SwapnilJirageTravelPost: किल्ले विजापूर.

http://maharashtra-bhakti-shakti.blogspot.com/2023/07/blog-post_93.html

किल्ले विजापूर... कर्नाटक भाग १

उत्तर कर्नाटकातील विजापूर हे दक्षिण भारतातील वास्तुकलेचे माहेरघर समजले जाते.

सुलेखनकला आणि चित्रकला, विशेषतः लघुचित्रशैली यांना विजापूरच्या इस्लामी कलेत वेगळे स्थान आहे. छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या इतिहासात अफझलखान वधाच्या घटनेसह शहाजी महाराजांना झालेला दगाफटका अशा घटनांमुळे विजापूर विरुद्ध मराठा साम्राज्य हे संदर्भ सर्वांना परिचित आहेत.

इतिहासतज्ज्ञांमध्ये विजापूर नावाविषयी एकवाक्याता दिसून येत नाही. कोरीव शिलालेख, संस्कृत-कन्नड-फार्सी साहित्य यांतून विजयपूर, राय राजधानी, दक्षिण वाराणसी, बिज्जनहळ्ळी, बिज्जपूर, मुहम्मदपूर इत्यादी भिन्न नावे दिसून येतात. पूर्वी या जागी सात खेडी होती व तेथेच यादवांनी हे नगर वसविल्याचे सांगितले जाते. या सात खेड्यांपैकी बिजनहळ्ळी खेड्यावरून या नगराला विजापूर हे नाव पडल्याचे समजले जाते. या गावाच्या परिसरात काही देवालयांत चालुक्य व यादव वंशातील राजांचे शिलालेख आहेत. तज्ज्ञांच्या मते आर्क किल्ल्याच्या पूर्वद्वाराजवळील असलेल्या विजयस्तंभावरील शिलालेखात विजयपूर असा स्पष्ट उल्लेख आहे.

विजापूर किल्ला : संरक्षणाच्या दृष्टीने युसुफ आदिलखानाने आर्क नावाचा मातीचा किल्ला शहराच्या मध्यभागी बांधला. पहिल्या आदिलशाहने त्याच्या सभोवती सुमारे १० किलोमीटर घेराची दगडी तटबंदी ९६ बुरुज व सहा मोठ्या दरवाज्यांसह बांधली. या सहा मोठ्या दरवाज्यांना अलीपूर, बहामनी, शहापूर, मक्का, फत्तेह अशी नावेही ठेवण्यात आली. प्रत्येक दरवाज्याच्या आत दुसरा दरवाजा अशी संरक्षणात्मक व्यवस्था करण्यात आली होती. संपूर्ण तटबंदीला सुमारे १२-१५ मीटर रुंदीचा खंदक खणण्यात आला होता. किल्ल्यात असर महाल, आनंद महाल, आरसे महाल, चिनी महाल, सातमजली महाल, गगनमहल, मक्का मशीद, चिंदडी मशीद अशा खास इमारती होत्या. त्यांतील फारच थोड्या सुस्थितीत आहेत.

गोलघुमट : याला बोलघुमट असेही म्हणतात. इ. स. १६२६मध्ये मोहम्मद आदिलशाह याने गोलघुमटाचे बांधकाम केले. याचे बांधकाम सुमारे ३३ वर्षे चालू होते. येथे खालच्या दालनात चबुतऱ्यावर मोहम्मद आदिलशाह, त्याच्या दोन बेगमा, रंभावती (अंगवस्त्र), मुलगी व नातू यांची थडगी आहेत. या ठिकाणी कबर नगारखाना, धर्मशाळा असून, नगारखान्यात अलीकडे वस्तुसंग्रहालय केले आहे. मशीद आणि ही वास्तू चौरस असून प्रत्येक बाजू ४३.५ मीटर लांबीची आहे. चारही कोपऱ्यांत अष्टकोनी घुमट असलेले सातमजली मनोरे आहेत. संपूर्ण वास्तूची उंची सुमारे ६८ मीटर असून, तिचे क्षेत्रफळ सुमारे १८९२ चौरस मीटर आहे. माथ्यावर मध्यभागी प्रचंड घुमट आहे. हा घुमट जगातील दुसऱ्या क्रमांकाचा भव्य घुमट आहे. त्याचा व्यास ३८ मीटर इतका आहे, व्हॅटिकन सिटीतील सेंट पीटर्सच्या घुमटाचा पहिला क्रमांक लागतो. त्याचा व्यास ४२ मीटर आहे. लंडनमधील सेंट पोलचा तिसरा क्रमांक लागतो. त्याचा व्यास ३३ मीटर इतका आहे. यावरून गोलघुमटाच्या भव्यतेची कल्पना येईल.

घुमटाखालील दालनांमध्ये प्रशस्त गोलाकार सज्जा असून, या सज्ज्यातून भिंतीकडे तोंड करून उभे राहून पलीकडील बाजूस साधारण १२५ फुटांवर अगदी हळू आवाजात बोलले तरी स्पष्ट ऐकू जाते. म्हणून याला बोलघुमट असेही म्हणतात.

