>>प्रा. वर्षा चोपडे
मध्य प्रदेशाला हिंदुस्थानाचे हृदय म्हटले जाते. देशातील मध्यवर्ती स्थानामुळे याला मध्य प्रदेश हे नाव पडले. हिंदुस्थानातील मध्य प्रदेशात वाघांची संख्या सर्वाधिक आहे. म्हणून या राज्याला टायगर स्टेट या नावानेसुद्धा ओळखले जाते. फार फार पूर्वी अवंती महाजनपद म्हणून हा प्रदेश ओळखला जात होता. त्याकाळी त्या प्रदेशाची राजधानी उज्जैन होती. इंदोर मध्य प्रदेशातील प्रसिद्ध शहर आहे. लोकमाता देवी अहिल्याबाई होळकर नगरी म्हणून याची ख्याती आहे. पर्यटक इंदोर आणि मध्य प्रदेशातील इतर शहरांना भेट देऊन पर्यटन, खाद्यसंस्कृती आणि कपडे, दागिने आणि कलात्मक खरेदीचा आनंद लुटतात. महेश्वर होळकरांची पहिली राजधानी होती. महेश्वर सुंदर आहे, पण जवळच असलेले मांडवगढ किंवा मांडू पर्यटकांना भुरळ पाडते.
ऐतिहासिक माहितीनुसार 16 व्या शतकातील सुलतान बाज बहादूर हा मांडूचा शेवटचा शासक होता. लोककथांनुसार आणि ऐतिहासिक अभ्यासानुसार एकदा तो शिकारीच्या सहलीला गेला होता, तेव्हा त्याला एक मेंढपाळ मुलगी तिच्या मैत्रिणींसोबत गात असलेली दिसली. संगीताची आवड असलेले बाज बहादूर त्या गायिकेच्या सौंदर्य आणि मधुर आवाजाने लगेचच भारावून गेले. त्याने रूपमतीला लग्नाची मागणी घातली आणि त्याच्या राजधानीत जाण्याची विनंती केली. रूपमतीने मांडूला जाण्यास सहमती दर्शवली, पण एक अट घातली. ती अट अशी होती की, ती तिच्या प्रिय नर्मदा नदीच्या दर्शनी भागातील एका महालात राहील. राणी रूपमतीसाठी मांडू येथे रेवाकुंड बांधले गेले. तिथली जमीन सुपीक होती. नर्मदेच्या पाण्यामुळे संपन्नता होती. त्यामुळे मुघल अकबराने मांडूवर स्वारी करण्याचा निर्णय घेतला आणि अधम खान नावाच्या व्यक्तीला मांडू ताब्यात घेण्यासाठी पाठवले. सुलतान बाज बहादूर शूर होता तो अखेरपर्यंत लढला. अधम खानला आव्हान देणारा बाज बहादूर मोठय़ा मुघल सैन्यासमोर टिकला नाही.त्याच्या सैन्याची संख्या कमी होती. या लढाईत बाज बहादूर मारला गेला. अधम खानने मांडूच्या सुंदर राणी रूपमतीच्या सौंदर्याविषयी खूप ऐकले होते. त्यामुळे त्याच्या मनात राणीला भेटावे हा विचार आला. राणी रूपमती नर्मदा भक्त होती. स्वाभिमानी राणी रूपमतीला हे वृत्त कळताच तिने कसलाही विचार न करता शीलरक्षणासाठी स्वत विष प्राशन केले आणि मृत्यू स्वीकारला…आणि ही प्रेमकहाणी इथेच संपली. अनेक स्मारकांपैकी राणी रूपमती पॅलेस हा निसर्गरम्य परिसरातील राणीच्या प्रेमाची आणि पवित्रतेची आजही साक्ष देत उभा आहे. ही प्रेमकथा मांडूच्या जमिनीवर कायमची कोरलेली प्रेम आणि त्यागाची कथा आहे.
निमार व्हॅली आणि दक्षिणेकडील बाज बहादूर पॅलेस या 365 मीटर उंच खडकाच्या काठावर वाळूच्या दगडाची रचना आहे. बाज बहादूर आणि राणी रूपमती यांची कहाणी मांडूच्या सुंदर अवशेषांमध्ये आजही कायम आहे. सुलतान बाज बहादूर खान यांनी 1555 ते 1562 पर्यंत माळवा सल्तनतचा शेवटचा सुलतान म्हणून राज्य केले. हिरवीगार जंगले, पठार, दऱया आणि दूरवरच्या टेकडय़ांचे विस्तीर्ण पसरलेले कधीही न संपणारे दृश्य निसर्गाच्या मोहकतेकडे नेते.
या गडावर इतरही अनेक प्रेक्षणीय पर्यटन स्थळे आहेत. जहाज महल त्यापैकी एक आहे. 15 व्या शतकात सम्राट मोहम्मद शाहचा मुलगा घियास-उद-दीन याने बांधला होता. हा दुमजली राजवाडा मुंज आणि कपूर अशा दुहेरी तलावांनी वेढलेला आहे. ज्यामुळे तो पाण्याच्या पृष्ठभागावर हलक्या हाताने तरंगत असल्याचा भास पाहणाऱयांना होतो आणि म्हणूनच याला शिप पॅलेस असेही नाव देण्यात आले आहे. एका विशाल जहाजाच्या देखाव्याचे अनुकरण करून, जहाज महलची वास्तुकला अफगाण, मुघल, हिंदू आणि मेसोपोटेमियन शैलींचे एक मिश्रण आहे. वास्तूचे सौंदर्य वाढवण्यासाठी रंगीबेरंगी दगडांनी हा वाडा बांधला आहे. या 120 मीटर लांब आणि 15 मीटर रुंद महालात खुले मंडप, खुली टेरेस आणि बाल्कनी आहेत. त्याच्या बाल्कन्या आणि इतर बांधकाम अशा तऱहेने बांधलेले आहे की आवाज दिला तर संपूर्ण राजवाडय़ात त्याचे कंपन अनुभवायला येतात. हिंदोळा महाल हा मांडू येथील किल्ल्याच्या आत असलेला एक प्राचीन राजवाडा आहे.
हे स्थळ हिंदोळा महाल किंवा अशरफी महल ‘सोन्याच्या नाण्यांचा राजवाडा’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. अशरफी महल हा मांडूमधील ग्रामसमूहाचा किंवा मध्यवर्ती स्मारकांचा एक भाग आहे. येथील सुपार्श्वनाथ श्वेतांबर जैन मंदिर, नीळकंठ महादेव मंदिर आणि नीळकंठ पॅलेस, काकडा खो धबधबा, छप्पन महल संग्रहालय ही स्थळेही अभ्यासक आणि पर्यटकांना आकर्षित करतात. तलावांचे विहंगम दृश्य, आजूबाजूच्या लँडस्केप गार्डन्स आणि पलीकडची हिरवळ मन मोहित करणारी आहे.
– varshakisanc@gmail.com
(लेखिका राजगिरी कॉलेज ऑफ सोशल सायन्सेस कोची-केरळच्या महाराष्ट्रातील संपर्क अधिकारी
म्हणून नियुक्त आहेत.)
.jpg)
No comments:
Post a Comment
Note: Only a member of this blog may post a comment.