डोंगर, जगन्नथराव भोसले उद्यान, आत्मेश्वर तळी, व शिल्पग्राम आदी माध्यमातून येथे येणारे पर्यटक अधिक स्थिरावतात. ‘सावंतवाडी’ हे शहर संस्थान काळातील खेमसावंत-भोसल्यांची राजधानी होती. सावंतवाडीतील ‘चितार आळी’ हा भाग कलाकुसरीच्या वस्तूंच्या दुकांनांनी गजबजलेला असतो. सध्या सावंतवाडी हे राज्यातील लाकडी कलाकुसरीच्या वस्तु व हस्तकला उद्योगाचे प्रमुख केंद्र म्हणून ओळखले जाते. लाकडी खेळणी, लाखेच्या वस्तू, बाहुल्या, रंगीत फळे, रंगीत पाट, दरवाजांना लावण्याच्या विविधरंगी माळा, शोभेच्या गृहवस्तू उत्कृष्टपणे तयार केल्या जातात.

मोती तलाव :

तलावात पूर्वी कधी मोती सापडले होते म्हणून त्या तलावास “मोती तलाव” असे नाव पडले. चारही बाजूने सह्याद्रीच्या पर्वत रांगानी वेढलेले सावंतवाडी शहर आणि शहराच्या मध्यभागी मोती तलाव. सध्या तलावात बोटिंगची सुविधा उपलब्ध आहे. तलावात कारंजे सुध्दा बसविण्यात आलेले आहेत. तसेच संपूर्ण तलावाच्या कडेला विद्युत रोषणाई करण्यात आलेली आहे.

निसर्ग कोंदण – आंबोली :

आंबोली हे ठिकाण सावंतवाडीपासून सुमारे २५ कि. मी. अंतरावर आहे. महाराष्ट्र पर्यटन विकास महामंडळातर्फे याठिकाणी पर्यटक निवास बांधले आहेत. शासकीय व वन खात्याचे विश्रामगृह तसेच खासगी हॉटेल्सही या ठिकाणी आहेत. सर्व हंगामात पर्यटकांची वर्दळ येथे सुरु असते. हिरण्यकेशी नदीचा उगम आंबोलीजवळच होतो. शंकराचे स्थान असल्याने तेथे महाशिवरात्रीस यात्रा भरते. आंबोली घाटातून दिसणारी सह्याद्री पर्वताची रुद्र रुपे चिरकाल स्मरणात राहतील, अशीच आहेत. अत्यंत आल्हाददायक हवा, सभोवताली दाटलेली गर्द झाडी, कधी हलके-फुलके विरळ धुके तर कधी दाट धुक्यांची दुलई पांघरलेला आसमंत, पावसाळी हंगामात धो-धो कोसळणारे असंख्य धबधबे-निर्झर, आंबोलीच्या घाटमाथ्यावर कधी टकरा घेणार्‍या तर कधी रेंगाळणार्‍या ढगांच्या मालिका, कड्यावर उभे राहिले असता खालून वेगाने येऊन आदळणारा वार्‍याचा, अवखळ झोत, दर्‍या-खोर्‍यांची भव्यता, गिरी-शिखरांची उंचाई, ही सारी सृष्टीची नवलाई आणि दिव्यत्व अनुभवण्यासाठी आंबोलीसच जायला हवे. उंच कड्यावरुन तळ्कोंकणातील दृष्ये तासनतास निरखित राहणे, ही येथील एक अपूर्वाई! आंबोली परिसरात असे ९-१० पॉईंटस् आहेत.

मालवण तालुक्यातील पर्यटन स्थळे :

सिंधुदुर्ग किल्ला- मालवण नजिक भरसमुद्रात “सिंधुदुर्ग” हा जलदुर्ग आजही आपला ऐतिहासिक वारसा जतन करत खंबीरपणे उभा आहे. इ. स. १६६४ मध्ये ‘कुरटे’ नावाने ओळखल्या जाणार्‍या या बेटावर ४१ एकर क्षेत्रात शिवाजी महाराजांनी किल्ल्याची उभारणी केली. सागरी आरमाराचे हे तत्कालीन महत्त्वाचे ठिकाण होते. किल्ल्यास ३२ बुरुज आहेत. तटबंदी भक्कम व नागमोडी वळणाची आहे. किल्ल्यात शिवाजी महाराजांचे राज्यातील एकमेव शिवरामेश्र्वर मंदिर आहे. तसेच महाराजांच्या हाता-पायाचे ठसे जतन करुन ठेवण्यात आले आहेत.

निसर्गकन्या – तारकर्ली :

मालवणच्या बंदरापासून ते तारकर्ली, देवबागपर्यंत सुमारे १२ कि. मी. लांबीची आकर्षक किनारपट्टी आहे. या शांत रम्य अशा ठिकाणी तंबुनिवास व रेस्टॉरंटची सोय करण्यात आली आहे. येथील किनारा जलविहारासाठीही प्रसिध्द आहे.

देवबाग :

देवबागला तारकर्लीची खाडी व अरबी समुद्र यांचा सुरेख संगम पाहावयास मिळतो. कर्ली नदीचे विस्तीर्ण, रुंद पात्र, नदीमुखातून देवबागकडे जाताना दोन्ही किनार्‍यांवर दाटलेल्या हिरव्यागर्द माडांच्या व पोफळीच्या बागा, नदीचा संथ, शांत व सुरक्षित प्रवास, नदीपात्रात लागणारी छोटी मोठी नवलाईची बेटे, पात्रालगत असंख्य माडांच्या अंधारछायेत असणारी कोकणी परंपरेची घरकुले, समोर दिसणारी तुळशी वृंदावने ही सारी दृष्ये पाहत पाहत देवबागकडे सरकत जाणारी नौका हा अनुभव म्हणजे चिरकाल स्मरणात राहणारी एक आनंदयात्राच होय !

धामापूर :

धामापूर या निसर्गरम्य गावात भगवती मंदिरालगत सुंदर असा तलाव आहे. या तलावाचे वैशिष्ट्य म्हणजे कितीही पाऊस पडला तरी मर्यादेच्या पलिकडे या तळ्यातील पाणी वाढत नाही आणि कितीही दुष्काळ झाला तरी तळ्यातील पाणी आटत नाही. हे तलाव विस्तीर्ण व विहंगम असल्याने येथे येणारे पर्यटक काही क्षण तरी स्वतःला हरवून जातात.

दोडामार्ग:

या नव्याने उदयास आलेल्या तालुक्यात ही अनेक पर्यटनाची ठिकाणे विलोभनीय आहेत.

तिलारी धरण:

तिलारी धरण हा प्रकल्प येथे साकारल्याने येथील निसर्गनिर्मित सौंदर्यात आणखीनच भर पडल्याने येथे येणारा पर्यटक स्थिरावल्याशिवाय राहणार नाही. येथील उन्नेयी बंधारा व नागनाथ मंदिर दिलखेचक आहे. तर पारगड किल्ला ऐतिहासिक ठेव आहे. सिंधुदुर्गातील पर्यटनस्थळांचा विकास होण्याच्या दृष्टीने शासन पातळीवरून आराखडे तयार होत असून निधीचाही विचार होत आहे.