इब्राहिम रौजा : हे विजापूरमधील वास्तुकलेतील दुसरे मोठे आकर्षण आहे. इब्राहिम दिलशाह दुसरा (इ. स. १५८० ते १६२७) याने आपल्या चिरनिद्रेसाठी याची निर्मिती केली. ताजमहालच्या अगोदर ही इमारत पूर्ण झाली होती. ही इमारत संगमरवरी असती, तर छोट्या ताजमहालासारखी दिसली असती. असे म्हणतात, की ताजमहालाची कल्पना याचेवरूनच घेतलेली आहे. विजापूरचे सुलतान इस्तंबूल, तुर्कस्तानच्या तुर्क साम्राज्याचे वंशज होते. त्यामुळे या वास्तूवर तुर्की शैलीचा प्रभाव आहे. सुंदर आकर्षक बगीच्यामध्ये असलेल्या लॉनवर ही इमारत खुलून दिसते. पूर्वेकडील टोकाला मकबरा आहे आणि पश्चिमेकडील बाजूला मशीद आहे. मधील खुल्या जागेत कारंजे आहे.

जुम्मा मशीद : विजापूर शहराच्या आग्नेयेला ही मोठी मशीद आहे. सन १५६५मध्ये याचे बांधकाम सुरू झाले; पण थोडे अपुरे राहिले. अली आदिलशाहने तालिकोटच्या विजयानंतर तिचे बांधकाम केले. मशीद १० हजार ८१० चौरस मीटर क्षेत्रात पसरली आहे. मशिदीची इमारत १७० मीटर लांब, ७० मीटर रुंद, आयताकृती आहे. येथे दर शुक्रवारी खुतुबा वाचतात. मशिदीचा घुमट आकर्षक आहे. खालील कमानीवर पर्शियन भाषेत वचने लिहिली आहेत. औरंगजेबाच्या आदेशानुसार जमिनीवर पॉलिश केलेल्या सुंदर २२५० फरश्या बसविल्या आहेत. औरंगजेबाने पूर्वेकडे, दक्षिणेस व उत्तरेकडील वेस व व्हरांडा यांचे बांधकाम वाढविले.

बाराकमान : सन १६७२मध्ये बांधण्यात आलेला अली रोझाचा हा एक मकबरा आहे. सार्वजनिक उद्यानात मध्यभागी असलेल्या गगनमहलच्या उत्तरेस तो आहे. सुरुवातीला ते अली रोझा या नावाने ओळखले जात असे. परंतु शाह नवाब खान याने त्याचे नाव बाराकमान असे केले. कारण हे त्याच्या राज्यकाळातील १२वे स्मारक होते आणि त्याला १२ कमानी होत्या. एका उंच चबुतऱ्यावर ही इमारत बांधलेली आहे. यात गॉथिक शैलीमध्ये सात खांब आहेत. आत काही थडगी आहेत. तेथे बहुधा अलीखान आणि ११ स्त्रियांच्या कबरी आहेत.

गगनमहल : गगनमहल सन १५६१मध्ये आदिलशाहने बांधला असे म्हटले जाते. या महालाने राज्यातील महत्त्वाच्या घटना पाहिल्या आहेत. राणी चांदबीबी हिने येथूनच राज्यकारभार केला होता. सध्या या महालाची बऱ्याच अंशी पडझड झालेली आहे. या महालामध्ये तीन भव्य कमानी आहेत. आतील सर्वांत मोठी आहे. याच्या तळमजल्यावर दरबार हॉल होता आणि पहिल्या मजल्यावर राजाचे कुटुंब राहत असे....!

भोकरदन (भोगवर्धन)

पोस्तसांभार :रामेश्वर जाधव पाटील

महाराष्ट्रातील प्राचीन अवशेषांसाठी प्रसिद्ध असलेले एक स्थळ. हे औरंगाबाद जिल्ह्यातील तालुक्याचे एक ठिकाण आहे. स्थानिक दंतकथा या नगराला कृष्णशत्रू भौमासुराची राजधानी मानते. दंतकथेनुसार याचे नाव भोगवर्धन किंवा भगदनाथ या राजाच्या नावाचा अपभ्रंश होऊन झाले असावे. लोकसंख्या ९,६८० (१९८१). ते खेळणा नदीकाठी सिल्लोड-जाफराबाद रस्त्यावर सिल्लोडच्या पूर्वेस सु. २० किमी.वर वसले आहे. हे ठिकाण उज्जयिनी (उज्जैन) ते पैठण या व्यापारी मार्गावर दण्डक अरण्यात वसले होते, असा प्राचीन वाङ्‌मयात तसेच मार्कण्डेयादी पुराणांत व अनेक उत्कीर्ण लेखांत याचा उल्लेख आढळतो. प्राचीन काळी हे जनपद होते आणि नंतर त्याला विषयाचा (प्रांताचा) दर्जा प्राप्त झाला. येथील रहिवाशांनी सांची व भारहूत येथील स्तूपांच्या बांधणीस दान दिल्याचे उल्लेख तेथील अभिलेखांत आढळतात. माहिष्मतीचा कलचुरी राजा शंकरगण याने भोगवर्धन विषयातील एका गावातील जमीन ब्राह्मणाला दान दिल्याचा उल्लेख ५९७ च्या लेखात आहे. इसवी सनाच्या आठव्या–नवव्या शतकांच्या सुमारास खेळणा नदीच्या काठांवर कोरलेल्या सात खोल्या आणि सभागृहयुक्त एक शैव लेणे इथे आहे; तथापि त्यानंतरचा या गावाचा इतिहास ज्ञात नाही. उत्तर पेशावाईत हे गाव हैदराबादच्या निजामाच्या अखत्यारीत आले. भोकरदनच्या सभोवती प्राचीन तटबंदीचे अवशेष असून जुन्या किल्ल्यात तहसील कार्यालय आहे. गावात जुनी आठ लहान मंदिरे असून त्यांपैकी खंडोबाचे मंदिर मोठे आहे. तेथे प्रतिवर्षी यात्रा भरते. याशिवाय नदीकाठी एक महानुभव पंथाचे प्राचीन मंदिर आहे. दर शनिवारी येथे बाजार भरतो. भोकरदन कांबळी व खंडसरी साखरेसाठी मराठवाड्यात प्रसिद्ध आहे.

शां. भा. देव आणि र. शं. गुप्ते यांच्या मार्गदर्शनाखाली येथे १९७३-७४ साली उत्खनन करण्यात आले. त्यांत पूर्वंसातवाहन, उत्तरसातवाहन आणि सातवाहनोत्तरकालीन भिन्न वस्त्यांचे बहुविध अवशेष आढळले. उत्तरसातवाहन काळातील भारताचा रोमन संस्कृतीशी असलेल्या व्यापारामुळे भोकरदनची भरभराट झाली. या समृद्धीमुळे कलाकौशल्याचे हे केंद्र बनले. उत्खननात कारागिरांची अनेक घरे आढळली असून ती गुळगुळीत जमिनीची व कबेलूंनी शाकारलेल्या छतांची आहेत. पाटा-वरवंटा, जाते, पळ्या, थाळ्या, डाव, झाकण्या, मडकी इ. हरतऱ्हेच्या नित्योपयोगी वस्तू येथील घरांत मिळाल्या, या घरांतील सांडपाणी वाहून जाण्याचीही सोय चांगली होती. उत्खननांत घरांच्या अवशेषांशिवाय काही नाणी, मृण्मूर्ती आणि दागिने सापडले. नाण्यांचे प्रकार आणि आकार भिन्न असून नाण्यांमध्ये काही आहत नाणी तसेच सातवाहन-क्षत्रप-कार्दमक आणि गुप्त राजे यांची तांब्याची, मिश्रधातूंची आणि सोन्याचा मुलामा दिलेली नाणी आढळली. येथे मिळालेल्या अनेक प्रकारच्या व आकारांच्या मण्यांत अफीक, प्रवाळ, रक्ताश्म, इंद्रनील, स्फटिक इ. मूल्यवान खडे आहेत. उत्खननात उपलब्ध झालेल्या बांगड्या हस्तिदंती, शंखाच्या आणि विशेषत्वे तांब्याच्या आहेत.

येथील अवशेषांत सु. सातशे पक्वमृदा वस्तू मिळाल्या. त्यांपैकी मानवप्राणी व पशू यांची शिल्पे वैशिष्ट्यपूर्ण आहेत. इतर वस्तूंत कर्णभूषणे, पूजेची अर्चनाकुंडे व घरगुती वापरातील हस्तिदंती कंगवे, कज्जलशलाका (काजळाच्या डब्या), सोंगट्या, थाळ्या इत्यादींचा समावेश होतो. कर्णभूषणे डाळिंबीच्या फुलांसारखी कलाकुसर केलेली असून भारतात अन्यत्र उपलब्ध न झालेले किन्नरी-पात्र, शिवाय एका झाकणावरील तीन स्त्रियांच्या उर्ध्वांगाची मूठ इ. अवशेष लक्षणीय आहेत.

येथील मानवी शिल्पांतील दोन स्त्री-प्रतिमांपैकी एक इटलीमधील पाँपेई या ठिकाणी १९३०-३१ साली झालेल्या उत्खननात मिळालेल्या स्त्री-प्रतिमेसदृश आहे. दोन दासींच्या मधोमध उभी असलेली ही स्त्री सडपातळ व बांधेसूद आहे. हिचा काळ इ. स. पू. पहिले ते इसवी सनाचे पहिले शतक असावा. सातवाहन काळात भोकरदन हे हस्तिदंती कलावस्तूंचे केंद्र असावे आणि येथील वस्तूंची व्यापारानिमित्त देवाण-घेवाण होत असावी, असे अनुमान केले जाते. त्यामुळे पाँपेई येथे उपलब्ध झालेली स्त्री-प्रतिमा मूळची याच भागातली असावी, असेही म्हणता येईल. यांशिवाय येथील उत्खननात मातृकादेवींच्या दोन शिलामूर्ती मिळाल्या. त्या दोन्ही मूर्ती विशीर्ष असून योनिस्तनयुक्त उत्तानपाद मूर्ती आहेत. त्यांपैकी एका मूर्तीच्या दोन्ही बाजूंस कमळे कोरलेली आहेत. तज्ञांच्या मते त्या इ. स. पाचव्या-सहाव्या शतकांत खोदल्या असाव्यात.

सातवाहन सत्तेच्या अवनतीनंतर पैठणप्रमाणेच या गावाचा रोमशी व्यापार मंदावला असावा आणि हळूहळू त्याचे ऐश्वर्य आणि महत्त्व कमी झाले असावे. पुढे मध्ययुगात या नगरीला थोडे महत्त्व लाभले होते.

मराठी विश्वकोश

बिजापूर /विजयापुर Bijapur

विजयापुर / बिजापूर

मार्चच्या शनिवारी २३ आणि रविवारी २४ला माझी सुट्टी होती. गेल्या महिन्यातील दोन दिवसाची सुट्टी मी अशीच वाया घालवली पण ह्या वेळी कुठे तरी नक्की जायचं ठरवलं होता. अनेक ट्रेकचा मित्रांना विचारून बघितला कोणी रेंज ट्रेक साठी तयार नव्हता आणि कुठच्याही ग्रुपचा चांगला प्लॅन नव्हता. मग मी ह्या वेळी बिजापूर/ विजयापुर करायचा ठरवलं.