सिंधुदुर्ग बदलण्याची ‘सी-वर्ल्ड’मध्ये क्षमता
- प्रशांत हिंदळेकर

मालवण : येथील समुद्रतळाशी असलेल्या अनोख्या विश्‍वाचा शोध सागरी जीव संशोधक डॉ. सारंग कुलकर्णी यांनी लावल्यानंतर २००७ मध्ये स्कूबा, स्नॉर्कलिंगच्या प्रकल्पाला प्रत्यक्षात सुरवात झाली. याला चांगली लोकप्रियता लाभली. पाण्याखालील जैवविविधता पाहिल्यानंतर लक्षात आले की, इथे स्कूबा डायव्हिंगला वाव आहे; पण आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे स्कूबा डायव्हिंग येथे होऊ शकत नाही. याचे मूळ कारण जी जैवविविधता आहे ती कमी पाण्यात आहे. यात सिंधुदुर्ग किल्ला परिसरात एक दोन मीटरला तर निवती रॉक परिसरात पाच ते दहा मीटरला आहे; परंतु आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे पाण्याखालील जलपर्यटन करायचे आहे तर नितळ स्वच्छ पाणी, जैवविविधता मोठ्या प्रमाणात लागते. मालवणसह सिंधुदुर्गाच्या पर्यटनाला आंतरराष्ट्रीय व्याप्ती देण्यासाठी हा नैसर्गिक ठेवा अपुरा वाटू लागला. यातूनच ‘सी-वर्ल्ड’ची संकल्पना पुढे आली.
       भारतातील किंवा आंतरराष्ट्रीय पर्यटक कधी येतात तर जेव्हा राज्यपातळीवर ते पर्यटनस्थळ लोकप्रिय होते. गोव्यासमोर आपली परिस्थिती काय? गोव्याची ओळख वेगळी आहे. पर्यटक जास्त येत असली तरी म्हणावी तशी अर्थव्यवस्था मोठी झालेली नाही. कारण त्याला आंतरराष्ट्रीय दर्जा नाही. त्यामुळे पहिली संकल्पना जमिनीवर कृत्रिम समुद्र तयार करायचा. हाच ‘सी-वर्ल्ड’चा मूळ गाभा. त्या समुद्रात नितळ पाणी, मासे सोडायचे आणि त्यात स्कूबा डायव्हिंग करायचे. मग या संकल्पनेवर काम करताना ती विस्तृत झाली.
अशी निवडली जागा
         स्कूबा डायव्हिंग क्षेत्रातील काम पाहिल्यानंतर राज्याचे तत्कालीन उद्योगमंत्री नारायण राणे यांच्याशी ‘सी-वर्ल्ड’ प्रकल्पाबाबत डॉ. सारंग कुलकर्णी यांनी चर्चा केली. राणे यांना ही संकल्पना आवडली.एमटीडीसीच्या तत्कालीन व्यवस्थापकीय संचालकांनी त्यावेळेस स्पष्ट केले की हा प्रकल्प पुढे न्यायचा असेल तर त्याला मंत्रिमंडळाची मान्यता लागेल. कारण या प्रकल्पाचे स्वरूप मोठे आहे. त्याप्रमाणे राणेंना विनंती करण्यात आली. हा विषय मंत्रिमंडळात घेतला. तत्कालीन मुख्यमंत्री अशोक चव्हाण यांच्या उपस्थितीत ९ जून २००९ ला ओरोस येथे झालेल्या मंत्रिमंडळाच्या बैठकीत डॉ. कुलकर्णी यांनी या प्रकल्पाचे सादरीकरण केले. त्याला चांगला प्रतिसाद मिळाला. श्री. चव्हाण यांनी या प्रकल्पाची तांत्रिक आणि आर्थिक याबाबतचा अहवाल तयार करण्याच्या सूचना दिल्या. २०१० मध्ये त्याला या प्रकल्पावर काम करण्यास सुरवात झाली. ऑक्टोबर २०११ ला अहवाल तयार झाला. ही संकल्पना तत्कालीन मुख्यमंत्री पृथ्वीराज चव्हाण, तत्कालीन पर्यटनमंत्री छगन भुजबळ यांना ही संकल्पना आवडल्याने त्यांनी यात पुढाकार घेतला. या प्रकल्पासाठी रायगड, रत्नागिरी, सिंधुदुर्ग जिल्ह्यातील जागांची पाहणी करण्यात आली. यात पाण्याचा दर्जा, सपाट जागा, लोकांची राहती घरे त्यात जावू नये, रस्त्यांचे चांगले जाळे अशा बाबींचा विचार करून तोंडवळी पठाराची या प्रकल्पासाठी जागा निश्‍चित करण्यात आली.
काय आहे ‘सी-वर्ल्ड’ प्रकल्पात?
      मालवण तालुक्यात होणारा हा देशातील पहिला आणि आशिया खंडातील सहावा प्रकल्प होय. या प्रकल्पात जगातील पहिले समुद्र थीमवर आधारित शहर. दुर्गम भागात जमिनीवर होणारा हा पहिलाच प्रकल्प. यात पायाभूत रस्ते, वीज, सांडपाणी निचरा, बगीचे, पाण्याचे तळे, कृत्रिम नद्या, शॉपिंग मार्केट, मोठी पार्किंग व्यवस्था, आयकॉनिक किनारे, अम्युझमेंट पार्क, दोन फाईव्ह स्टार हॉटेल्स, स्थानिकांना एकूण जागेच्या १० ते १५ टक्के जागा राखीव, सडेवाडी येथील जंगलाचे संवर्धन, संरक्षण, समुद्री जीवांचा बचाव आणि उपचारांसाठी अद्ययावत असे केंद्र सडेवाडीजवळ फिशिंग वार्फ (मच्छीमार गाव) अशी संकल्पना होती.
पहिल्या टप्प्यात १०० कोटींची तरतूद
       सी-वर्ल्ड हा मोठा प्रकल्प असल्याने त्यासाठी लागणारी जागा अधिग्रहण करणे आवश्यक होते. राज्याच्या इतिहासात प्रथमच पर्यटन क्षेत्रात शासनाद्वारे सर्वांत मोठी गुंतवणूक या प्रकल्पात होणार होती. २०१२-१३ या वर्षात राज्याच्या तिजोरीवर मोठा ताण होता. तत्कालीन अर्थमंत्री अजित पवार, नारायण राणे यांच्या पुढाकारातून उच्चस्तरीय बैठक झाली. प्रकल्पासाठी लागणाऱ्या जागेचे अधिग्रहण करण्यासाठी १०० कोटींची मागणी राणेंनी केली. ही रक्कम एकाच वेळी देण्यात यावी, अशी मागणी करण्यात आली. जेणेकरून जमीन अधिग्रहण होणाऱ्या स्थानिकांना पर्यटन क्षेत्रात गुंतवणूक करता येईल. स्थानिक लोक व्यावसायिक बनतील. पर्यटन विकासासाठी कोकणात भरीव अशी गुंतवणूक केली पाहिजे, अशी भूमिका अजित पवार यांनी घेत १०० कोटी रुपयांचा निधी उपलब्ध करून देण्याचा निर्णय घेतला. यावर राज्याच्या अर्थ, नियोजन विभागाच्या सचिवांनी चिंता व्यक्त केली. अर्थसंकल्पात निधी देण्याचे काम संपल्याने आता एवढा निधी देणे शक्य नसल्याचे स्पष्ट करण्यात आले. मात्र, श्री. पवार यांनी रोखठोक भूमिका घेत या प्रकल्पासाठी १०० कोटी रुपये द्यायचेच, असा निर्णय घेतला, हे या प्रकल्पाचे प्राथमिक यश होते.