ठरल्याप्रमाणे मी रात्री ११.४५ ची मुंबई-चेन्नई मेल चा द्वितीय श्रेणीचा शयनायन/स्लिपर तिकीट काढला होता. पण उशिरा कार्यक्रम ठरवून तिकीट काढल्यामुळे वेटिंगचा तिकीट मिळालं. त्यामुळे शेवट पर्यंत टांगती तलवार होती. त्यामुळे गुरुवारी सकाळी वातानुकूलित ३ टियरची तत्काळ तिकीट काढली. मग पहिली तिकीट रद्द केली. संध्याकाळी ९. ३० ची विजयापुरला जाणारी ट्रेन आहे. पण माझ्या कार्यालयाचा निघण्याचा वेळ रात्री ११ नंतर असल्यामुळे माझ्या साठी पाउणेबाराची ट्रेन सोयीस्कर होती. आणि ह्या वेळे मध्ये कुठच्या खाजगी किंवा सरकारी गाड्या हि नव्हत्या. त्यामुळे हीच ट्रेन माझ्यासाठी उत्तम होती. हि ट्रेन सोलापूरला सकाळी ९.३० ला पोहचते तेथून सोलापूर वरून बिजापूरला जाणारी एसटी किंवा कर्नाटक मंडळाच्या गाडी पकडून बिजापूरला जायच ठरलं. सोलापूर ते बिजापूर अंतर रस्त्याने १०० किमी आहे. साधारण सव्वा दोन ते अडीच तास लागतात.

पहिला दिवस

ट्रेन सकाळी ९. २० ला सोलापूरला पोहचली. तसाच मी रेल्वे स्थानकाबाहेरून दहा रुपयात शेअर रिक्षा पकडून एसटी डेपोला पोहचलो. मला विनयने सांगितलं होता रेल्वे स्थानकाच्या बाहेर पलीकडून पण गाडी भेटेल पण मी विचार केला आगारला गेलेलं बर.

सोलापूर एसटी आगारात कर्नाटक मंडळाची सोलापूर ते विजयपुरा ९.३० ची एसटी लागली होती. पण कोणच माणसं आली नव्हती म्हणून वाहकाने गाडी अजून ५ते १० मिनटं जास्तवेळ थांबवली होती. मी गेल्यावर अजून १०/१२ माणसं आली तशी वाहकाने ९. ३८ ला गाडी सोडली. तिकिटाचे ११६ रुपये झाले. बिजापूरला पोहचायला मला १२ वाजले.

ट्रेन मध्ये पूर्ण ना झालेली झोप गाडीच्या प्रवासात पूर्ण झाली.

मुलूक / मुलुख मैदान तोफ आणि उपली बुरुज

विनयच्या मदतीने कुठे हॉटेल करावं तसा मी दोन दिवस आदीच ऑनलाईन हॉटेल बुकिंग केला होता.

माझ हॉटेल बसवेश्वर रिंगण (सर्कल), बारा कमान जवळ होता. पण मला विनयने दिलेल्या माहिती नुसार मी विजयापूर बस आगार वरून हॉटेलला न जाता. वॉटर टॅंक बस थांब्याला उतरलो आणि पाहिलं मुल्क मैदान तोफ आणि उपली बुरुज बघून घेतलं. सोलापूर वरून येणाऱ्या गाड्या वॉटर टॅंक इथूनच बिजापूर मध्ये येतात. त्यामुळे वॉटर टॅक थांब्याला उतरून, हि दोन्ही ठिकाणे जवळ पडतात. आणि जर मी सरळ हॉटेल मध्ये गेलो असतो तर मला हे दोन ठिकाण बघण्यासाठी परत पाठी यायला लागलं असता. त्यापेक्षा रस्त्यातच हि दोन्ही ठिकाण बघून पुढे जाणं मला बर पडलं.

हि दोन ठिकाण एकमेकांचा जवळ असल्यामुळे लगेच पाहून होतात. पाऊण तासात माझी दोन्ही ठिकाण पाहून झाली. मग तसाच मी शेअर रिक्षाने दहा रुपयात हॉटेल जवळ पोहचलो.

माझा हॉटेल बारा कमानचा एकदम बाजूला होता त्यामुळे मी ते दुसऱ्या दिवशी बघून घ्यायचा ठरवलं.

हॉटेल मध्ये जाऊन अंघोळ वगैरे करून बाहेर पडलो. माझ्या दोन्ही बुटाचा सोल निघाला होता. ते मोची शिऊण देईपर्यंत १५ते २० मिनटं माझा कडे होती, तो पर्यंत मी जवळच्याच हॉटेल मध्ये जेवण करून घेतलं.

इब्राहिम रोझा मस्जिद

अडीच वाजले होते. मी आता इब्राहिम रोझा पाहायचा ठरवलं. त्या प्रमाणे मी गांधी चौक थांब्यावरून (बसवेश्वर रिंगण किंवा सर्कल जवळच गांधी चौक थांबा येतो ) अथणी रोड वरून जाणारी शहरी बस सेवाची बस पकडून वॉटर टँक बस थांबाच्या पुढचा बस थांबायला उतरलो. मला कुठची बस पकडली आणि नेमका कुठे उत्तरलो ते माहित नाही. कारण सगळ्या बसच्या फलक वर कन्नड मध्ये लिहला होता. त्यामुळे मी वाहकला विचारून चढलो. पण नंतर मी गूगल वर चेक केला असता. त्या थांब्याला वर्क शॉप स्टॉप म्हणतात. वाहकाने ५ रुपयाची तिकीट दिली. तेथून मी चालत पाच मिनटात इब्राहिम रोझा जवळ पोहचलो.

साठ कबर

इब्राहिम रोझा बघून मी पुन्हा त्या थांब्या जवळ आलो. कारण त्याच रोडला पुढे २.५ ते ३ किमी वर गूगल मॅप वर अफझलखानच्या बायकोच्या ६३ कबरीचा ठिकाण दाखवत होता. त्याला साठ कबर बोलतात तिथे. त्या साठी मी आधी बस स्टॅन्ड वर लोकांना विचारून बघितला पण कोणाला काहीच माहित नव्हता. मग मी रिक्षा वाल्याला विचारला एकाने आधी ८० रुपये सांगितलं. मग मी दुसऱ्याला विचारले त्यांनी पन्नास रुपये सांगितले मग मी त्या रिक्षातून गेलो.

रिक्षावाल्याला हि नीट माहित नव्हतं त्यांनी दुसऱ्या रिक्षावाल्याला विचारला. त्यांनी त्याला सांगितलं,अफझलपूर तक्के नाक्यावर रिंग रोडला उजवीकडे जाणारा रस्त्याने जा. नाक्यापर्यंत तो बरोबर घेऊन गेला. मी माझा गुगल चा नक्षा चालू ठेवला होता. पण नंतर तो सरळ पुढे घेऊन जाऊ लागला. मी त्याला सांगितलं " तू चुकतो आहे " तरी पण तो बरोबर जातो आहे बोलत होता. मला कळलं हा मला त्या रस्त्याने अफझलखान च्या स्मारक जवळ घेऊन चालला होता. कारण गूगल नक्षा वर पण मला त्याचीच दिशा दाखवत होता.

शेवटी मी त्याला थांबवलं. आणि कोणाला तरी विचारायला सांगितलं. मग कोणी तरी सांगितलं येथे नाही तिथे आहे. त्या जागी घेऊन जायायला रिक्षा वाला माझ्याकडे आता ५० चे १०० रुपये मागू लागला. मी त्याला ७० मध्ये तयार केले आणि नक्षा नुसार चालायला सांगितलं. त्या नुसार तो गल्लीतून रिक्षा काडत होता. पण मध्येच निमुळता कच्चा रस्त लागायचा. तेथील लोकांना विचारला ते म्हणत असा जा पण नक्की वाट सापडेना. मग शेवटी मी रिक्षावाल्याला बोललो जाऊदे मुख्य रस्त्याला येऊ आणि मग तू मला महामार्गावर बाहेर सोड आणि जा. आम्ही गल्लीतून बाहेर पडून रस्त्याला आलो आणि महामार्गाकडे चाललो होते. तेव्हा मला नकाशावर वर साठ कबरला जाणारा रस्ता पुढे दाखवू लागला. पुन्हा मी रिक्षावाल्याला त्या रस्त्याला घ्यायला सांगितले, तो हि तयार झाला. आणि त्याला हि आठवूं लागला बहुतेक तो पूर्वी कधी तरी तेथे आला होता. मग आम्ही नक्षाप्रमाणे बरोबर त्या ठिकाणावर पोहचलो.

तेथे जातेवेळी मला महामार्ग जवळ दिसला, त्यामुळे मी विचार केला जाते वेळी महामार्गावर पोहचल्यावर कुठची तरी बस मिळेलच. मग मी रिक्षावाल्याला थांबायला सांगितले नाही.

जिथपर्यंत पक्का रस्ता जातो तिथपर्यंत रिक्षा घेऊन गेलो. नंतर पुढे पायवाट लागते. त्यावाटेने चालत ५ मिनटात आपण त्या स्थळावर पोहचतो. ह्या पायवाटेत मध्येच एक मोठा दरवाजा सारखी एक वास्तू /कमान लागते. त्याचा बाजूला तारेचं कुंपण असल्यामुळे मला पलीकडे जाता आलं नाही. आणि समोरून चढता येत नाही कारण त्याचा पायथा / चौथरा खूप उंच होता.

कबरी आत गावात असल्यामुळे शोधत पोहचेपर्यंत मला पाऊणे पाच वाजले. एक जण त्याचा लोखंडी दरवाजाला टाळा लावत होता. पण मी आलो म्हणून थांबला. पण नंतर मी त्याला जायाला सांगितले. कारण जागेला केवळ पुढून लोखंडाच कुंपण होता, पाठी अजून काही तरी काम चालू असल्यामुळे कुंपण नव्हतं. पण मला वाटत पुढच्यावर्षी पर्यंत त्या पूर्ण जागेला चारी बाजूने लोखंडी खांब आणि भिंतीचा कुंपण असेल.

आणि वेळेत चालू अथवा बंद होईल.

तेथे ६३ कबरी होत्या, त्याचा पाठी अजून एक तुटलेली वास्तू आहे. त्यातील माती काढायचा काम चालू आहे. ते पूर्ण झाल्यावर ती पूर्ण वास्तू नक्की काय आहे ते कळेल.

त्या कबर बघून पुन्हा मी गावातून चालत अथणी किंवा तिकोटा -बिजापूर महामार्गावर गेलो. तेथे बस थांब्यावर पोहचलो. त्या बस थांब्याला मारुती कॉलोनी म्हणतात . तेथून गांधी चौक पर्यंत माझी ६ रुपये तिकीट घेतली.

( तरी अथणी रोडलाच अफझलपूर तक्के पासून पुढे अजून ३ते ३.५ किमी वर असलेला माझं संगीत नारी महाल मला माहित नसल्यामुळे करायचा राहील आहे. तिथं पर्यंत बस जाते का नाही मला माहित नाही बहुतेक जात असावी. पण रिक्षाने जाऊ शकता पण जरा जास्त पैसे घेतील.)