श्री देवी भैराई मंदिर - मोंड - देवगड

- नोव्हेंबर ०९, २०१८

मोंड गावची श्री. देवी भैराई.
मोंड गावच्या माळरानावर वसलेली माऊली श्री. भैराई देवी नवसाला पावणारी म्हणून तिची सर्वदूर ख्याती पसरली आहे. मोंड - वाघोटण मार्गावर देवगड तालुक्यातील एका टोकाला खाडी पलिकडे हे देवीचे पुरातन मंदिर आहे. मोंड गावावर निसर्गाने सृष्टी सौंदर्याची मुक्त उधळण केली आहे. खारेपाटण - कोर्ले - मुटाट - सौंदाळे - पडेल - पाटगांव - वाघोटण - वैभववाडी व तरेळे आदी गावांना जोडणा-या प्रमुख संगमावर मोंड गावापासून सुमारे ५ कि. मी. अंतरावर हे मंदिर वसले आहे. अतिशय निसर्ग संपन्न असे सडा - माळरान लाभल्याने पर्यटन स्थळ म्हणून नावारूपास येत आहे. मंदिराचे बांधकाम ऐतिहासिक वारसा दर्शवते. मंदिर गाभा-यातएक फुट खाली जमिनीत पाषाण असलेली देवी सुबक मुर्ती मन प्रसन्न करते. बाजूलाच देवीचे तरंग, पुरातन समई, विविध वाद्ये यामुळे विलोभनीय दृश्य आणि शांत वातावरण ही येथील वैशिष्टये आहेत. पूर्वी यामंदिर परिसरात घनदाट वनराई होती. बाजूलाच बारमाई पाणी देणारी विहीर आहे. कालांतराने वनराई तोडण्यात आली. सध्या मंदिराचे बांधकाम टप्प्या-टप्प्याने सुरू आहे. प्राचीन कलाकृतींचा उत्तम नमुना असलेले हे मंदिर लोकांचे श्रद्धास्थान आहे. भैराई देवीला मोंड गावाची आई असे संबोधले जाते. ती कातळावर जाऊन बैसली. तीची अनेक रूपे आहेत. पहिली माय भवानीच्या रूपातील जुगाई, दुसरी सिंहासनी रूपातील नवलाई, तिसरी लेकरांवर दृष्टी ठेवणारी भैराई म्हणून भाविक भक्तांना ती दर्शन देते. मंदिर परिसरात पुरातन मंदिरांच्या वास्तु अनेक आहेत. श्री. देव अनुभव, श्री. देव ब्राम्हण, समोरच श्री. रामेश्वर, भावई तसेच लेकरांचे रक्षण करणारा बारापाचाचा चौचार विविध देवतांचे मंदिरे बाजूलाच वसली आहेत.
मंदिरापासून १ कि. मी. अंतरावर 'नंदीची घाटी' म्हणून ओळख असलेले ठिकाण आहे. येथे एक पुरातन वटवृक्ष आहे. त्याच्या भोवती चौथरा आहे.या चौथा-यावर एक लहानशी संगमरवरी पाटी आहे. त्यामुळे हा चौथरा केव्हा बांधला याची कल्पना येते. प्रिवर्षी याठिकाणी दसरा उत्सव मोठ्या थाटात साजरा होतो. दोन दिवस विविध कार्यक्रम आयोजित केले जातात. माहेर वाशिणी व सासर वाशिणी, अबालवृद्ध भाविक येथे येतात. नवस बोलतात व नवस फेडतात. दसरोत्सवातील हे दोन दिवस जत्रा भरते. यावेळी देवस्वा-या रयतेसह मंदिर प्रदिक्षणा घालतात. असा अनोखा संगम पाहाय़वयास मिळतो.
कथा - पेज - देवाचा " गड" देवगड.

श्री देवी चौंडेश्वरी मंदिर - गिर्ये - विजयदुर्ग - देवगड

- नोव्हेंबर ०९, २०१८

गिर्येची ग्रामदेवता श्री देवी चौंडेश्वरी
गिर्येबरोबरच विजयदुर्ग, रामेश्वर गावातील लोकांची ग्रामदेवी म्हणून श्री देवी चौंडेश्वरी ओळखली जाते. विजयदुर्गपासून मागे ७ किलोमीटरवर रस्त्यानजीकच चौघुले दुकान स्टॉपजवळ असलेले हे चौंडेश्वरीचे मंदिर बाजूच्या निसर्गरम्य वातावरणाने आपल्या नजरेमध्ये भरते. पूर्वी असलेल्या मंदिराचेे आता ग्रामस्थांच्या एकजूटीने पुर्णपणे नूतनीकरण करण्यात आले असून नव्या रूपात हे मंदिर येणा-या प्रत्येक भाविकाला भावते. कोकणातील बहुसंख्य मंदिराबाबत एखादी तरी आख्यायिका सांगितली जाते. चौंडेश्वरी मंदिरासंदर्भातही दोन आख्यायिका सांगितल्या जातात. मंदिर फारसं पुरातन नाही. जवळपास दोनशे ते अडीचशे वर्षापूर्वी हे मंदिर बांधण्यात आलं. मात्र चौंडेश्वरी देवीची भारतात जी काही मंदिरं आहेत, त्यापैकी महाराष्ट्रातील या मंदिराचा उल्लेख प्रामुख्याने केला जातो. बारा पाचाचे मानकरी मिळून या मंदिरातील वर्षभरात येणारे सर्व उत्सव मोठ्या उत्साहाने साजरे करतात.
देवीचा वार्षिक जत्रोत्सव देव दिवाळीला साजरा केला जातो. मोठी दिवाळी म्हणून चौंडेश्वरी देवीची जत्रा ओळखली जाते. यावेळी विजयदुर्ग, रामेश्वर गिर्ये गावातील सर्व ग्रामस्थ या उत्सवामध्ये सामिल होतातच. परंतू या गावातल्या माहेरवाशिणी खास ओटी भरण्यासाठी मंदिरात येतात. तसेच चौंडेश्वरी देवीचे पुणे, मुंबई, कोल्हापूर आदी भागातील भक्तगणही मोठ्या संख्येने या उत्सवात सामिल होतात. शिमग्यामध्ये या मंदिरातून जेव्हा देवखेळे बाहेर पडतात तेव्हा ते समोरच असलेल्या खळनाथ - चव्हाटा मंदिरामध्ये मुक्कामाला असतात. देवखेळ्यामध्ये सामिल झालेले लोक या मंदिरामध्ये कापडं नेसतात. खळनाथ मंदिराचा आणि चौंडेश्वरी मंदिराचा धार्मिक कार्यक्रमाच्या निमित्ताने अनेक वेळा संबंध येतो. खळनाथ मंदिर हे सुद्धा पुरातनकालीन असून ब्रिटीशांची सनद या मंदिराला मिळाली आहे. या मंदिराचाही जिर्णोद्धार करण्यात आला आहे. याठिकाणी वर्धापन दिन सोहळ्या व्यक्तिरिक्त होळी उत्सवाच्या दिवशीही दरवर्षी मोठा उत्सव साजरा केला जात.
कथा - पेज - देवाचा " गड "