गगन महाल

पाऊणे सहाला मी पुन्हा गांधी चौकीला पोहचलो. मग तेथून जवळ असलेल्या गगन महाल पाहून घेतला. सहा वाजता ते बंद होत. पण तेथे मुख्य एकच ती महलची वास्तू असल्यामुळे माझा १५ तें २० मिनटात पाहून झाले. त्या नंतर चौकीदार सगळ्यांना बाहेर काढू लागला. तो पर्यंत सव्वा सहा झाले. मग त्याचा समोर अजून एक वास्तू आहे त्याला आनंद महाल बोलतात. बहुतेक तेथे आता महाविद्यालय हि चालत. पण त्या वास्तूत जास्त काही बघण्यासारखा नाही. ते पाहून, नंतर मी तेथील आसपासचा परिसर पाहत होता. ते पाहून नंतर मी हॉटेल वर गेलो.

थोडा आराम करून रात्री जेवून झोपलो. अश्या प्रकारे माझा पहिला दिवस संपला.

दुसरा दिवस

दुसऱ्या दिवशी मला खूप ठिकाणी फिरायचा होता. म्हणून सकाळी साडेसात ला उठून रस्त्यावर असलेल्या गाडी वर चहा बिस्कीट खाऊन सव्वा आठ किंवा साडे आठ चा सुमारास फिरायला सुरवात केली.

असर महाल

मी पहिला असर महालला चालत गेलो. असे सांगण्यात येते असार महालला आदिल शाह न्याय निवाडे करत असे. असार महालला दोन बाजूने प्रवेश करू शकतात. एक मुख्य रस्त्यावरून डॉ आंबेडकर मैदान चा समोरून तर दुसरा पाठी असलेल्या वस्तीतून आहे. मला माहित नव्हता त्यामुळे मी हॉटेल पासून चालत पाठच्या रस्त्याने वस्तीच्या दरवाजाने प्रवेश केला. ह्या रस्त्याने येताना असर महालच्या पाठची लागून असलेली वास्तू दिसते. त्याचा भिंतीचा मोठ्या कमानी खालून रस्ता गेला आहे. तो बघायला सुंदर वाटतो. ते नक्की पाहून घ्यावे. त्याचा भिंतीचा कुंपण आणि कचऱ्यामुळे तेथे वर जाता येत नाही. त्याचा मी फोटो खाली अपलोड केला आहे.

बारा कमान

असर महाल पाहून मी पुन्हा हॉटेल मध्ये आलो आणि दिवसाचं महत्वाच काम करून घेतला. आणि मग हॉटेल मधून बाजूलाच असलेला बारा कमान पाहून घेतला. बारा कमान सकाळी ८/९ ला उघडत आणि संध्याकाळी ६ ला बंद होत. पंधरा ते वीस मिनटात माझं बारा कमान पाहून झाल. मग तसाच मी हॉटेल मधला सामान घेतला आणि सकाळी दहाला शेवटचा हॉटेल सोडला (चेक आऊट) केला. आणि तेथून मी ताज बावडी साठी गेलो.

ताज बावडी आणि जोडगुमाज

ताज बावडी आणि जोडगुमाज ला जाण्यासाठी KSRTC च्या डेपो पासून जवळ आहे. जोड गुमाज तर चालत पाच मिनिटावर आहे. त्याचा पुढे अजून पाच मिनिट चालत गेलो तर पुढे ताज बावडी आहे. हि दोन्ही ठिकाणे घनदाट वस्तीत असल्यामुळे तिथे बहुतेक शेअर रिक्षा हि जातात. ताज बावडीच्या गल्लीतून एकाद दुसरी बस पण मी जाताना बघितली. नक्कीच बसने ५ रुपये तिकीट असेल.

पण मला माहित नसल्यामुळे मी बसवेश्वर सर्कल जवळून रिक्षा केली. एकाने मला ६० सांगितले दुसऱ्याला शेवटी चाळीस रुपये देऊ केले आणि नेले. तस बघायला गेलं तर ते अंतर जास्ती जास्त १ते सव्वा किमी असेल. पाच ५ मिनटात रिक्षाने पोहचतो. जर मीटर वर रिक्षाने गेलो असतो तर माझं २० रुपयात काम झाल असता. बहुतेक मला अंतर लांब वाटावं म्हणून रिक्षावाल्याने मला जरा फिरवूनच नेला. नक्षा वर मला दिसत आहे तरी पण साहेब मला सांगतात इथून जवळ आहे.

ताज बावडी वर गेलो तर ताज बावडीचा लोखंडी दरवाजा बंद होता. आता बहुतेक कोणाला आत जाऊन देत नाही. तेथे कन्नड मध्ये माहिती लावली होती. त्याचा वर लिहिलेल्या इंग्लिश १०००० रुपयाचा आकड्या वरून तेथे आत गेल्यास दहा हजाराचा दंड असावा, असा मला अंदाज आला. मग दरवाजा बाहेरूनच फोटो काढून तेथून निघालो. तेथे बसलेल्या लोकांना जामिया मस्जिदला कसा जायायचा विचारला. त्यांनी मला तेथून शेअर रिक्षा जातात सांगितलं.

मी ताज बावडी बघून बाजूलाच पाच मिनिटावर असलेल्या जोड गुमाज बघायला चालत गेलो. जोडगुमाज म्हणजे दोन कबरी बाजू बाजूला आहे त्याला म्हणतात. मला आत जायायला भेटला नाही कारण गुमाजचा आत असलेल्या कबरीच्या आता मस्जिद केली आहे. त्यात मी आत जाते वेळी एक बाई बाहेर आली तिने रागाने सांगितले "फुल पॅन्ट पहेनके अंदर जाते हैं". मग मी बाहेरूनच बघून तेथून निघून गेलो.

मला आता लांडा कसाब तोफ आणि जामिया मस्जिद बघ्याची होती. मी गुगल नक्षा वर पहिला होता. तोफ आणि मस्जिद वेगळ्या दिशेला आहेत. मस्जिद जवळून गोल गुमाज जवळ आहे. आणि गोलगुमाज मला शेवटी करायचा होता. म्हणून मी पहिली तोफ बघायला गेलो.

लांडा कसाब तोफ

जोड गुमाज कडून मी चालत ५ मिनटात KSRTC बस आगार मध्ये गेलो. बस आगारचा समोरून मी रिक्षावाल्याला लांडा कसाब तोफेचा विचारला पण कोणाला माहित नव्हतं. मग मला नक्षा वर त्याचा जवळ बिजापूर RTO कार्यालय दिसला. मग मला RTO पर्यंत शेअर रिक्षा भेटली. दहा रुपयात त्यांनी मला बरोबर RTO जवळ सोडला. RTO चा बाजूलाच आपल्याला रस्त्याला तटबंदी आणि बुरुज दिसतो. तट बंदीची भिंतीला छेदुनच रस्ता आला आहे. रस्त्याला उतरल्यावर डावीकडे एक बुरुज आणि तुटलेली तटबंदी दिसते. त्या बुरुजावर ती लांडा कसाब तोफ आहे. तोफ उघडयावर दुर्लक्षित पडून आहे. बुरुजाचा तटबंदीवर खूप कचरा हि पडला होता. आदिल शहाचा काळात काही मोठ्या तोफ होत्या. त्यात पहिली मुलुख ए मैदान आणि लांडा कसाब तोफ हि त्या मोठे तोफे मधली एक महत्वाची होती.

जामिया मस्जिद

तोफ बघून मला आता जामिया मस्जिदला जायायचें होते. त्यासाठी मला तेथून थेट शेअर रिक्षा नाही मिळत कळलं. त्यासाठी पहिला RTO बिजापूर ते बागलकोट क्रॉस पर्यंत शेअर रिक्षाने तेथून पुढे जामिया मस्जिद साठी शेअर रिक्षा पकडायची. प्रत्येकी १० रुपये घेतात.

गोलगुमाज/ गोलघुमट

जामिया मस्जिद मध्ये पोहचेपर्यंत ११.१५ पर्यंत पोहचलो. मस्जिद बघून मी ११. ४० ला तेथून १० रुपयात शेअर रिक्षा पकडून ५ मिनटात गोल गुमाजला पोहचलो.

गोलगुमजला पोहचेपर्यंत पाऊणे बारा वाजले होते. आत गेल्यावर फिरायला वेळ लागेल आणि खायायला हि भेटणार नाही. म्हणून मी जेवून घेतलं. आणि मग गोलघुमट/गोलगुमाज पहायला गेलो.

गोलगुमाज पाहण्याची वेळ सकाळी ६ ते सायंकाळी ५. ४५ पर्यंत आहे. सतराव्या शतकातील अली आदिल शहाच्या ह्या कबरीचा म्हणजेच गोलघुमटचा घुमट जगातील सगळ्यात मोठा आहे. गोलघुमटच्या पुढील वास्तूत संग्रहालय आहे. मी पहिला गोल घुमट पाहून घेतलं नंतर संग्रहालय. घुमट पाहायला मला दिड तास लागला. आणि संग्रहाला बघायला अर्धा ते पाऊण लागला. चार वाजले मग मी तासभर तेथील उद्यानात विश्रांती घेतली. आणि निघालो.

तेथूनच जवळ शंकराची मोठी मूर्ती आहे ते मला माहित नव्हता, नाही तर मी ते हि बघून आलो असतो. कारण माझी रात्री ९ ची मुंबई साठी बस होती. मग तो पर्यंत मी असाच जवळच्याच बाजारात फिरत होतो.

अश्या प्रकारे माझी बिजापूरची यात्रा संपन्न झाली. मला एकूण रुपये ४२७० खर्च आला. त्यातील माझा फक्त मुंबई ते विजापूर येऊन जाऊनच प्रवासाचा खर्च रुपये २३०० झाला.

मुलुख ए मैदान तोफ

उपली बुरुज

इब्राहिम ए रोझा

साठ कबर (अफझलखानचा ६३ बायकोची कबर ) आणि खालील फोटोत कंबर च्या पाठी असलेली वास्तू

साठ कबर कडे जाते वेळी लागणारा दरवाजा किंवा अन्य काही

गगन महाल

आनंद महाल

असर महालाच्या पाठच्या दरवाजाने लागणारा किल्ल्याचा भाग

असर महाल

बारा कमान

ताज बावडी

जोड गुमाझ

लांडा कसाब तोफ

जामिया मस्जिद

गोलगुमझ /गोलघुमट

https://kunalstrek.blogspot.com/2019/05/blog-post.html

बीजापुर के स्मारक

बीजापुर कर्णाटक प्रदेश का एक जिला है जो बैंगलोर से 520 किमी और मुंबई से 550 किमी की दूरी पर है. आदिल शाही ( 1490 - 1686 ) ज़माने की बहुत सी सुन्दर इमारतों के कारण बीजापुर मशहूर है. इन इमारतों में से कुछ अधूरी और कुछ पूरी बची हुई हैं पर देखने लायक हैं. आजकल बीजापुर का नाम विजयपुरा कर दिया गया है. ( वैसे एक बीजापुर छत्तीसगढ़ में भी है ! ).