श्री देवी पावणाई मंदिर - वानिवडे - देवगड

- नोव्हेंबर ०९, २०१८

वानिवडे गावची ग्रामदेवता श्री पावणाई देवी
वानिवडे देवगड तालुक्यातील बेटाचे गाव म्हणुन ओळखले जाणारे वानिवडे गाव व ग्रामदैवत श्री देवी पावणाई हे पुरातन काळापासुनचे एक जागृत दैवत आहे. लोकवस्ती पासुन दुर असणारी देवी भक्तांच्या नवसाला पावते अशी श्रद्धा आहे. मूर्ति काळ्या दगडात कोरलेली आहे. तिच्या हातात ढाल, तलवार, गदा अशी शस्त्रे आहेत. घाडी मंडळी रोज या देवीची पुजा करतात.
एकबाजुस डोंगर व दुसऱ्या बाजुने वाहणारी खाडी या मध्ये वानिवडे गाव वसलेलं आहे. डोंगरावर देवीचे मंदिर असल्यामुळे संपुर्ण गावचा विचार करता ते एक मध्यवर्ती ठिकाण आहे. व गावच्या डोक्यावर विराजमान होऊन पुर्ण गावावर तिची क्रुपाद्रुष्टी आहे. तसेच हे मंदिर सपाट कातळ जमिनीवर आहे. आजुबाजुला घनदाट जंगल आहे. त्यामुळे निसर्ग सानिध्याने नटलेलं आहे. मंदिर परिसराच्या आजुबाजुस लोकवस्ती नाही आहे गावापासुन जवळजवळ २ कि.मी अंतरावर दुर आहे. आजुबाजुला कुठेच पाण्याचा स्त्रोत नसताना मंदिराच्या शेजारी मात्र गुहेच्या आकाराचे तळे असुन त्याला मात्र पुष्कळ थंडगार पाणी आहे व ते सहज हाताने काढण्यासारखे आहे. पूर्वी मंदिर फार जुने व कौलारू होते. या मंदिराच्या चौथऱ्यावर शके १८७६ अशी अक्षरे कोरलेली होती. आता मात्र गावकऱ्यांनी व भाविक भक्तांनी एक सुंदर देखणे मंदिर उभारले आहे. मंदिराच्या बाहेर उभे राहिले असता मोंड ,टेंबवली गावची मंदिरे सहज द्रुष्टीस पडतात. वानिवडे गावची देवी पावणाई देवी हे प्रमुख ग्रामदैवत असुन आकारी ब्राम्हण,देवी भावई,देव ईश्वर व सत्पुरुष अशी लहानमोठी मंदिरे या मंदिर परिसरात आहेत. देवी भवानी दसरोत्सवात देवी पावणाईच्या उजव्या बाजूला विराजमान होते. त्यानंतरच दसरोत्सवाची घटस्थापनेने सुरवात केली जाते. गावातील बारापाचाचे मानकरी व गावकरी मिळुन प्रबोधिनी एकादशी दिवशी हरीनाम सप्ताह, दसरा, होळी आणि अन्य उत्सव साजरे करतात.
देवळाचा वर्धापनदिन वसंतपंचमीला उत्साहात साजरा केला जातो. या उत्सवात गोवा आणि मुंबईतील लोक आवर्जुन सहभागी होतात. यावेळी आजूबाजूच्या गावातील अनेक भाविक येतात. गावातील माहेरवाशीनि आवर्जुन दरवर्षी देवीची खणानारळांनी ओटी भरतात. या मंदिराला फार मोठा इतिहास आहे. देवीने कौल देऊन अनेक अडचणी सोडवल्याचे मानकरी सांगतात. तिच्या अनेक आख्यायिका आहेत.
वानिवडे गावची श्री. देवी पावणाई देवता ही बारा वाडीची ग्रामदेवता आहे. हिचा उगमस्थान गावात न होता सड्यावर जिथं जळवाडी परिसरामध्ये विराजमान झालेली पावणाई देवता आहे. संपूर्ण महाराष्ट्रामध्ये एक आकार मर्याद असते. फक्त वानिवडे गावची श्री. देवी पावणाई ही तीन आकार मर्याद आहे. म्हणून त्या देवतेच्या स्थळातून एखादा भूत काढून पाठवला असता त्यासाठी एखाद्या माणसाने गोनभर नारळ संपवले तरी ते भूत मागे येणार नाही. कारण पान ठेवताना एकाच मर्यादेस पान ठेवणार एका आकारास पान ठेवून भूत परत येत नाही. म्हणून ज्यावेळी तीन आकार मर्यादेस पान ठेवले त्याचवेळी भूत मागे येईल. अशी तीची ख्याती आहे.
पूर्वी सौराष्ट्राच्या वेळीला वानिवडे गावची श्री. देवी पावणाई श्री. क्षेत्र कुणकेश्वर येथे गेली असता त्या ठिकाणी दरवाजा बंद होता. तो खुनी पावणाई देवीने बाजूला करून पुढील दरवाजा उघडला म्हणून आजही श्री. देवी पावणाईला पुढच्या दरवाने मान आहे. बाकीचे जे देव महाशिवरात्रीला श्री.क्षेत्र कुणकेश्वराला भेटायला येतात. त्यांना मागून प्रवेश आहे. ते मागच्या दरवाजाने प्रवेश करतात. ते सभामंडपामधून प्रवेश करू शकत नाही. त्याच्यानंतर वानिवडे गावची श्री.देवी पावणाई देवीच्या दृष्टांताबाबत अनेक दाखले दिले जातात.
विजयदुर्ग किल्ल्यावरील सेनानी धुळप यांच्या पागेतील घोड्यांना 'गोचिड' या पिसवांचा उपद्रव होत होता. धुळपांनी अनेक देवदेवतांना नवससायास केले. हुशार वैद्यांकडून औषधोपचारही केले. मात्र त्याचा काही उपयोग होत नव्हता. घोडे मात्र दिवसेंदिवस या आजाराने खंगत चालले होते. काहीही गुण येत नसल्याचे लक्षात येताच धुळपांनीही हात टेकले.
वानिवडे गावच्या पावणाईची ख्याती धुळपांच्या कानी गेल्यावर धुळपांनी पावणाईला साकडे घातले. त्यावेळी देवीने किल्ल्यावर जाऊन धुळप राजाला सांगितले. आधी सर्व माझ्या देवतेंना सोड तर मी सर्व 'गोचिड व पिसवांपासून मुक्त करेन तुझ्या घोड्यांना देवीने सांगल्याप्रमाणे देवतांच्या च्या बंदिमधून मुक्त केले.
वानिवडे गावच्या श्री. पावणाई देवीने धुळप राजाच्या घोड्यांच्या गोचिड व पिसवांना पाण्यासारखे उतरवले. व हे संकट दूर केले. त्यावेळी धुळप राजांनी देवी पावणाई या देवतेची खणानारळाने ओटी भरली व रयतेसह मोठा उत्सव साजरा केला. धुळप यांनी नवसाची परतफेड म्हणून देवीला एक मशाल व पंचारती भेट दिली या दोन्ही वस्तु मंदिरात आहेत.
कथा - पेज - देवाचा " गड " देवगड.

सिंधुदुर्ग जिल्हा :माहिती व विवेचन

लेखिका: मनीषा भगत
ऊज्वल ऐतिहासिक वारसा लाभलेला आणि अलॊकिक नैसर्गिक लावण्यांनी सजलेला जिल्हा म्हणजेच आपला सिंधुदुर्ग, छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या असामान्य कर्तुत्वाची, हिंदवी स्वराज्याची साक्ष देणाऱ्या सिंधुदुर्ग किल्ल्याने ओळखला जाणारा आपला अभेद्य सिंधुदुर्ग. १ मे १९८१ रोजी रत्नागिरी जिल्हाचे विभाजन करून कोकण विभागाचा आर्थिक विकास व्हावा या हेतूने सिंधुदुर्ग जिल्ह्याची स्थापना झाली. पूर्वेला भक्कम अभेद्य अशा पर्वतराजीनी नटलेला आणि पश्चिमेला पसरलेला 1२०कि.मि.चा विस्तीर्ण निळाशार सागर किनारा, देवगड, वैभववाडी ,कणकवली, मालवण, वेंगुर्ला , कुडाळ सावंतवाडी दोडामार्ग, या ८ तालुक्यांनी आणि ७४३ गावांनी वसलेला आपला, सिंधुदुर्ग,कोकणचा मानबिंदू म्हणून ओळखला जाणारा सिंधुदुर्ग किल्ला मालवणच्या विस्तीर्ण अश्या समुद्रात डोलाने उभा आहे. ऐसपैस कौलारू घर, त्यासमोरील अंगणात असलेलं छानस तुळशी वृदावन,, घराभोवती असणारी नारळी पोफळीची झाडं , केळीची बन, अंगणाला शोभा आणणारी विविध फुलझाडे, पक्षाचा कानाला सुखावणारा किलबिलाट, हे कोकणातल्या प्रत्येक गावात दिसणार रेखीव चित्र. आणि देवभोळा असलेला मालवणी माणूस!

दॆव रमतो ते देवळामध्ये. प्रत्येक गावात वसलेल आहे ते गावाच ग्रामदेवतेचे रेखीव मंदिर,दरवर्षी भरवल्या जाणाऱ्या त्याच्या मोठमोठ्या जत्रा, आणि त्या जत्रेची आतुरतेने वाट पाहणारी आपण मंडळी,रात्र दशावताराच्या विविध प्रकारच्या मनोरंजनाने गाजवणारी. सिंधुदुर्गला लाभलाय ते डोळ्याच पारणं फेड्णार अलोकिक निसर्गसौंदर्य.
सिंधुदुर्गला पर्यटन जिल्हा म्हणून जाहीर करण्यात आलय पण आज आपल्यावर वेळ आलीयती आपण आपल्या जिल्ह्यासाठी काय केल? आणि काय करू शकतो? हा विचार करण्याची. एवढ्या वर्षात जिल्ह्यात किती सुधारणा झाल्या त्या योग्य आहेत कि अजून बराच पल्ला आपल्याला गाठायचा आहे याचा सारासार विचार करण्याची.

सिंधुदुर्गतला१८००वर्षापूर्वीचा प्राचीन जलदुर्ग म्हणून जो ओळखला जातो- तसाच बंदर म्हणून जो प्रसिद्ध आहे तो विजयदुर्ग, आज त्याची बरीच दुरवस्था झालीय, कालानुरूप त्याची बरीच पडझड झालीय.

विजयदुर्ग

तीच गत सिंधुदुर्ग किल्याची शिवाजी महाराजांनी आपल्या असामान्य कर्तुत्वाने आणि बुद्धिमत्तेने बांधलेला किल्ला म्हणजे सिंधुदुर्गकिल्ला, किल्ल्यात एक भवानीमातेचं मंदिर ही आहे. शिवाजी महाराजांचे हाताचे आणि पायाचे ठसे येथे आढळतात. किल्ल्याची मजबूत तटबंदी, तेथे असलेल्या तोफा आपल्याला , इतिहासाची आठवण करून देतात. किल्ल्यात ६ते४ घरांचे छोटं गाव वसलंय, शिवाजी महाराजांच्या काळापासून त्यांचे पूर्वज तिथेराहतआलेत, किल्ल्याच्या बुरुजावर गेलं की अरबी समुद्राचे मनोहारी दर्शन होत. तसेच इथे असलेला दोन फांद्याचा माड. माड वृक्षाला एकच फांदी असते. पण इथे असलेला दोन फांद्याचा माड एकमेवच. किल्याला भेट द्यायला लाखो पर्यटक येतात. पण आज किल्याची बरीच पडझडझालीय, हा ऐतिहासिक वारसा जतन नाही करून ठेवला तर इतिहासाच्या कोणत्याच खुणा आपल्याकडे राहणार नाहीत.

isaMQaudUga-

या ऐतिहासिक ठेवी बरोबर सिंधुदुर्ग नटलाय तो स्वच्छ, सुंदर, अशा किनारपट्टीने, वेंगुर्ल्याचा भोगवेबीच, निवती बीच, मालवणचा तारकर्ली, देवबाग, कर्लीखाडी, तेरेखोलची खाडी, रेडीचासमुद्र, शिरोड्याचासमुद्र, सर्व समुद्रकिनारे स्वच्छ आणि नितांतसुंदर, आपल अस्तित्व विसरायला लावणारे जिथे खर्या अर्थाने क्षितीजा पाशी धरती आणि आकाशाच मधोमिलन झाल्यासारखं वाटत. किनार्याच्या सभोवताली पसरलेली सुरुची झाडं, सफेदवाळू, जिथे भान हरपून उसळणारा समुद्र बघत निवांत बसतायेईल. सिंधुदुर्गातल्या प्रत्येक किनारपट्टीचे एक आगळ वैशिष्ट्य आहे. पर्यटन जिल्हा होवूनही गोवा आणि केरळसारखे आपले समुद्रकिनारे विकसीत नाही झाले, तारकर्लीला स्कुबा ड्रायविंगचा प्रकल्प तेवढा चालू झाला आणि निवती बीचवर डॉल्फिनमाशांना बघण्यासाठी आणि स्नोकिंगसाठी पर्यटक गर्दी करतात बस इतकंच, देवगडच कुणकेश्वर हे समुद्रकिनारी वसलेलं एक रम्य ठिकाण, ई .स. ११०० मध्ये यादवांनी बांधलेलं देवगड कोकणच काशी म्हणून प्रसिद्ध आहे.

kuNakoSvar

roDIcaa gaNaptI

रेडीचा गणपती हि असाच समुद्रकिनारी विराजमान झालेला.दोन हाताचा हा एकमेव गणपती म्हणून पूर्ण कोकणात प्रसिद्धआहे. त्याची मूर्तीही अवाढव्य, पण जेवढी प्रसिद्धी आणि विकास रत्नागिरीच्या गणपतीपुळेला मिळाली त्याच्या निम्माही विकास याठिकाणाचा झालेला नाही महाराष्ट्र पर्यटन विकासा तर्फे फक्त तारकर्ली येथे तंबूवजा कॉटेज बाधण्यात आले आहेत. जिथे राहण्याची उत्तम सोय नसेल त्या भागांना पर्यटक तरी कसे भेट देणार?

काही राजकारणी लोकांनी जनतेच्या पैशांनी रिसोर्ट, लॊजेस, चालू केली पण ती सामान्य लोकांना परवडणारी नाहीत . एवढ्या समुद्रकिनार्यांनी व्याप्त असूनही सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात मत्स्य उद्योगाला हवे तितके प्रोत्साहन नाही दिलजात, चांगली बंदर उपलब्ध नसल्यामुळे इथल्या माश्यांना चांगली बाजारपेठ उपलब्ध नाही होवूशकत. त्यामुळेच एवढा पैसा देणारा उद्योग पण वाढीला लागत नाही. शेती बरोबर मत्स्य शेती हा जोड धंदा शेतकर्यांना उपयुक्त ठरू शकतो.

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात आज हजारो हेक्टर जमिनी मध्ये फक्त भातशेती घेतली जाते जी एकूण जमिनीच्या फक्त १० टक्के होयील, त्यात जर पाऊस वेळेवर नाही झाला तर हे प्रमाण १०टक्क्यावरून ५टक्क्यावर येवून पोचते. भातशेती बरोबर अजूनही बरीचशी पिकं घेणं गरजेचं आहे. शेंगदाणा, मिरची, डाळी या बरोबरच, फुलझाडाचाही प्रयोग राबवतायेयील. आज आमची मानसिकता इतकी बदललीय घरात लागणाऱ्या भाज्या, तांदूळ, मसाला, फळ, सर्व आठवड्याच्या बाजारातून तयार विकत घेवून येतो, पण या सर्वाचे उत्पादन आपण ही घेवू शकतो का ? याचा विचार आपण करतच नाही. फळांमध्येआंबाआणिकाजू यांचे मुबलकप्रमाणात उत्पन्न मिळते पण हा आंबा रत्नागिरीच्या हापूस आंब्याप्रमाणे परदेशात फारसा पोचत नाही. कोकणचे हे मेवे सातासमुद्रापार गेले पण त्यातातील किती टक्का सिंधुदुर्गातूनजातो? आज सिंधुदुर्गात काजूबियापासून काजूगर काढण्याचे कारखाने बरेचआहेत, या काजूला आणि आंब्याला परदेशातून मागणी असली तरी सामान्य शेतकऱ्याला काहीच मिळतनाही. तयार काजूचे तर आजचे दर ५००ते ६०० असताना शेतकऱ्याला फक्त किलोमागे४०ते५०रुपये मिळतात.   मग सामान्य शेतकरी सामान्यच राहिला तर त्यात नवल ते काय?धनिक, व्यापारी मात्र आपली तिजोरी वाढण्याचे काम बजावतात.

आज सिंधुदुर्गात मोठ्या प्रमाणात जमीनलागवडी शिवाय पडलेलीआहे, याजमिनीमध्येऔषधीवनस्पती , फळभाज्या मसाल्याचीपिके, बांबूची झाडे अश्या अनेक प्रकारची झाडाची लागवड करतायेईल. फळ बागायती वाढवून त्या फळावर योग्य ती प्रक्रिया करून आपल्याला फळाची बाजारपेठ काबीज करतायेईल. फळापासून बनणारी वेगवेगळ्या प्रकारची मिठाई, अर्क, सरबत, आईस्क्रीम पावडर या प्रकारचे उद्योग वाढीस लागले पाहिजेत पण यासाठी शेतीविषयक अभ्यासक्रम शिकवले गेले पहिजेत.
ओरोस येथील कृषिसंशोधन विद्यापीठ या कमी बराच मोलाचा हातभार लावत आहेत पण या ठिकाणी येणारे विद्यार्थी हे बहुतकरून इतर राज्यातून येणारे जास्त असतात. आपली जास्ती पिक हि रोगाच्या प्रादुर्भावाने वाया जातात.फळपिकांवर ही रोगाचा प्रादुर्भाव आढळतो. त्यावर योग्य ती कोणती फवारणी करता येईल याचं शिक्षण मिळणं आवश्यकआहे,

सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात विविधप्रकारचे खनिजसाठे मोठ्या प्रमाणात सापडतात. रेडी येथे लोहखनिजसापडते, कणकवलीत क्रोमाईटचे साठे सापडले आहेत. आंबोलीत बौक्साईट, कुडाळ येथे अभ्रक, काही तालुक्यात रंग निर्माण करणारेगेरू, चुनखडी, शिरगोळादगड, अश्या अनेक प्रकारचे महत्वाचे खनिजघटक सापडतात पण याचा स्थानिक जनतेला किती प्रमाणात उपयोग होतो हे आपणा सर्वाना माहीतच आहे. आज रेडी येथे मोठ्या प्रमाणात रेती उपसा केला जातो अश्याने समुद्राची आणि समुद्रातील संपत्तीची हानीहोते. समुद्रात मिळणाऱ्या अनेक मूल्यवान खनिजसंपत्ती याचा नाश होतो. मत्स्य व्यवसायावर परिणाम होतो. समुद्र संशोधना वर परिणाम होतो. समुद्रसंशोधनात एक मोठ शोधकार्य होवू शकते पण या कामी कोणतीच ठोसपाऊल उचलेली आढळत नाहीत, या सर्वांबरोबर जिल्ह्याचा ओद्योगिक विकास देखील झालेला नाही.काजूबिया पासून काजुगर काढण्याचे कारखाने, आंबे भरण्यासाठी लागणाऱ्या पेट्याचे कारखाने, वेंगुर्ले, मालवण येथे असलेले काथ्या बनवण्याचे आणि त्या काथ्यापासून ब्रश, दोरखंड बनवण्याचे कारखाने एवढेच काय ते सिंधुदुर्ग जिल्ह्याचं ओद्योगीकरण, पारंपारिक उद्योगात मोडणारे. रेडी येथे असणारा उषाइस्पात हा बाहेरून आलेला कारखाना पण त्यात किती भूमिपुत्रांना नोकऱ्या देण्यात आल्या हा भाग अलहिदा.सावंतवाडी येथे असलेली लाकडी रंगीत खेळण्याची बाजारपेठ आज चीनी वस्तुनी काबीज केलीय.

येणार येणार म्हणून वाट पाहायला लावणारी कोकण रेल्वे जिल्ह्यात येवून बराच काळलोटलाय, यासाठी अनेकांनी आपल्या जमिनी गमावल्यात. पण हे सर्व करताना किती स्थानिक लोकांना कोकण रेल्वेत रोजगार मिळाला? स्टेशनबाहेरची जागा बऱ्याच अमराठी लोकांनी पटकावली, त्यावर त्यांनी चहाच्या टपऱ्या, हॉटेल्स बांधली आणि आम्ही त्याच्या हॉटेलमध्ये बसून हवापाण्यावर आणि गावच्या उठाठेवी वर गप्पा मारत बसलो .
आज जिल्ह्यात सगळीकडे वीज आली, पाणी आलं पण बऱ्याचर ठिकाणी आज हि पोहचलेली नाही,

फक्त मुख्य रस्त्यावर असलेली सोय छोट्याछोट्या गावापर्यंत पोहचली पाहिजे, कणकवलीत घनसोरी येथील धरणा अंतर्गत चालू करण्यात येणारा वीजप्रकल्प या कामी फार मोठा हातभार लावेल अशी आशा करण्यास हरकत नाही. दळणवळणाची साधनही म्हणावी तशी वाढली नाहीत, ठराविक वेळेने येणारी एस .टी आज ही दळणवळणाचे एकमेव साधन.बऱ्याच जणांनी आता स्वतःची वाहन घेवून ती भाड्याने लावलेली आहेत. लांबचा पल्ला गाठायचा असेल तर आपली बरीच धावपळ होते.दळणवळणाची साधनं वाढली पाहिजेत. समुद्रमार्गे हि दळणवळणाची चांगली सोय होवू शकते .पण त्यासाठी चांगल्या बंदराची सोय व्हायला हवी .तसेच वेंगुर्ला येथे येवू घातलेला विमानतळ वाहतुकीत मोलाची कामगिरी बजावेल अशी आशा ठेवायला हरकत नाही पण याचा सर्वसामान्य जनतेला किती फायदा होईल याचा हि विचार व्हायला हवा.

जशी स्थिती दळणवळणाची तशी स्थिती वैदयकीय सुविधांची, सर्व सुविधांनी उपयुक्त अस एकही सुसज्ज हॉस्पिटल नाही .जास्तीच्या वैद्यकीय सोयीसाठी मग गोव्याची वाट धरावीलागते.पावसाळ्यात पसरणारे साथीचे रोग, डासांचा प्रादुर्भाव यावर हि जिल्हापरिषद काही ठोस उपाययोजना करताना दिसत नाहीत .जिल्ह्याचा विकास करायचा असेल तर त्याची सुरुवात प्रत्येकाने आपल्या गावापासून करायला हवी. प्रत्येक घरात शौचालय बांधली गेली पाहिजेत.   प्रत्येक गावात स्वच्छता अभियान राबवण्यात आल पाहिजे. गाव स्वच्छ राहिल तर प्रत्येक व्यक्ती निरोगी राहील.

डॉ.रामकृष्ण भांडारकर, ब्यारीस्टर .नाथ पै, मंगेश पाडगावकर यासारखी प्रथितयश मंडळी सिंधुदुर्गात झाली, त्यांचा ज्ञानाचा वारसा आपण पुढे चालवला पाहिजे, जेणेकरून आपल्या जिल्ह्याच नाव जगाच्या कानाकोपर्यात पोहोचेल. शाळेतून मिळणारे शिक्षण पुरेस नाही. शाळेच्या अभ्यासक्रमाव्यतिरिक्त बाकीच रोजच्या आयुष्यात उपयोगी पडणार शिक्षण हि मुलांना द्यायला पहिजे.

जिल्ह्याच्या या न होणाऱ्या विकासाला सर्वस्वी आपणच जबाबदार आहोत, जबाबदारआहे ती आपली मानसिकता, अजूनही आपण जुन्या रूढी-परंपरात अडकून पडलोय. आजही गावच्या वेशीवर नाहीतर लांब जंगलात महारवाडा आढळतो. आजही जातीभेद, वर्णभेदयांचा पगडा आमच्यावर पडलेला आहे.बाराबलुतेदारीची पकड अजूनही सैल झालेली नाही, आज हि अनुसूचित जाती जमातींना तुच्छतेने वागवले जाते, लग्न करताना जात, कुळ, यांना अवास्तव महत्त्व दिल जाते.आज हि काही जातींना मंदिरात प्रवेश दिला जात नाही. विहिरीवर पाणी भरण्यास मज्जाव केला जातो.हे सर्व बदलायला हवं.

जिल्ह्यात बरेच बदल होणे आवश्यक आहेत. मुलाचं शिक्षण झाले तरी त्यांना नोकरी मिळेल याची हमी नसते, मग आपोआप पाय वळतात ते मुंबईकडे किवा इतर राज्यात, आपल्या गावात राहून आपल्या गावचा विकास करावयाचा विचारच कुणी करतनाही, पाणी अडवा पाणी जिरवा या अंतर्गत शेती केल्यास आपणही श्रीमंत होवू शकतो पण आजच्या पिढीला शेती करण्यात रस नाही, नवीननवीन तंत्रज्ञान वापरून शेतीत नवीन प्रयोग करता येतील, जंगलतोड थांबवून जंगलाची वाढ कशी करता येईल या दृष्टीने पावलं उचलायला हवीत .

जिल्ह्याचा सर्वागीण विकास करताना निसर्गातील सौंदर्याला जराही धक्का न लागता   सौंदर्य अबाधित राखून परिसरात बदल घडवून आणायचा आहे. चांगल शिक्षण सर्वाना उपलब्ध करून नंतर त्यानुसार रोजगारही उपलब्ध करून द्यायचेत. जास्तीतजास्त पर्यटक सिंधुदुर्गात कसे येतील या दृष्टीने पावलं उचलायलाहवीत. पर्यटकांना जास्तीत जास्त सोयी उपलब्ध करून द्यायला हव्यात. बऱ्याचवेळेला चाकरमानी मुंबईहून गावाकडे आले कि गावच्या विकासाच्या गप्पा रंगतात पण ते परत पुढच्या वेळेला गावात परत येईपर्यंत तो विकास चावडीवरच राहतो. पुन्हा त्याच गप्पापुढे चालू राहतात.

दशावताराच्या माध्यमातून लोकांना चांगल शिक्षण देता येईल.सिंधुदुर्गातली लोककलांना जास्तीतजास्त प्रोत्साहन देऊन त्याचा वारसा पुढे चालू ठेवायला हव.ऐतिहासिक वास्तुचे जतन करून ठेवायला पहिजे.त्याने आपल्या सिंधुदुर्गाची वेगळीओळख निर्माण झालीय. सिंधुदुर्ग कसा असावा असं जर मला विचारल तर मी म्हणेन माझा सिंधुदुर्ग आहे तसाच सुंदर राहावा, त्याच अलॊकिक सौंदर्य तसंच अबाधित राहावं, सगळीकडे असणारी हिरव्या वनराईन आपल्या डोळ्याच पारणं फेडावं. देवानेमुक्तपणे आपल्यावर केलेली निसर्गाची उधळण आपण त्याची निगा राखून, त्यात अजून भर घालून तशीच वाढवावी.अंधश्रद्धेला बळी न पडता विज्ञानात झालेल्या प्रगतीचा उपयोग आपल्या व्यैयतिक, गावच्या विकासासाठी जेणेकरून जिल्ह्याच्या विकासासाठी कसा करता येईल यासाठी प्रयत्नशील राहावं. मुलांच्या कलागुणांना वाव देवून त्यांचे भविष्य उज्ज्वल करायला हव, शेतीत नवीन तंत्रज्ञान वापरून फक्त भातशेतीवर भर न देता अजून कोणकोणती पिक घेवून शेतीतून जास्तीत जास्त उत्पन्न कस घेता येयील यावर गावागावातून कार्यशाळा घेतल्या जाव्यात.

गावातील मुलांना रोजगार उपलब्ध करून देण्यात यावा, जेणेकरून त्यांचा आर्थिक विकास होईल. पावसाच्या पाण्याच योग्य ते नियोजन करून ते जास्तीत जास्त उपयोगात कस आणता येईल यासाठी प्रयत्न व्हावेत. गावागावात वीज पोहोचावी, गावाचा विकास व्हावा पण प्रदूषणरहित. नद्या, समुद्राचा खळखळता आवाज, पक्ष्याची किलबिल, वासराच हंबरण, पहिल्या पावसात आसमंतात भरून राहिलेला मातीचा सुवास, डोंगरदर्यातून खळखळणारेधबधबे, नजर पोहचेल तिथे आढळणारी हिरवळ,जिथे नजर जाईल तिथे दिसणारं चांदण्यांनी भरलेल आकाश, शेणाने सारवलेल्या जमिनी, विविध फुलांनी बहरलेलं आंगण , आंबा, फणस त्याच बरोबर रानमेव्यानी भरलेली जंगल, जंगलात आढळणारे वन्यप्राणी, हिरव्यागार पिकांनी डोलणार शेत, धुक्यात न्हालेली सकाळ, फणसासारखी वरून काटेरी पण आतून प्रेमळ असणारी माणसं, घराघरात साजरे होणारे गणपती उत्सव, हे कधीच बदलू नये. माझं कोकण सदॆव देवाने दिलेल्या निसर्गाच्या देणगीने संपन्न राहावे.

गाव हे गावच राहावे त्याच शहरीकरण होऊ नये

सिंधुदुर्ग किल्ला – Sindhudurg Fort

ज्या प्राचीन ऐतिहासीक किल्ल्यामुळे या शहराला सिंधुदुर्ग असे नाव पडले असा सिंधुदुर्ग किल्ला अरबी समुद्रात आजही भक्कम पणे उभा असलेला आपल्याला पहायला मिळतो

हा किल्ला म्हणजे छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या दुरदृष्टीची साक्ष पटवणारा आहे,

समुद्रमार्गे येणाया शत्रुवर नजर ठेवण्याकरता आणि समुद्र मार्गांची सुरक्षा करण्याकरता महाराजांनी या किल्ल्याची निर्मीती केली

हा किल्ला बांधण्याकरता साधारण 3 वर्षांचा कालावधी लागला 25 नोव्हेंबर 1664 ला मुहूर्तमेढ रोवली गेली आणि 3 वर्षांत हा किल्ला पुर्ण झाला.

या किल्ल्यावर गोडया पाण्याच्या 3 विहीरी पहायला मिळतात (दुधबाव, दहिबाव, आणि साखरबाव अशी या विहीरींची नावे) किल्ल्याच्या बाहेर खारे पाणी आणि किल्ल्यात गोड पाणी हा निसर्गाचा एक चमत्कारच म्हणायला हवा.

किल्ल्याचे निरीक्षण करतांना हा किल्ला आणि त्यावरील बांधकाम किती विचारपुर्वक केले असावे याची साक्ष पटते

ठिकठिकाणी तोफांसाठी नियोजीत जागा, दुरवर अवलोकन करण्याकरता खिडक्या, कपारी, सैनिकांच्या सुरक्षेकरता करण्यात आलेल्या उपाययोजना, समुद्रापर्यंत घेउन जाणारा भुयारी मार्ग हे पाहुन स्तिमीत व्हायला होतं.

किल्ला बांधण्याकरता ज्या मच्छिमारांनी ही जागा शोधली त्यांना गावे ईनाम म्हणुन देण्यात आली.

या किल्ल्यावर एकमेव असे शिवाजी महाराजांचे मंदिर स्थापीत करण्यात आले आहे राजाराम महाराजांनी या मंदिराची स्थापना केली होती.

महाराजांजवळ एकुण 362 किल्ले होते डोंगरी आणि भुईकोट किल्ल्यांच्या बरोबरीने शत्रुची स्वारी परतवुन लावण्याकरता जलदुर्गांची निर्मीती देखील आवश्यक असल्याचे महाराजांनी हेरले आणि कितीतरी जलदुर्गांची निर्मीती त्यांच्या काळात त्यांनी समर्थपणे केली.

आजची युवा पिढी जेव्हां या किल्ल्यांचे अवलोकन करते तेव्हां त्याकाळातील वास्तुनिर्मीती, स्थापत्यकला, दुरदृष्टीकोन पाहुन अंगावर अक्षरशः रोमांच उभे राहातात.

या ठिकाणी राहाण्याची सोय गणपतीपुळे आणि तारकर्ली येथे होउ शकते त्या ठिकाणी डज्क्ब् ने राहाण्याकरता निवासाची सोय केली आहे.

देवगड येथील कुणकेश्वर मंदिर – Kunkeshwar Mandir

शुभ्र वाळुचा समुद्र किनारा अनुभवायचा असेल तर कुणकेश्वर ला यायलाच हवे.

फार प्राचीन असे महादेवाचे मंदिर या ठिकाणी असुन या स्थळाला दक्षिण कोकणाची काशी म्हणुनही फार प्रसिध्दी मिळाली आहे.

येथील शुभ्र किनायावर पाण्यात खेळण्याचा आणि अंघोळ करण्याचा मनमुराद आनंद लुटता येतो

येथील समुद्रात असलेल्या डाॅल्फीनचं देखील दर्शन घडण्याची शक्यता जास्त आहे.

येथील समुद्र किनायाची एक संपुर्ण बाजु नारळाच्या आणि आंब्यांच्या झाडांनी वेढलेली असल्याने निसर्गाचं दान या ठिकाणाला भरभरून मिळाल्याचे पदोपदी जाणवते.

येथील स्वच्छ किनारा आणि शुभ्र वाळु नजरेत भरते.

मुंबईपासुन 468 तर पुण्यापासुन कुणकेश्वर हे अंतर 368 कि.मी. असुन राज्य परिवहन महामंडळाच्या बसेस ने येथे सहज पोहोचता येते.

कोल्हापुर पासुन हे अंतर कमी आहे.

विजयदुर्ग – Vijaydurg Fort

देवगड येथील विजयदुर्ग हा किल्ला जिल्हयाच्या किनारी असलेला सर्वात पुरातन असा किल्ला असुन 1205 साली शिलाहार घराण्याचे राजा भोज यांनी तो बांधलाय.

पुढे विजापुरच्या आदिलशहाकडुन छत्रपती शिवाजी महाराजांनी 1653 साली तो जिंकला आणि त्याचे नाव विजयदुर्ग असे ठेवले.

1653 ते साधारण 1818 या किल्ल्यावर मराठयांची सत्ता होती पुढे हा किल्ल्यावर इंग्रजांनी ताबा मिळवला.

अजिंक्य अश्या या किल्ल्याला जिब्राल्टर असे देखील म्हंटले जायचे.

17 एकर असा विस्तिर्ण परिसर या किल्ल्याने व्यापला आहे.

किल्ल्याच्या तीनही बाजुने विस्तीर्ण असा समुद्र पसरलेला आहे.

या किल्ल्यात आपल्याला दोन भुयारी मार्ग दिसुन येतात किल्ल्याच्या पुर्वेकडे एक आणि पश्चिमेकडे दुसरा भुयारी मार्ग आहे.

महाराष्ट्र राज्यातील संरक्षीत स्मारक म्हणुन 13 डिसेंबर 1916 रोजी हा किल्ला घोषीत करण्यात आला आहे.

विजयदुर्ग पहायचा असल्यास रत्नागिरी आणि सिंधुदुर्ग येथुन जाणे सोयीचे होईल. किल्ला पाहाण्याकरता सागरी महामार्गाची सफर सोयीची आणि आल्हाददायक ठरू शकते.

तारकर्ली समुद्रकिनारा – Tarkarli Beach

तुम्हाला स्कुबा डायव्हिंगचा आनंद घ्यायचाय का? जर उत्तर हो असेल तर चला तारकर्लीला!

सिंधुदुर्ग ते तारकर्ली समुद्र किना.यापर्यंत साधारण दिड तास लागेल पण येथे आल्यानंतर स्वच्छ पारदर्शक समुद्रकिनारा पाहुन तुम्ही आनंदीत व्हाल.

हा समुद्र किनारा अरूंद किनारपट्टी असुन अरबी समुद्र आणि कर्ली नदी या संगमावर स्थित आहे.

नितांत पारदर्शक आणि स्वच्छ पाणी त्यामुळे हा समुद्र किनारा पर्यटकांमधे फार लोकप्रीय आहे.

तारकर्लीच्या किना.यावर आपण स्नोर्केलींग शिवाय स्कुबा डायव्हींगचा अविस्मरणीय असा अनुभव आपण घेउ शकतो.

येथील मालवणी पदार्थांची चव कायम तुमच्या जिभेवर रेंगाळत राहील अशीच.

येथे पोहोचण्याकरता जवळचे बसस्थानक मालवण चे आहे.

आंबोली हिल स्टेशन – Amboli Hill Station

कोकणातले महाबळेश्वर म्हणुन प्रसिध्दी पावलेले हे ठिकाण महाराष्ट्रातील चेरापूंजी म्हणुन देखील ओळख मिळवुन आहे.

सिंधुदुर्ग जिल्हयातले हे पर्यटनस्थळ सावंतवाडी या गावापासुन सुमारे 30 कि.मी. अंतरावर वसलेले आहे.

येथील निसर्ग आणि चांगले हवामान यामुळे हे ठिकाण पर्यटकांना खुप आकर्षीत करते.

विस्तीर्ण पसरलेले दाट जंगल, मनाला हवेहवेसे वाटणारे सृष्टीसौंदर्य आणि खोल घाट डोंगरद.या, कोसळणारे धबधबे आणि 12 ही महिने येथील थंड हवामान ही या ठिकाणाची वैशिष्टय आपल्याला अधोरेखीत करता येतील.

जवळच सावंतवाडी येथील राजांचा राजवाडा देखील आहे शिवाय देवीचे मंदिर देखील पहावे असेच.

मनोहरगड, महादेवगड नागरतास धबधबा डोळयाचे पारणे फेडतात, आंबोलीच्या घनदाट जंगलात अनेक वन्यप्राणी मुक्त संचार करतांना दिसतात.

आता आपण सिंधुदुर्ग जिल्हा पर्यटन स्थळांकडे एक नजर टाकू.
मला आठवतं लहान असताना आम्ही कुडाळला होतो तेव्हां विहीरीकडे उभे राहून गोव्याच्या रंगीत गाड्या बघायचो. त्यातून फिरणारी माणसं वेगळीच वाटायची. आम्ही फक्त वर्षातून एकदा यस्टीच्या डब्यातून मामाकडे आणि गावाला जायचो. आता काळ बदलला. फिरणारी माणसे ऐवजी पर्यटन आणि पर्यटक हा प्रकार आला. खुप लांब देशात फिरण्यापेक्षा आपल्या सभोवती सिंधुदुर्ग जिल्ह्या मध्येच अनेक स्थळं अशी पाहण्यासारखी आहेत, की ती पाहायला आता लांबून लोक येतात. कोकण रेल्वे, प्रायव्हेट गाड्या यामुळे पर्यटकांचा ओघ वाढतच आहे. काही सुविधा अजून व्हायच्या आहेत.
सुरवात कणकवलीपासूनच. कारण जिल्ह्याच्या मध्यवर्ती शहरातच रेल्वे स्थानक, हॉटेल्स व एसटी स्टँड यासगळ्यामुळे बहूतांश पर्यटक कणकवलीपासुनच फिरायला सुरवात करतात.