आदिल शाही खानदान के लोग शायद ईरान या तुर्की से आए थे. यहाँ कभी किसी की फ़ौज में शामिल हो गए और कभी किसी दूसरे की फ़ौज में. फिर एक दिन मौका देख कर खुद सुल्तान बन बैठे. युसूफ आदिल शाह और इब्राहिम आदिल शाह ने बहुत सी इमारतें और पार्क बनवाए. इमारतें इंडो-इस्लामिक शैली की हैं और कभी बहुत सुन्दर रही होंगी. अब खंडहर होते हुए भी सुन्दर लगती हैं. कुछ फोटो प्रस्तुत हैं.

इब्राहिम रौज़ा. रौज़ा ( rauza or rawza ) एक अरबी शब्द है जिसका अर्थ है वो बगीचा जिसमें किसी को दफनाया गया हो. आम तौर पर रौज़ा सूफी संतों के लिए इस्तेमाल होता था पर बाद में ये शब्द सभी के लिए होने लगा. यह रौज़ा 1627 में इब्राहिम आदिल शाह II की बेगम ताज सुल्ताना ने बनवाया था. इसे बनाने में आठ बरस लगे. दो मकबरों के बीच मस्जिद है

मीनारें पतली और नाज़ुक लगती हैं पर लगभग चार सौ सालों से सलामत खड़ी हैं.

ऊँचे चबूतरे पर बनी इमारतें जिन पर सुन्दर काम किया गया है

इस ऊँचे चबूतरे के नीचे तहखाने में इब्राहिम परिवार की कब्रें हैं

बड़े खूबसूरत तरीके से छत बनाई गई है. बीजापुर की इमारतों में कमल के फूल की पंखुड़ियों का काफी प्रयोग किया गया है.

बहुत बारीक और सुन्दर काम. ये परिसर बनने में 'एक लाख हुन' लगे. ऐसा दीवार पर फ़ारसी में लिखा हुआ है. रौज़ा की इमारत पूरी होने से पहले ताज सुल्ताना की मृत्यु हो गई. मलिक संदल जो एक किन्नर था और ताज सुल्ताना का विश्वास पात्र था, उसने '999 हुन' और खर्च कर के रौज़ा पूरा करवाया

राजस्थानी खिड़कियों और झरोखों से मिलती जुलती बनावट

काले पत्थर की सुन्दर वास्तु कला. गाइड का कहना था कि सजावटी फूल पत्तों की नक्काशी बौद्ध मूर्तियों और बौद्ध विहारों से ली गई थी

ड्योढ़ी से लिया गया फोटो

सूफी संत हज़रत मुर्तुज़ा कादरी की दरगाह

जोड़ गुम्बज - अठारहवीं सदी में बने दो एक जैसे स्मारक. इसीलिए इन्हें जोड़ गुम्बज कहा जाता है

गुम्बद पर सुन्दर कारीगरी

ताज बावड़ी. इब्राहिम आदिल शाह द्वितीय ने अपनी बेगम ताज सुल्ताना के लिए 1690 में बनवाई थी

ताज बावड़ी

ताज बावड़ी. अंदर 223 फ़ीट लम्बा और 223 फुट चौड़ा तालाब है जो 52 फीट गहरा है.

80 फुट ऊँचा 'उपली बुर्ज' किसकी गोल सीढ़ियां ऊपर छत पर ले जाती है. यहाँ शहर की सुरक्षा के लिए एक बड़ी तोप रखी गई थी

उपली बुर्ज 1584 में हैदर खान ने बनाई थी इसलिए इसे हैदर बुर्ज भी कहते हैं. आसपास किला था जो अब आबादी के अतिक्रमण में गायब हो चुका है

बीजापुर की कुछ और फोटो इस लिंक पर देखें : मेरठ-बैंगलोर-मेरठ कार यात्रा: 11 बीजापुर, कर्णाटक

https://jogharshwardhan.blogspot.com/2024/06/blog-post_13.html

मेरठ - बैंगलोर - मेरठ कार यात्रा, भाग - 31

सेंट फिलोमेना चर्च, मैसूर

मैसूर एक सुंदर शहर है जिसका नाम अब मैसूरू हो गया है. मैसूरू शहर के बीच एक सुंदर चर्च है संत फिलोमेना चर्च. इस चर्च का पूरा नाम 'संत जोसेफ़ और संत फिलोमेना कैथेड्रल' Cathedral of St. Joseph and St. Philomena है.

यह चर्च एशिया में दूसरा सबसे बड़ा चर्च माना जाता है. इस चर्च की नींव मैसूर के महाराजा ने 28 अक्टूबर 1933 को रखी थी. फ़्रांसिसी वास्तुकार डेली ने इस चर्च का डिजाईन नियो गोथिक शैली में तैयार किया. इस डिजाईन का आधार था जर्मनी के शहर कोलोन का कोलोन कैथेड्रल. हॉल में 800 लोगों के बैठने का इन्तेजाम है. खिड़कियों में रंगीन शीशे लगे हुए हैं जिन पर जीसस क्राइस्ट की जीवनी में से कुछ दृश्य अंकित हैं. अंदर सुंदर मूर्तियाँ हैं और कुछ की वेशभूषा स्थानीय यानि भारतीय है.

लश्कर मोहल्ला, अशोका रोड पर स्थित ये चर्च सुबह पांच बजे से शाम छे बजे तक खुला है और कोई टिकट नहीं है. प्रस्तुत हैं कुछ फोटो: