ऋषिकेश

       आपल्या महाराष्ट्राला अनेक पवित्र आणि निसर्गाने नटलेल्या तीर्थक्षेत्रांची देणगी लाभलेली आहे. आपण नेहमी कुठे ना कुठे फिरायला जातो. रोजच्या धावपळीतून बदल हवा म्हणून, मोकळी हवा मिळावी म्हणून किंवा मनःशांती मिळावी म्हणून एखादा फेरफटका मारतो. मग हे ठिकाण जर निसर्गाने नटलेले, जागृत देवस्थान किंवा तीर्थक्षेत्र असेल आणि मनाच्या शांती बरोबरच दुःखातून आपली सुटका होणार असेल, पुण्य पदरात पडणार असेल तर मग दुग्धशर्करा योग होऊन जाईल.

     आरतीचे बोल, घंटानाद, मंत्रजप , निसर्गसौंदर्य, धाडसी किंवा काहीतरी वेगळे करण्याची इच्छा पूर्ती, गंगा स्नानाचे पुण्य आणि मागेल ती इच्छा पूर्ण होण्याची खात्री जर एकाच ठिकाणी मिळत असेल तर ते ठिकाण म्हणजे “हरिद्वार ऋषिकेश”.प्राचीन मंदिरे, लोकप्रिय कॅफे आणि व्हॉटनॉटसाठी प्रसिद्ध आहे. तथापि, सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे याला योग कॅपिटल ऑफ द वर्ल्ड म्हणून देखील ओळखले जाते.

कालांतराने, हे शहरी आणि नैसर्गिक पर्यटन आकर्षणांचे चांगले मिश्रण बनले आहे. जर आपण वेळेत थोडे मागे गेलो, तर 60 च्या दशकाच्या उत्तरार्धात महर्षी महेश योगी यांच्यासोबत बीटल्सच्या सहवासानंतर ऋषिकेशला प्रत्येक संभाव्य मार्गाने लक्षणीय वाढ झाल्याचे आपण पाहू शकतो. 

       असे ठिकाण जिथे दारू,  मांसाहार आणि प्लास्टिक पिशव्या यावर आजही बंदीच आहे आणि भारतातील पवित्र तीर्थक्षेत्रपैकी एक आहे.  चला बघुया हरिद्वार ऋषिकेश बद्दल काही : 

           हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेले ऋषिकेशला "Gateway to the Garhwal Himalayas" देखील म्हटले जाते. एक प्राचीन शहर असल्याने ऋषिकेशबद्दल अनेक पौराणिक कथा आहेत. हिंदू धर्माच्या पुराणात समुद्राच्या मंथनाशी संबंधित आख्यायिकेनुसार भगवान शिव या ठिकाणी समुद्राच्या मंथनाच्या वेळी निघालेले विष प्यायले होते.विष पिल्यानंतर भगवान शिव्यांचा कंठ निळा झाला आणि तेव्हापासून भगवान शिव नीलकंठ म्हणून ओळखले जात. जगप्रसिद्ध लक्ष्मण झुलाशी संबंधित आणखी एका आख्यायिकेनुसार, भगवान राम यांनी वनवासाच्या काळात येथील जंगलात आपला वेळ घालवला होता. वनवासात असताना भगवान राम यांना एकदा त्याचा छोटा भाऊ लक्ष्मणने दोरीने पूल बांधला होता. हे स्थान आज आपण सर्वजण लक्ष्मण झुला म्हणून ओळखतो.

       आणखी एक आख्यायिका देखील प्रचलित आहे, असेही म्हटले जाते की ऋषी रैभ्य यांनी ईश्वराचे दर्शन घेण्यासाठी येथे अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. त्यांच्या तपश्चर्येने प्रसन्न झाले, भगवान हृषिकेश या ठिकाणी प्रकट झाले आणि या ठिकाणी प्रकट झाले आणि त्याच काळापासून हे स्थान ऋषिकेश म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

ऋषिकेश हे उत्तराखंडमधील डेहराडून जिल्ह्यातील एक हिंदूंचे अतिशय पवित्र आणि महत्त्वाचे असे तीर्थक्षेत्र आहे. येथे मोठी नगरपालिका आणि तहसील कार्यालय सुद्धा आहे. खरतर हे गढवाल हिमालयाचे प्रवेशद्वार म्हणता येईल. तसेच ध्यानधारणा करण्यासाठी प्रसिद्ध असलेली जागतिक राजधानी म्हणून ओळखली जाते. येथील आश्रमाच्या शांततेसाठी ही ऋषिकेश प्रसिद्ध आहे. उत्तराखंडच्या समुद्रसपाटीपासून १३०० फूट उंचीवर वसलेले ऋषिकेश  भारतातील सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्रपैकी एक मानले जाते.

      हिमालयाच्या कुशीतील पर्वते आणि नैसर्गिक सौंदर्याने नटलेले ऋषिकेश. मग तिथे शांतता लाभणार यात शंकाच नाही. असे म्हटले जाते की इथे ध्यान केल्याने मुक्ती मिळते त्यामुळेच दरवर्षी भाविक मोठ्या संख्येने येथे ध्यान करतात, आश्रमातील शांतता अनुभवतात आणि मनः शांती मिळवतात.  इथे भगवान विष्णूच्या पायापासून निघालेली ( उगम पावलेली ) गंगा नदी वहाते. ऋषिकेशला अजून एका गोष्टीमुळे महत्त्व प्राप्त झाले आहे आणि ती म्हणजे चारधाम म्हणून प्रसिद्ध असलेली प्राचीन पवित्र धार्मिक तीर्थक्षेत्रे म्हणजेच केदारनाथ, गंगोत्री, यामुनोत्री आणि बद्रीनाथ यांचे हे प्रवेशद्वार आहे.

ऋषिकेशला भेट देण्याची उत्तम वेळ

सुरुवातीपासूनच, हे शहर अध्यात्म, योग, मध्यस्थी आणि इतर अनेक गोष्टींशी जोडल्यामुळे अत्यंत लोकप्रिय आहे. जीवनात समान अभिरुची असलेल्या लोकांसाठी ही एक उत्तम भेट असू शकते. जर तुम्ही ऋषिकेशला जाण्याचा विचार करत असाल, तर मे आणि जून महिन्यांदरम्यानचा सर्वोत्तम काळ असेल.

ऋषिकेश मधील आकर्षणे

१. लक्ष्मण झुला

लक्ष्मण झुला म्हणजे गंगा नदीच्या एका कठापासून दुसऱ्या काठाला जोडलेले शहर. हा लक्ष्मण झुला १९९६ मध्ये बनवला गेला होता. असे म्हणतात की गंगा नदी ओलांडण्यासाठी लक्ष्मणाने हा झुला बनवलेला होता. हा झुला ४५० फूट लांब आहे. या झुल्याच्या जवळच लक्ष्मण आणि रघुनाथाचे मंदिर आहे. हा झुला शिवानंद आणि स्वर्ग आश्रमाच्या मध्ये बनवलेला आहे त्यामुळे याला शिवानंद झुला असेही म्हणतात.आपल्या Instagram साठी सर्व सुंदर फोटो पाहण्यासाठी हे एक उत्तम ठिकाण आहे. ऋषिकेश शहराच्या ईशान्येस सुमारे 5 किमी अंतरावर हा झुलता पूल आहे. त्याच वेळी, राम झुला नावाचा आणखी एक मोठा पूल आहे जो लक्ष्मण झुलापासून 2 किलोमीटर खाली स्थित आहे. दुर्दैवाने, सुरक्षिततेच्या कारणास्तव तो कायमचा बंद करण्यात आला आहे. लक्ष्मणच्या शेजारी संपूर्णपणे नवीन काचेचा पूल बांधला जात आहे. झुला. पादचाऱ्यांनी पुलाचा वापर सुरूच ठेवला आहे, परंतु दुचाकींना सक्त मनाई आहे.

राम झुला

राम झुला हे स्वर्गाश्रम आणि शिवानंद नगर यांना जोडणारी गंगेवरील एक प्रतिष्ठित खूण आहे. हिमालयाच्या पायथ्याशी स्थित, 750-फूट-लांब पूल शक्तिशाली गंगेचे आणि खाली शांत निसर्गाचे उत्कृष्ट दृश्य देते.

२. त्रिवेणी घाट

त्रिवेणी घाट म्हणजे ऋषिकेशमधील अंधोळ करण्यासाठीचा प्रमुख घाट. अनेक भाविक मोठ्या संख्येने गंगेत डुबकी घेण्यासाठी इथे येतात. हिंदू धर्मातील मुख्य मानल्या जाणाऱ्या तीन नद्या म्हणजे गंगा, यमुना आणि सरस्वतीचा इथे संगम होतो. संगम म्हणजे या नद्या इथेच एकत्रित येतात. इथूनच गंगा नदी उजवीकडे वळते. इथे नियमित होणाऱ्या आरतीचा घंटानाद मंत्रमुग्ध करतो.त्रिवेणी त्याच्या आरती सोहळ्यासाठी प्रसिद्ध आहे. त्याच्या सकारात्मक आणि उत्कर्ष सुगंधासाठी ओळखला जाणारा, हा ऋषिकेशमधील सर्वात मोठा आणि महत्त्वाचा घाट आहे. त्रिवेणी हा शब्द दोन शब्दांच्या संयोगाचा परिणाम आहे: "त्रि" म्हणजे तीन आणि "वेणी" म्हणजे संगम. गंगा, यमुना आणि सरस्वती या तीन नद्या जिथे मिळतात तिथे घाट आहे. संपूर्ण हिंदू पौराणिक कथांमध्ये, त्रिवेणी घाटाचा उल्लेख महाकाव्यांमध्ये आढळतो रामायण आणि महाभारत. या ठिकाणी भेट देऊन तुम्ही ऋषिकेशच्या अध्यात्मिक सौंदर्याची अधिक चांगली माहिती मिळवू शकता.

ऋषिकेश येथे स्थित एक पवित्र घाट, 

३. रिव्हर राफ्टिंग

तुम्हाला जर धाडस करायला आवडत असेल, साहसी प्रवृत्ती असेल तर ऋषिकेशमधील रिव्हर राफ्टिंग तुम्ही नक्कीच अनुभवायला हवे. येथील रिव्हर राफ्टिंग अनुभवण्यासाठी लाखो लोक इथे येतात. ऋषिकेशमध्ये काही मान्यताप्राप्त मार्गदर्शक आहेत जे राफ्टिंगसाठी चांगली सुरक्षा व्यवस्था उपलब्ध करून देतात. त्यासाठी काही ठराविक रकमेचे पॅकेज ठरवले जाते.

नीलकंठ महादेव मंदिर

नीलकंठ महादेव मंदिर हे भगवान शिव यांना समर्पित सर्वात महत्वाचे मंदिर आहे. नीलकंठ महादेव मंदिर हे ऋषिकेश मधील प्रमुख पर्यटन स्थळ आहे. हिंदू पौराणिक कथेनुसार, याच ठिकाणी भगवान शिवाने समुद्र मंथनातून निघणारे विष सेवन केले.

 

नीलकंठ महादेव मंदिर ऋषिकेशपासून १२ किलोमीटर अंतरावर १६७० मीटर अंतरावर वृक्षाच्छादित जंगलात आहे. भारतातील सर्वात महत्वाच्या शिव मंदिरांपैकी एक असण्याव्यतिरिक्त, हे मंदिर ऋषिकेशमधील सर्वात मोठ्या धार्मिक पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे . येथील मुख्य आकर्षणांपैकी एक म्हणजे आतील समाधी, जी समुद्रमंथनची गाथा दर्शवते. शिवाय, मंदिरात गोड्या पाण्याचा झरा आहे जो अनेक भाविकांना स्नान करण्यासाठी आकर्षित करतो.

कौडीयाला

कौडीयाला हे ऋषिकेश मधील प्रसिद्ध पर्यटन स्थळ आहे. गंगा नदीवर वसलेला हा परिसर घनदाट पर्वत जंगलांनी वेढलेला आहे. हे ठिकाण वनस्पती आणि प्राण्यांच्या अनेक वन्य प्रजातींचे निवासस्थान आहे. जे दौऱ्यादरम्यान पाहता येते. जर तुम्हाला साहसी उपक्रमांची आवड असेल तर तुम्ही व्हाईटवॉटर राफ्टिंगचा आनंद घेऊ शकता.

 

कौडियाला हे गाव ऋषिकेशपासून 40 किलोमीटर अंतरावर बद्रीनाथ मार्गावर आहे. हे एक सुंदर कॅम्पिंग साइट आहे आणि व्हाईट रिव्हर राफ्टिंगसाठी एक लोकप्रिय ठिकाण आहे. कौडियाल आणि शिवपुरी दरम्यानचा झोन हा सर्वात आव्हानात्मक झोन मानला जातो.

शिवपुरी

ऋषिकेश पासून 19 किलोमीटर अंतरावर वसलेले शिवपुरी शहर गंगा नदीच्या काठावर वसलेले आहे. येथे भगवान शिव यांना समर्पित मंदिराच्या नावावरून हे नाव पडले आहे. अलिकडच्या वर्षांत हे ठिकाण वॉटर अॅडव्हेंचर स्पोर्ट्ससाठी विशेषतः व्हाईटवॉटर राफ्टिंगसाठी प्रसिद्ध झाले आहे.शिवपुरीतील मुख्य आकर्षणांपैकी नदीकिनारी असलेले शिबिरे आहेत. रिव्हर राफ्टिंग, नौकाविहार आणि ट्रेकिंग यांसारख्या असंख्य साहसी क्रियाकलापांमध्ये सहभागी होऊ शकतात आणि जेव्हा आम्ही म्हणतो की वीकेंडला येथे मुक्काम करणे खूप मोलाचे आहे 

राजाजी राष्ट्रीय उद्यान

राजाजी राष्ट्रीय उद्यान देहरादूनपासून सुमारे 23 किमी अंतरावर आहे. राजाजी राष्ट्रीय उद्यानात हरीण, बिबट्या, सांबर आणि मोरही आढळतात. पक्ष्यांच्या सुमारे 315 प्रजाती येथे आढळतात. या ठिकाणची सहल सर्व वन्यजीव प्रेमींना खूप आवडेल.

परमार्थ निकेतन

परमार्थ निकेतन ऋषिकेश येथे स्थित आश्रम आहे. हजारहून अधिक खोल्या असलेला हा ऋषिकेशचा सर्वात मोठा आश्रम आहे. परमार्थ निकेतन जगाच्या कानाकोपऱ्यातून आलेल्या हजारो यात्रेकरूंना स्वच्छ, शुद्ध आणि पवित्र वातावरण प्रदान करते. 

     ऋषिकेशच्या आसपास अशी अनेक प्रचलित नसलेली ठिकाणे आहेत जिथे तुम्ही सौंदर्य अनुभवू शकता. चला तर मग जाणून घेऊया ऋषिकेशजवळील अशाच काही माहित नसलेल्या सुंदर ठिकाणांबद्दल-

ऋषिकेशमधील गरम पाण्याचा झरा

ऋषिकेश येथे रघुनाथ मंदिराजवळ एक अतिशय जुने कुंड आहे. हे कुंड गरम पाण्याचा झरा म्हणून ओळखले जाते, जे पाहण्यास अतिशय सुंदर आहे. प्रभू रामाने वनवासात जाताना या तलावात स्नान केल्याचे दंतकथा आहे. प्राचीन काळी या कुंडातील पाण्याचा उपयोग संत आपल्या पवित्र वस्तू धुण्यासाठी करत असत. हे कुंड त्रिवेणी घाटाच्या अगदी जवळ आहे.

झिलमिल गुफा

मणिकूट पर्वतावर स्थित झिलमिल गुफादेखील ऋषिकेश जवळ अस्तित्वात असलेले एक फारसे माहित नसलेले ठिकाण आहे. येथे तुम्हाला एकसोबत तीन गुफा दिसतात. हे ठिकाण लक्ष्मण झूलापासून २१ किलोमीटर आणि नीलकंठ मंदिरापासून ४ किलोमीटर दूर आहे. नीलकंठ मंदिर पोहोचवल्यानंतर तुम्ही घरे-जंगलांमधून चढाई करत या ठिकाणी पोहोचू शकता. हे ठिकाण ऋषिकेशच्या पवित्र ठिकाणांपैकी एक आहे.

 ऋषिकेश (Rishikesh Tourist Place ) स्थळ प्रसिध्द असून हे ठिकाण नैसर्गिक दृश्यांनी परिपूर्ण आहे. पावसाळ्यात ते अधिक आनंददायी दिसते. येथील लहान-मोठे सुंदर धबधब (Waterfalls)ज्यांचे सौंदर्य पावसाच्या दरम्यान दुप्पट होते. असे काही धबधबे आहेत, जिथे जाण्यासाठी काही अंतर चालत जावे लागते. चला जाणून घेवू धबधब्यांबाबत..

नीर गड धबधबा

लक्ष्मण झुलापासून दोन किलोमीटर अंतरावर असलेल्या या विस्मयकारक धबधब्याला भेट देणे हे ऋषिकेशमधील सर्वात सुंदर ठिकाणांपैकी एक आहे. एकूणच, व्यस्ततेतून अत्यंत आवश्यक विश्रांतीसाठी हे आदर्श ठिकाण आहे नीर गड धबधबा हे ऋषिकेशमधील सर्वात लोकप्रिय पर्यटन स्थळांपैकी एक आहे, जे अनेक भटक्या छायाचित्रकारांना देखील आकर्षित करते. ऋषिकेशचे अनेक सर्वोत्तम रिसॉर्ट्सही या ठिकाणाभोवती आहेत.

पाटणा धबधबा

ऋषीकेष मधील पाटणा धबधब्यापर्यंत जाण्यासाठी तुम्हाला काही अंतर पायी जावे लागते. हा धबधबा पावसाळ्यात खूप सुंदर दिसतो. लक्ष्मण झुला ते पाटणा धबधबा हे अंतर 7 किमी आहे. धबधब्याव्यतिरिक्त येथे एक अतिशय सुंदर गुहा देखील आहे.

गरुडचट्टी धबधबा

ऋषिकेशमधील गरुडचट्टी धबधबा प्रवाशांमध्ये खूप लोकप्रिय आहे. धबधब्याव्यतिरिक्त येथे अनेक सुंदर दृश्ये असून येथे वेळ घालवायला आवडेल. लक्ष्मण झुलापासून 5 किमी अंतरावर असलेल्या नीलकंठ महादेव मंदिरात पोहोचल्यानंतर तुम्हाला धबधब्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी तेथून पायी जावे लागते. धबधब्याजवळ एक गरुड मंदिर देखील आहे, जे पर्यटकांना आकर्षीत करते.गरुड छत्ती धबधबा, ऋषिकेशपासून फक्त ९ किमी अंतरावर, हे आणखी एक सुंदर माहित नसलेले ठिकाण आहे. पावसाळ्यात या ठिकाणचे सौंदर्य आणखी खुलते. छोटा असूनही हा धबधबा आपल्या सौंदर्याने लोकांची मने जिंकतो. पावसाळ्यात येथे वेगवेगळ्या पातळ्यांवरुन सात पाणी वाहत असते. या धबधब्यापासून काही किलोमीटर अंतरावर फूल चट्टी धबधबा आहे, जिथे तुम्ही सकाळी लवकर पोहोचून सूर्योदयाचा आनंद घेऊ शकता.

नीरगढ धबधबा

नीरगढ धबधब्या ठिकाणी तुम्हाला शांतता मिळेल. लक्ष्मण झुलापासून 4 किमी अंतरावर आहे. येथून तुम्ही कर्णप्रयाग हरिद्वार रोडद्वारे येथे पोहोचू शकता. पावसाळ्यात लोक अनेकदा नीरगढ धबधब्याला भेट देतात. नीरगढ धबधब्यापर्यंत जाण्यासाठी तुम्ही बाईक किंवा स्कूटीनेही जाऊ शकता.

आइसबर्ग धबधबा

लक्ष्मण झुला ते आइसबर्ग धबधबा हे अंतर फक्त 4 किमी आहे. ऋषिकेशमधील आइसबर्ग सर्वात प्रसन्न धबधबा आहे. येथे एक गुहा देखील आहे, जी पर्यटकांना तेथे जायला आवडते.

मरीन ड्राइव्ह आणि आस्था मार्ग

मुंबईतील मरीन ड्राइव्ह जगभर खूप प्रसिद्ध आहे, पण तुम्ही कधी ऋषिकेशमधील मरीन ड्राइव्हबद्दल ऐकले आहे का? जर नसेल तर आम्ही तुम्हाला त्याबद्दल सांगतो. ऋषिकेशपासून २४ किमी अंतरावर असलेले हे ठिकाण गंगा नदीकाठी आहे. येथे लोक जॉगिंग करण्यासाठी आणि फिरण्यासाठी येतात.

ऋषिकेशजवळील मुनी की रेती या तीर्थक्षेत्राला चार धाम तीर्थक्षेत्राचे प्रवेशद्वार मानले जाते. त्यामुळे यात्रेकरूंना त्यांच्या आध्यात्मिक प्रवासात मदत करण्यासाठी आश्रमात मूलभूत सुविधा मिळू शकतात.

गीता भवन

स्वर्गाश्रममध्ये, गंगेच्या काठावर, गीता भवन आहे, हा आश्रम त्याच्या प्रशस्त आणि सौंदर्यासाठी प्रसिद्ध आहे. कारण त्यात गीता आहे, हिंदू वेदांचे प्रतिनिधित्व आणि महाकाव्ये, हिंदू साहित्य जतन करण्यासाठी ती एक महत्त्वाची संस्था मानली जाते. दरवर्षी हजारो लोक गीता भवनला भेट देतात.

बंजी जंपिंग

बंजी जंपिंग हा ऋषिकेशमध्ये करण्यासाठी सर्वात रोमांचक साहसी खेळांपैकी एक आहे. अतिशय उंच संरचनेवरून (सामान्यतः एक इमारत) उडी मारणे आणि नंतर खाली घेण्यापूर्वी हवेत झेप घेणे या कृतीमध्ये समावेश होतो. वैकल्पिकरित्या, गरम हवेचे फुगे किंवा हेलिकॉप्टर ही क्रिया करू शकतात.

ऋषी कुंड

ऋषी कुंड हा हिंदूंनी पवित्र मानला जाणारा प्राचीन गरम पाण्याचा झरा आहे. पौराणिक कथेनुसार, प्रभू रामाने वनवासात ऋषीकुंडात स्नान केले होते आणि या ठिकाणी गंगा आणि यमुना यांचा संगम होतो.

भरत मंदिर

 

ऋषिकेशच्या सर्वात प्रसिद्ध आणि पवित्र मंदिरांपैकी एक, भारत मंदिर 12 व्या शतकात आदिगुरू शंकराचार्यांनी बांधले होते. येथे साळीग्रामच्या एका तुकड्यातून भगवान विष्णू प्रमुख देवता म्हणून कोरले आहेत. एक श्रीयंत्र मंदिराच्या आतील छत सुशोभित करते.

ब्यासी

 

उत्तराखंडमधील ब्यासी हे छोटेसे गाव ऋषिकेशपासून ३० किमी अंतरावर असून ते गंगा नदीच्या काठी वसलेले आहे. या विचित्र छोट्या गावात जलक्रीडा आणि साहसी पर्यटन लोकप्रिय आहे, 

हरिद्वार घाट (Haridwar Ghat)

उत्तराखंडमधील जिल्ह्याचे ठिकाण असलेले हे एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे. हिंदूंच्या सात पवित्र तीर्थक्षेत्रपैकी एक पवित्र तीर्थक्षेत्र आहे हरिद्वार. पर्वत शिखरापासून ३१३९ मीटर उंचीवर हे ठिकाण वसलेले आहे. हरिद्वारचे स्त्रोत गोमुखपासून २५३ किमी प्रवास करून गंगा नदी हरिद्वारमध्ये प्रवेश करते. म्हणूनच याला गंगाद्वार असेही म्हणतात. हरिद्वार या शब्दाचा अर्थ देवाचे द्वार असा आहे, हरी म्हणजे देव आणि द्वार म्हणजे दार म्हणून हरिद्वार.

५. हरिद्वार इतिहास आणि महत्त्व

हरिद्वार या क्षेत्राला अनन्यसाधारण महत्व प्राप्त झाले आहे. कारण समुद्रमंथन वेळी इथे अमृताचे काही थेंब पडले होते. हे अमृत चार ठिकाणी पडले होते, उज्जैन, हरिद्वार, नाशिक आणि प्रयाग. त्यामुळे दर तीन वर्षांनी एका ठिकाणी असे नंबरने अशा प्रकारे दर बारा वर्षांनी इथे महाकुंभ आयोजन होते. ज्या ठिकाणी हे अमृत पडले होते त्याला हर की पौडी म्हणजेच ब्रह्मकुंड म्हणतात. शिवाय धार्मिक तीर्थक्षेत्र असण्याबरोबरच एक औद्योगिक केंद्र मानले जाते. हरिद्वारल गंगाद्वार, मायाक्षेत्र, मायातीर्थ, सप्तस्त्रोत, कुब्जाम्रक या नावांनी ओळखले जात असे. हरिद्वार हे नाव पौराणिक काळात प्रचलित झाले आणि कायम राहिले.

हरिद्वारचे अख्यान सांगणारा किंवा ऐकणारा हजारो गाईंचे दान तसेच अश्वमेध यज्ञ केल्याचे फळ प्राप्त करतो. 

इथे एक रात्र राहिल्याने हजार गाईंचे दान, सप्तगंग, त्रिगंग आणि शक्रावर्तत पितृश्राद्ध करणाऱ्याला पुण्यालोकात जाता येते.

६. हरिद्वार येथील आकर्षणे

१. मनसा देवी मंदिर ( Mansa Devi Haridwar)

हे मंदिर हरिद्वारपासून फक्त तीन किमी अंतरावर बिलवा पर्वतावर वसलेले आहे. लाखो भाविकांचे हे श्रद्धास्थान आहे. या देवीला देवी पार्वतीचे रूप मानले जाते. असे म्हणतात की येथील मंदिरात मागितलेली इच्छा नक्कीच पूर्ण होते. त्यामुळेच खूप दूरवरून लोक इथे येतात. हे मंदिर जवळ असल्याने हरिद्वारपासून येथे चालत जाता येते. जर चालणे टाळायचे असेल तर रोपवे मार्गे जाता येते.

२. चंडी देवी मंदिर

गंगानदीच्या पूर्व किनाऱ्याला भगवान शंकराच्या नीलपर्वत शिखरावर हे मंदिर आहे. हे मंदिर खूप प्रसिद्ध असून काश्मीरचा राजा सुचत सिंह याने इ. स. १९२९ मध्ये बनवले. एका कथेनुसार शुंभ निशुंभ या राक्षसाच्या सेनानायक म्हणजे चंड मुंडाना देवीने याच ठिकाणी मारले म्हणूनच या जागेचे नाव चंडी देवी असे पडले. या देवीच्या प्रतिमेची स्थापना आठव्या शतकात आदीशंकराचार्य यांनी केली. चंडीदेवी सोबतच संतोषी माता आणि हनुमान मंदिर पण आहे. या ठिकाणाहून अत्यंत जवळून मोर पाहायला मिळतात त्यामुळे तेथील सौंदर्यात भर पडते.

३. गंगा नदीत स्नानाचे महत्त्व

हरिद्वारचे आणखी एक वैशिष्ट्य असे की भगवान विष्णूच्या चरणामधून प्रकट झालेली गंगानदी जेंव्हा हरिद्वारमध्ये आली तेंव्हा देवतांसाठी पण हे दुर्मिळ असे क्षेत्र बनले. जो व्यक्ती या गंगानदित स्नान करतो आणि भगवान विष्णूचे दर्शन घेऊन प्रदक्षिणा घालतो तेंव्हा तो व्यक्ती दुःखाचा भागीदार होत नाही. त्यामुळेच हरिद्वार हे तीर्थक्षेत्र सगळ्या तीर्थक्षेत्रात श्रेष्ठ तसेच धर्म, काम, मोक्ष आणि अर्थाने पुरुषार्थ देणारे आहे. इथे स्नान केल्याने पुंडरिक यज्ञ केल्याचे फळ तसेच वंशाचा उद्धार होतो.

४. गंगा आरती वेळ

ऋतूमानाप्रमाणे आरतीची वेळ बदलते. तरीही साधारणपने रोज दोनदा आरती होते. सकाळच्या आरतीपेक्षा रात्रीच्या आरतीला खूप भाविकांची गर्दी असते. आरती, घंटानाद आणि मंत्रजप हा सोहळा अनुभव घेण्यासारखा असतो.

आरतीची वेळ:

सकाळी – ६:३० ते ७:०० 

रात्री – ६:०० ते ७:०० 

७. हरिद्वार ऋषिकेश यात्रेला कसे जाल? 

हरिद्वारपासून ऋषिकेश हे उत्तरेत २५ किमी तर डेहराडून पासून ४३ किमी अंतरावर दक्षिण पूर्व भागात आहे. डेहराडूनवरून जाणाऱ्या अनेक गाड्या हरिद्वारला जातात. दिल्लीवरून आपण हरिद्वारला जाऊ शकतो. डेहराडून विमानतळ ते हरिद्वार हे अंतर ४० किमी आहे. 

. दिल्ली, अनुक्रमे मुंबई, कोलकाता आणि बेंगळुरू. सार्वजनिक वाहतुकीद्वारे तुम्ही ऋषिकेशला कसे पोहोचू शकता ते येथे आहे.

हवाईमार्गे

जॉली ग्रांट विमानतळ उर्फ ​​डेहराडून विमानतळ (DED) हे ऋषिकेशपासून 20-25 किमी अंतरावर सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. विमानतळापासून, ऋषिकेशला पोहोचण्यासाठी सुमारे 30 मिनिटांच्या अंतरावर आहे. तथापि, येथे पोहोचण्यासाठी, दिल्ली आणि चंदीगड मार्गे कनेक्टिंग फ्लाइट घेण्याचा सल्ला दिला जातो. बर्‍याच नामांकित एअरलाईन्स विशेषत: दिल्ली, अमृतसर आणि चंदीगड सारख्या जवळपासच्या प्रदेशातून ये-जा करतात. एकदा विमानतळावर गेल्यावर, येथे पोहोचण्यासाठी तुम्हाला तुमच्या सोयीनुसार टॅक्सी बुक करावी लागेल किंवा बसमध्ये चढावे लागेल. 

• दिल्लीहून - दिल्लीच्या इंदिरा गांधी आंतरराष्ट्रीय विमानतळावरून एअर इंडियाची उड्डाणे
• कडून चंदीगड - चंदीगड विमानतळावरून एअर इंडियाची उड्डाणे
• अमृतसर पासून - अमृतसर विमानतळावरून एअर इंडिया आणि इंडिगो फ्लाइट बोर्ड

येथे भारतीय शहरांची यादी आहे जिथून ऋषिकेशसाठी उड्डाणे उपलब्ध आहेत

• दिल्ली ते डेहराडून फ्लाइट
• मुंबई ते डेहराडून फ्लाइट
• बेंगळुरू ते डेहराडून फ्लाइट
• हैदराबाद ते डेहराडून फ्लाइट
• अहमदाबाद ते डेहराडून फ्लाइट

रेल्वेने

जवळचे रेल्वेस्थान हरिद्वार स्टेशन आहे जे सुमारे 25 किलोमीटरवर आहे. स्टेशनची लखनौ, कोलकाता, वाराणसी आणि इतर शहरांशी चांगली कनेक्टिव्हिटी आहे. तुम्ही जनशताब्दी, एसी स्पेशल एक्स्प्रेस आणि मसुरी एक्स्प्रेस यांसारख्या ट्रेनमधून प्रवास करण्याचा विचार करू शकता. स्टेशनवरून, येथे पोहोचण्यासाठी तुम्हाला टॅक्सी बुक करावी लागेल किंवा सार्वजनिक वाहतुकीचे दुसरे साधन घ्यावे लागेल.

रस्त्याने

ऋषिकेश हे इतर भारतीय शहरांशी व्यवस्थित रस्ते आणि राष्ट्रीय महामार्गांद्वारे जोडलेले आहे. या डोंगराळ प्रदेशांचा छोटा भाग तुम्हाला काही समस्या देऊ शकतो, अन्यथा, प्रमुख मार्ग सहज पार करता येतो. प्रवासासाठी, तुम्हाला एकतर टॅक्सी, आंतरराज्य/खाजगी बसेस बुक कराव्या लागतील किंवा स्वतःचे वाहन घ्यावे लागेल. दिल्लीच्या काश्मिरी गेटवरून डिलक्स आणि खाजगी बस तसेच राज्य परिवहन महामंडळाच्या बस सेवा उपलब्ध आहेत. या बसेस दिल्ली आणि उत्तराखंडच्या अनेक शहरातून ऋषिकेश आणि हरिद्वारला जातात.

• मेरठपासून - NH161 मार्गे 334 किमी
• पटियाला पासून - NH228 मार्गे 334 किमी
• लुधियाना पासून - NH290 मार्गे 44 किमी

वैष्णोदेवी

माता वैष्णो देवी मंदिर हे देशातील पवित्र धार्मिक स्थळांपैकी एक आहे. हे त्रिकुट पर्वतावर जम्मूमधील कटरा पासून १४ किमी अंतरावर आहे. हिंदू मान्यतेनुसार हे मंदिर माता राणी आणि वैष्णवी या नावाने ओळखले जाते.

माता वैष्णो देवी कशी प्रकट झाली?

पौराणिक कथेनुसार, वैष्णो मातेचा जन्म दक्षिण भारतातील रत्नाकर येथे झाला. आईच्या जन्मापूर्वी तिचे पालक निपुत्रिक होते. असे म्हणतात की, जन्माच्या एक रात्री आईने मुलगी जे काही मागेल तिच्या इ्छेविरुद्ध तुम्ही जाणार नाही, अशी शपथ घेतली होती. लहानपणी आईचे नाव त्रिकुटा होते. त्यांचा जन्म भगवान विष्णूच्या वंशात झाला, त्यामुळे त्यांचे नाव वैष्णवी पडले.

काय आहे वैष्णो मातेचा इतिहास

माता वैष्णोदेवीने मानवजातीच्या कल्याणासाठी त्रेतायुगात माता पार्वती, सरस्वती आणि लक्ष्मीच्या रूपात एका सुंदर राजकन्येचा अवतार घेतला असे मानले जाते. त्यांनी त्रिकुट पर्वतावर तपश्चर्या केली. नंतर त्यांचे शरीर महाकाली, महालक्ष्मी आणि महासरस्वती या तीन दैवी शक्तींच्या सूक्ष्म रूपात विलीन झाले.

देवी वैष्णोदेवी मंदिराच्या कथा आणि वैभवाबद्दल असे मानले जाते की हे मंदिर पंडित श्रीधर यांनी सुमारे ७०० वर्षांपूर्वी बांधले होते. श्रीधर हा ब्राह्मण पुरोहित होता. श्रीधर आणि त्यांची पत्नी, माता राणीचे परम भक्त होते. एकदा श्रीधरला स्वप्नात भंडारा करण्याची आज्ञा मिळाली. पण श्रीधरची आर्थिक परिस्थिती चांगली नव्हती.त्यामुळे त्याला कार्यक्रमाची काळजी वाटू लागली आणि रात्रभर चिंतेत काढल्यानंतर त्याने सर्वकाही आपल्या प्रारब्धावर सोडले. पहाटेपासूनच लोक तेथे प्रसाद घेण्यासाठी येऊ लागले. त्यानंतर त्यांनी पाहिले की वैष्णोदेवीच्या रूपातील एक लहान मुलगी त्यांच्या झोपडीत आली आणि तिने श्रीधरसोबत भंडारा तयार केला.

ग्रामस्थांनी हा प्रसाद स्वीकारला. हा प्रसाद घेतल्यावर लोकांना समाधान मिळाले पण तेथे उपस्थित भैरवनाथांनी प्रसाद घेतला नाही. भैरवनाथांनी आपल्या जनावरांसाठी अधिक अन्नाची मागणी केली. पण तिथे वैष्णोदेवीच्या रूपातील एका लहान मुलीने श्रीधरच्या वतीने तसे करण्यास नकार दिला. यानंतर भैरवनाथाने हा अपमान सहन न झाल्याने त्या दिव्यांग मुलीला पकडण्याचा प्रयत्न केला. मात्र त्यांना त्या मुलीला पकडण्यात अपयश आले. मुलगी गायब झाली. या घटनेचे श्रीधर यांना खूप दुःख झाले.

श्रीधरने देवीला भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली. त्यानंतर एका रात्री वैष्णो मातेने श्रीधरला स्वप्नात दर्शन दिले आणि त्यांना त्रिकुट पर्वतावरील गुहेचा मार्ग दाखवला, जिथे त्यांचे प्राचीन मंदिर आहे. पुढे हे मंदिर माता वैष्णो देवी म्हणून जगभर ओळखले जाऊ लागले.

वैष्णोदेवीच्या दरबारात येणाऱ्या भाविकांची यात्रा जोपर्यंत भैरों खोऱ्यात जाऊन भैरवबाबांचे दर्शन घेतलं जात नाही तोपर्यंत पूर्ण मानली जात नाही, अशी धार्मिक धारणा आहे.

माता वैष्णो देवी मंदिराचा (VAISHNO DEVI TEMPLE) प्रवास हा देशातील सर्वात पवित्र आणि कठीण तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानला जातो. याचं कारण म्हणजे मातेचा दरबार जम्मू आणि काश्मीरच्या (JAMMU KASHMIR) त्रिकुटा (TRIKUTA) डोंगरावरील एका गुहेत आहे, जिथं पोहचायला 13 किलोमीटरचा खडतर प्रवास करावा लागतो.

माता वैष्णो देवी मंदिराची यात्रा ही देशातील सर्वात पवित्र आणि कठीण तीर्थक्षेत्रांपैकी एक मानली जाते. याचे कारण म्हणजे मातेचा दरबार जम्मू आणि काश्मीरमधील त्रिकुटा (Trikuta) पर्वतावरील एका गुहेत आहे. येथे पोहचण्यासाठी 13 किलोमीटरची पर्वतरांगामध्ये कठीण चढाई करावी लागते.

खडतर मार्गावर सर्व सुविधा उपलब्ध

हा खडतर प्रवास असूनही दरवर्षी सुमारे 1 कोटी भाविक माता वैष्णोदेवीला भेट देतात. प्रवास पूर्ण करण्यासाठी किती वेळ लागेल हे हवामान, गर्दी आणि तुमचा वेग यावर अवलंबून आहे. तसे पाहता गेल्या अनेक वर्षात वैष्णोदेवी यात्रेत अनेक सुविधा उभारल्याने प्रवास सुकर झाला आहे. डोंगर कोरुन वाट तयार करण्यात आली आहे. संपूर्ण चढाईच्या संपूर्ण मार्गावर विश्रांतीसाठी शेड, शाकाहारी भोजन, पाणी, सर्व गोष्टींची व्यवस्था करण्यात आली आहे.

कटरा वैष्णो देवीचा बेस कॅम्प

जम्मूमधील कटरा हे छोटे शहर जम्मूपासून 50 किमी अंतरावर असलेल्या वैष्णोदेवीचे बेस कॅम्प आहे. प्रवास सुरू करण्यापूर्वी नोंदणी करणे आवश्यक आहे. कारण नोंदणी स्लिपच्या आधारेच तुम्हाला मंदिरात जाण्याची परवानगी दिली जाते. कटरा ते भवन दरम्यान अनेक ठिकाणं आहेत ज्यात बाणगंगा, चरपादुका, इंद्रप्रस्थ, अर्धकुवारी, गर्भजून, हिमकोटी, सांझी छट आणि भैरो मंदिर यांचा समावेश आहे. या प्रवासाचा मध्यबिंदू अर्धकुवारी आहे. येथे मातेचे मंदिर देखील आहे जिथे लोकं थांबून विसावा घेतात अन् देवीचे दर्शन घेतल्यानंतर उर्वरित 6 किलोमीटरचा प्रवास सुरू करतात. मे 2018 रोजी बाणगंगा ते अर्ध कुवारी दरम्यान नवीन रस्त्याचे उद्घाटन करण्यात आले आहे. जेणेकरून सध्याच्या 6 किमी मार्गावर भाविकांची गर्दी कमी करता येईल.

वैष्णोदेवीला जाण्याचा योग्य काळ कोणता?

वैष्णोदेवीची यात्रा वर्षभर सुरुच असते. पण, उन्हाळ्यात मे ते जून आणि नवरात्रीत (मार्च ते एप्रिल आणि सप्टेंबर ते ऑक्टोबर) या कालावधीत भक्तांची मोठी गर्दी असते. याशिवाय पावसाळ्यात जुलै-ऑगस्टमध्ये प्रवास करणेही टाळावे. कारण प्रवासातील निसरड्या मार्गामुळे चढण कठीण होते. याशिवाय डिसेंबर ते जानेवारीपर्यंत येथे प्रचंड थंडी असते.

या गोष्टी सोबत न्यायला विसरू नका

बेस कॅम्प कटरा समुद्रसपाटीपासून 2 हजार 500 फूट उंचीवर आहे तर वैष्णोदेवीचे मंदिर समुद्रसपाटीपासून 5,200 फूट उंचीवर आहे, त्यामुळे या दोन्ही ठिकाणच्या तापमानात मोठा फरक आहे. जर तुम्ही पावसाळ्यात प्रवास करत असाल तर रेनकोट किंवा छत्री नक्कीच सोबत घ्या. हिवाळ्यात भरपूर लोकरीचे कपडे, जॅकेट, टोपी आणि हातमोजे बाळगायला विसरू नका. प्रवासादरम्यान वाटेत ब्लँकेटही मिळतात. चढताना आरामदायक शूज घाला. याशिवाय उन्हाळ्यातही हलके उबदार कपडे सोबत ठेवा. कारण उंच गेल्यावर हवामान बदलले तर थंडी जाणवू शकते.

वैष्णोदेवीला कसं पोहचणार?

हवाईमार्गे - जम्मूचे राणीबाग विमानतळ हे वैष्णोदेवीचे सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. वैष्णोदेवी बेस कॅम्प कटराला जम्मूपासून रस्त्याने पोहोचता येते, जे सुमारे 50 किलोमीटर अंतरावर आहे. जम्मू आणि कटरा दरम्यान बस आणि टॅक्सी सेवा सहज उपलब्ध आहेत.

रेल्वे मार्ग

जवळचं रेल्वे स्थानक जम्मू आणि कटरा आहेत. जम्मू हे देशातील प्रमुख शहरांशी रेल्वेने चांगले जोडलेले आहे. याशिवाय वैष्णोदेवीचा बेस कॅम्प कटरा हे देखील रेल्वे स्टेशन आहे. श्री माता वैष्णो देवी कटरा रेल्वे स्टेशन हे जम्मू-उधमपूर रेल्वे मार्गावर स्थित आहे, जे 2014 मध्ये सुरू झाले होते. दिल्लीशिवाय इतर अनेक शहरांतूनही थेट गाड्या येथे येतात. तुम्हाला हवे असल्यास तुम्ही ट्रेनने थेट कटरा येथे येऊ शकता आणि त्यानंतर येथून माता दरबारापर्यंत पायी प्रवास करू शकता.

अनेकजण वैष्णोदेवीला जाण्यासाठी कित्येत दिवसांपासून प्लॅनिंग करत असतात. पण तेथील फार माहिती नसल्याने अनेकांना प्रवासादरम्यान वेगवेगळ्या समस्यांचा सामना करावा लागतो. तुम्हीही वैष्णोदेवीला पहिल्यांदाच जाणार असाल तर काही खास गोष्टी जाणून घेणे गरजेचे आहे.

वैष्णो देवी मंदिर यात्रेला देशातील सर्वात पवित्र आणि कठिण तीर्थ यात्रा मानली जाते. कारण हे मंदिर जम्मू-काश्मीरमधील त्रिकुटाच्या डोंगरांमध्ये एका गुहेत आहे. या मंदिरात पोहोचण्यासाठी १२ किमीची कठिण चढाई करावी लागते.

03 / 07

वैष्णो देवी हे तीर्थक्षेत्र समुद्र सपाटीपासून ५ हजार ३०० फूट उंचीवर आहे आणि बेस कॅम्पपासून मंदिरात जाण्याचा प्रवास १२ किमीचा आहे. तुम्ही हा प्रवास घोड्यांच्या मदतीनेही करु शकता. तसेच इथे हेलिकॉप्टर सेवाही सुरु असते. किंवा हा प्रवास तुम्ही पायी चालूनही करु शकता.

जम्मूचं एक छोटं शहर कटरा वैष्णो देवीच्या बेस कॅम्प आहे. हे जम्मूपासून ५० किमी दूर आहे. यात्रा सुरु करण्याआधी रजिस्ट्रेशन करने गरजेचे आहे. कारण रजिस्ट्रेशनच्या स्लीपच्या आधारावरच तुम्हाला मंदिरात दर्शन करण्याची संधी मिळते. कटरा ते भवन(मंदिर) दरम्यान अनेक पॉइंट्स आहेत. ज्यात बाणगंगा, चारपादुका, इंद्रप्रस्था, अर्धकुवांरी, गर्भजून, हिमकोटी, सांझी छत आणि भैरो मंदिर यांचा समावेश आहे.

जम्मूचं राणीबाग एअरपोर्ट वैष्णो देवीला जाण्यासाठी जवळील एअरपोर्ट आहे. जम्मूहून रस्त्यामार्गेही वैष्णो देवीचा बेस कॅम्प कटराला पोहोचता येतं. जे ५० किमी अंतरावर आहे. जम्मू ते कटरा दरम्यान बस आणि टॅक्सी सहर उपलब्ध होते.

जवळील रेल्वे स्टेशन जम्मू आणि कटरा आहे. देशभरातील मुख्य शहरांसोबत जम्मू रेल्वे मार्ग जुळला आहे. कटरा येथेही एक रेल्वे स्टेशन तयार करण्यात आलं आहे. दिल्लीसह आणखीही काही शहरांमधून इथे थेट रेल्वे येतात.

07 / 07

वैष्णो देवी यात्रा तशी वर्षभर सुरु असते आणि इथेही कधीही जाता येऊ शकतं. पण मे ते जून आणि नवरात्रीमध्ये इथे भाविकांची फार गर्दी असते. तसेच जुलै ते ऑगस्ट पावसात इथे प्रवास करु नये.

वैष्णो देवी मंदिर

 

 वैष्णो देवी मंदिर हे दुर्गा देवीचे प्रकटीकरण असलेल्या वैष्णो देवीला समर्पित हिंदू मंदिर आहे आणि कटरा पासून 13 किलोमीटर अंतरावर त्रिकुटा टेकड्यांवर आहे. हिंदूंसाठी सर्वात पवित्र तीर्थक्षेत्रांपैकी एक हे प्रसिद्ध मंदिर आहे. पूजा आणि आरतीच्या वेळी देवी पवित्र गुहेत दिसतात असे म्हणतात. वेळा: दिवसभर

अर्धकुवारी

स्त्रोत: Pinterest वैष्णो देवीजवळ भेट देण्याच्या ठिकाणांपैकी एक म्हणजे अर्धकुवारी. हे ठिकाण शहराच्या गाभ्यापासून जवळ आहे. त्याच्या भौगोलिक महत्त्वामुळे तिथे जाणे आणि वर्षभर एक्सप्लोर करणे अगदी सोपे आहे. याव्यतिरिक्त, हे सर्वोच्च ऐतिहासिक स्थान म्हणून ओळखले जाते आणि वैष्णो देवी मंदिराला भेट देणाऱ्या पर्यटकांना ते आवडते. जम्मू आणि काश्मीरमधील सर्वात व्यस्त आणि प्रसिद्ध धार्मिक स्थळांपैकी एक येथे आहे. महासरस्वती, महाकाली आणि महालक्ष्मी या तिन्ही देवींच्या सन्मानार्थ बांधलेले मोठे मंदिर तुम्ही येथे पाहू शकता. वैष्णोदेवीला भेट देण्यासाठी आणि पवित्र गुहेचे अन्वेषण करण्यासाठी हिवाळ्यात आदर्श वेळ आहे. कारण हिमवर्षाव खूप सुंदर आहे आणि एक अद्भुत प्रवास करते. वेळा: दिवसभराचे अंतर: वैष्णो देवीपासून 6kms

कटरा

 

 वैष्णो देवी जवळ भेट देण्यासाठी सर्वोत्तम पर्यटन आणि धार्मिक ठिकाणांपैकी एक कटरा आहे. हे वैष्णोदेवी मंदिराचे प्रवेशद्वार म्हणूनही ओळखले जाते. ते एक लहान आहे त्रिकुटा पर्वताच्या पायथ्याशी वसलेला समुदाय. हे वैष्णोदेवीच्या तीर्थयात्रेसाठी सुरुवातीचे ठिकाण म्हणून प्रसिद्ध आहे. यामुळे, तुम्ही यात्रेकरू नसलात तरीही कटरा प्रवास करणे फायदेशीर आहे. तसेच, कटरामध्ये भेट देण्यासारखी बरीच ठिकाणे आहेत. गिर्यारोहणासाठी मोठी पर्वतशिखरं, चिनाब नदी आणि कौटुंबिक सुट्ट्यांसाठी बाणगंगा हे त्याचे काही मुख्य आकर्षण आहेत. वैष्णो देवी मंदिर हे कटरा वैष्णो देवीमधील प्रमुख आकर्षणांपैकी एक आहे. हे क्षेत्र अधिक सुप्रसिद्ध पर्यटन स्थळ बनल्यामुळे, हेलिकॉप्टर आणि अगदी पर्यावरणपूरक कारपर्यंत प्रवेश वाढला आहे. या भागातील अनेक हॉटेल्स आणि भोजनालयांमध्ये सर्व प्रकारचे बजेट सामावून घेता येते. अनुकूल हवामानामुळे, कटराला भेट देण्यासाठी मार्च ते ऑक्टोबर हे सर्वोत्तम महिने आहेत. दुसरीकडे, जर तुम्ही बर्फाचा आनंद घेत असाल आणि थंडीची हरकत नसेल, तर तुम्ही मार्च ते ऑक्टोबर दरम्यान तुमची सहल शेड्यूल कराल. एक्सप्लोर करण्यासाठी वेळ: दिवसाचे अंतर: वैष्णो देवी पासून 10kms आणि शहराच्या मध्यभागी 5km

बाग-ए-बहू

 आपण असल्यास वैष्णोदेवीच्या आकर्षणांपैकी एक असलेल्या बाग-ए-बहूला भेट देऊ नका, तुमचा प्रवास पूर्ण होणार नाही. हे क्षेत्राचे सर्वाधिक भेट दिलेले ऐतिहासिक स्थान आहे. हे जम्मूचे सुप्रसिद्ध आणि आश्चर्यकारक उद्यान देखील आहे. हा किल्ला मनमोहक प्रकाश आणि ध्वनी कामगिरी दाखवतो. पर्यटक आणि स्थानिकांचे स्वागत आहे. अभ्यागतांना हा किल्ला पाहणे आवडते, जरी ते त्याच्या वैभवामुळे धार्मिक स्थान नसले तरी. भारतातील सर्वात मोठे भूमिगत मत्स्यालयही तेथे आहे. वैष्णो देवी जवळील हे एक आदर्श ठिकाण आहे. 24 एक्वैरियम केव्हर्न आणि 13 लहान गुहांसह, हे माशासारखे डिझाइन केलेले आहे आणि ते गोड्या पाण्यातील आणि खार्या पाण्यातील माशांचे घर आहे. हे वनस्पती, माती आणि पाणी या घटकांना एकत्र करत असल्यामुळे, संपूर्ण बाग ही डिझायनरकडून तुमच्या डोळ्यांसाठी एक दृश्य मेजवानी आहे. वेळ: सकाळी 6 ते सकाळी 8 अंतर: वैष्णो देवी पासून 64 किमी. तुम्ही वैष्णो देवी पासून रोड ट्रिपला जाऊ शकता.

वैष्णोदेवी यात्रा

 

जगातील सर्वात प्रसिद्ध तीर्थक्षेत्रांपैकी एक म्हणजे वैष्णो देवी यात्रा, जी येथून प्रवास करते. कटरा ते वैष्णो देवी मंदिर. 13 किमी यात्रेचे सुरुवातीचे ठिकाण बाणगंगा आहे, जे कटरा या प्रमुख शहरापासून सुमारे 2 किमी अंतरावर आहे. माता वैष्णोदेवीच्या दर्शनाने पवित्र गुहेची सांगता होते. कटरा येथून वैष्णोदेवीला जाण्यासाठी तुम्ही पालखी, पिठू, पोनी किंवा पायीही जाऊ शकता. जर तुम्हाला पैसे खर्च करायचे असतील तर तुम्ही नियमितपणे नियोजित रोपवे किंवा हेलिकॉप्टर सेवा घेऊ शकता. रोपवे आणि हेलिकॉप्टर सुटण्याच्या वेळा तपासल्यानंतर आपल्या सहलीची योजना करा. तुम्हाला कशाचीही काळजी करण्याची गरज नाही कारण रोपवेची तिकिटे भवनमध्ये सहज उपलब्ध आहेत. वैष्णोदेवीला जाण्यासाठी कधीच वाईट वेळ नसली तरी उत्सव चालू असताना जाणे चांगले. हे तुम्हाला देवी दुर्गाचे आशीर्वाद प्राप्त करण्यास आणि शहराला वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहण्यास सक्षम करते. तुम्ही वैष्णो देवी यात्रेसाठी ऑनलाइन जागा आरक्षित करू शकता कारण यात्रेत सहभागी होण्यापूर्वी नोंदणी करणे आवश्यक आहे. एक्सप्लोर करण्याची वेळ: दिवसभराचे अंतर: वैष्णो देवीपासून १३ किमी

भैरवनाथ मंदिर

 

 आणखी एक भैरवनाथ मंदिर हे सुप्रसिद्ध वैष्णो मंदिराच्या अगदी जवळ आहे. संत गुंफा मंदिर आहे तिथेच आहे. संपूर्ण मंदिर सुमारे 4 तासात शोधले जाऊ शकते. हे वैष्णोदेवीमध्ये भेट देण्याच्या सर्वोत्तम ठिकाणांपैकी एक आहे, म्हणून जर तुम्ही तीर्थयात्रेवर असाल तर तुम्ही याला भेट दिलीच पाहिजे. भवनपासून या मंदिरात जाण्यासाठी तुम्हाला ३ किमीचा प्रवास करावा लागेल. हे मंदिर जंगलाने भरलेल्या पर्वतांची निसर्गरम्य आणि अपवादात्मक दृश्ये प्रदान करते, ज्यामुळे ते वैष्णो देवीच्या सर्वात आदरणीय स्थानांपैकी एक आहे. जर तुम्ही उंच पायऱ्या चढू शकत नसाल, तर तुम्ही वर आणि खाली सहलीसाठी पोनीमध्ये प्रवेश करू शकता. वैष्णो देवी मंदिरापासून रोपवेनेही तुम्ही या मंदिरात जाऊ शकता. वेळा: दिवसभर

डेरा बाबा बंदा

डेरा बाबा बंदा हे वैष्णो देवीच्या जवळ असलेल्या महत्त्वपूर्ण पवित्र स्थळांपैकी एक आहे. हे मुख्य शीख तीर्थक्षेत्र आणि 300 वर्ष जुने गुरुद्वारा आहे. गुरु गोविंद सिंग यांच्या सैन्याचे सेनापती बाबा बंदा बहादूर यांचे अवशेष ठेवण्यासाठी हे प्रसिद्ध आहे. हे त्याच्या प्रचंड तलवार आणि बाण देखील ठेवते, ज्याचा तो युद्धात वापर करतो. विशेषत: तीन दिवसीय वैशाखी मेळ्यात असंख्य यात्रेकरू या ठिकाणी आकर्षित होतात. वैष्णो देवीजवळ भेट देण्याच्या सुप्रसिद्ध ठिकाणांच्या लांबलचक यादीमध्ये हे स्थान वेगळे आहे कारण ते अभ्यागतांना आणि यात्रेकरूंना देवाचे आशीर्वाद प्राप्त करण्यास आणि परीक्षण करण्यास सक्षम करते. संग्रहालयातील विविध वस्तू. वेळ: सकाळी 5 ते दुपारी 12 आणि दुपारी 4 ते रात्री 9 अंतर: शहराच्या केंद्रापासून 15 किमी आणि रस्त्याने पोहोचता येते.

शहराचं मध्य

वैष्णो देवीच्या सर्व आकर्षणांना भेट दिल्यानंतर तुम्ही सिटी सेंटरला भेट दिली पाहिजे. वैष्णो देवीच्या जवळ, हे दुसरे महत्त्वाचे संमेलनाचे ठिकाण आहे. खेळाच्या वस्तूंच्या दुकानातही याला चांगलीच पसंती आहे. तुम्ही तुमच्या सहलीसाठी आवश्यक असलेली काही उत्पादने येथे वाजवी किमतीत मिळवू शकता. हे स्थान स्वादिष्ट अन्न खाण्यासाठी आणि काही प्रासंगिक खरेदीसाठी योग्य आहे. कटरा बाजार हे खरेदीसाठी आवश्‍यक असलेले ठिकाण आहे आणि ते सर्वाधिक पर्यटकांना आकर्षित करते. याव्यतिरिक्त, वैष्णो देवी आणि आजूबाजूचा परिसर विविध साइट्स प्रदान करतो. तुम्हाला अतिरिक्त संशोधन करण्याची आणि तपासासाठी सर्वोत्तम स्थाने ओळखण्याची आवश्यकता आहे. त्याचप्रमाणे, या ठिकाणी विविध प्रकारचे क्रीडा आणि साहसी क्रियाकलाप उपलब्ध आहेत. तयार रहा आणि आपल्या सहलीत मजा करा. वेळा: दिवसभर

सणसर तलाव

 

  पटनीटॉप आणि सणसर सरोवरामधील अंतर सुमारे 20 किलोमीटर आहे. काही अभ्यागत ते आजवरच्या सर्वात आश्चर्यकारक ठिकाणांपैकी एक असल्याचा दावा करतात. काही लोक असेही म्हणतात की ते एका लहान स्वित्झर्लंडसारखे आहे! पटनीटॉपवरून, तुम्ही एकतर वाहन चालवू शकता किंवा येथे टॅक्सी घ्या. नाथा टॉप, जे एक चित्तथरारक दृश्य देते, तेथूनच मार्ग जातो. स्कीइंग आणि पॅराग्लायडिंग या भागात किती दाट बर्फाच्छादित आहे हे योग्य आहे. तुम्ही काही आश्चर्यकारक नैसर्गिक परिसरातून प्रवास कराल . मार्ग. पाइन झाडे आणि मध्यभागी तलाव असलेले हिरवेगार, हिरवेगार निसर्गचित्र दिले आहे. कौटुंबिक सहलीचा भाग म्हणून तलावाजवळ दुपारच्या जेवणासोबत, घोडेस्वारी हा पाहुण्यांचा आवडता उपक्रम आहे. वेळ: दिवसाचे अंतर: पटनीटॉपपासून 20kms NH 44 मार्गे तुम्ही वैष्णोदेवीपासून पटनीटॉपला सहज पोहोचू शकता.

रणवीरेश्वर मंदिर

शिव ज्योतिर्लिंगासह, जम्मूच्या शालीमार रस्त्यावरील रणबीरेश्वर मंदिर हे सर्वात प्रसिद्ध मंदिरांपैकी एक आहे आणि वैष्णोदेवी पर्यटन स्थळ आहे. महाराजा रणबीर सिंग यांनी १८८४ मध्ये याचा शोध लावला. ही इमारत आहे उत्तर भारतातील सर्वात मोठे शिवमंदिर म्हणून ओळखले जाते. 19व्या शतकातील मंदिरात प्रार्थना करण्यासाठी आणि भगवान शिवाचे आशीर्वाद मागण्यासाठी अनेक उपासक वर्षभर गर्दी करतात. जम्मूचे लोक या मंदिरातील प्रत्येक मुख्य हिंदू सुट्टीचे स्मरण करतात. मकर संक्रांती, रामनवमी आणि दीपावली हे सण साजरे करण्यासाठी भाविक मंदिराला भेट देऊ शकतात कारण स्थानिक लोक उत्सवाच्या वातावरणाची प्रशंसा करतात. एक्सप्लोर करण्यासाठी वेळ: दिवस

वैष्णोदेवीसाठी आदर्श प्रवास कार्यक्रम कोणता असेल?

दिवस 1: जर तुम्ही कटरा येथे आलात तर, शक्यतो दुपारी, त्या संध्याकाळी शेजारच्या बाजारात जाण्यापूर्वी आराम करा. येथे वस्तू आणि हस्तकलेसाठी असंख्य पर्याय आहेत. तुम्हाला श्री माता वैष्णो देवी कटरा रेल्वे स्थानकाजवळील एका उच्च दर्जाच्या अतिथी गृहात किंवा आता सुरू असलेल्या हॉटेलपैकी एकामध्ये खोली मिळू शकते. दिवस 2: हा दिवस असा आहे की आपण आदर्शपणे आपला प्रवास सुरू केला पाहिजे. कटरा बस स्टँड जवळील प्रादेशिक कार्यालयाकडून यात्रा स्लिप मिळाल्यानंतर लांब ट्रेक सुरू करण्यासाठी दर्शनी दरवाजावर जा. बान गंगेपासून सुरुवात करून, पुढे जाण्यापूर्वी तुम्ही चरण पादुका ओलांडली पाहिजे. त्यानंतर, तुम्ही आदि/अर्ध कुमारी येथून जाल, जिथे बरेच प्रवासी फिरतात. संध्याकाळपर्यंत तुम्ही पवित्र भवनात पोहोचाल. येथून, तुम्ही प्रवास सुरू ठेवू शकता किंवा दिवसाची सुट्टी घेऊ शकता. दिवस 3: आज तुमच्या पवित्र ट्रिनिटीच्या दर्शनाचा शेवटचा दिवस आहे. पायथ्याशी उतरण्यापूर्वी तुम्ही भैरोनाथ मंदिराजवळ थांबावे, जेथे राक्षसाचा शिरच्छेद झाला आहे. देवी वैष्णवीच्या आशीर्वादानुसार यात्रेकरूंनी निघण्यापूर्वी भैरों मंदिराजवळ थांबावे अन्यथा त्यांचा प्रवास अपूर्ण राहील. पूर्ण केल्यानंतर, तुम्हाला सांजीछत येथून पायी किंवा हेलिकॉप्टरने तळावर परत जाण्याचा पर्याय आहे.

प्रवास कसा करता येईल?

टॅक्सी हा सर्वात जास्त वापरला जाणारा वाहतुकीचा प्रकार आहे. कटरा ते भवन 13 किलोमीटर प्रवास करण्यासाठी तुमच्याकडे दोन पर्याय आहेत. पालखी, पोनी आणि हेलिकॉप्टरची उड्डाणे हे इतर पर्याय आहेत.     

वैष्णो देवीची प्रमुख आकर्षणे

1. वैष्णो देवी मंदिर

अभूतपूर्व हिमालयाच्या खोल रांगांमध्ये वसलेली, वैष्णो देवी ही एक प्रकारची माघार आहे जर तुम्ही आध्यात्मिक व्यक्ती असाल तर तुम्हाला भेट द्यायलाच हवी. हे मंदिर देवी वैष्णोदेवीला समर्पित आहे. आणि या ठिकाणाच्या अध्यात्मिक महत्त्वामुळे, ते जगभरातून लाखो भाविकांना आकर्षित करते.

2. अर्ध कुवारी गुहा

पौराणिक कथेनुसार, माता वैष्णोदेवीने या गुहेत सुमारे नऊ महिने विसावा घेतला आणि त्या भवनाला आपले चिरंतन निवासस्थान बनवले. यावरून तुम्ही या ठिकाणाच्या आध्यात्मिक महत्त्वाचा अंदाज लावू शकता. शिवाय, गुहेकडे जाणाऱ्या यात्रेकरूंसाठी ही गुहा एक थांबा म्हणूनही काम करते.

3. भैरवनाथ मंदिर

जर तुम्ही वैष्णोदेवीला भेट दिली आणि या मंदिरात गेला नाही तर तुमची वैष्णोदेवीची यात्रा पूर्ण होणार नाही. ही गुहा विशेषत: त्या नावाच्या संताला समर्पित आहे आणि हा या ठिकाणचा सर्वात विचार करायला लावणारा भाग आहे.

वैष्णोदेवीमध्ये करण्यासारख्या गोष्टी

खरेदी

कटरा मेन बाजार येथे पुजेशी संबंधित वस्तू खरेदी करण्यासाठी वैष्णोदेवी हे उत्तम ठिकाण आहे. तुम्ही आजूबाजूला खरेदी करण्यासाठी आणि तुमच्या कुटुंबासाठी आणि मित्रांसाठी स्मृतीचिन्ह म्हणून घेण्यासाठी काही खरोखर मनोरंजक गोष्टी यशस्वीरित्या शोधण्यात सक्षम असाल. या बाजारात तुम्ही शाल, सुका मेवा, कलाकृती आणि पारंपारिक कपडे देखील खरेदी करू शकता.

पोनी राइड

कटरा ते अर्धकुवारी गुहेपर्यंत पोनी राईडचा आनंददायी अनुभव घेणे तुमच्यासाठी एक अद्भुत स्मृती असेल. एकूण अंतर सुमारे 6 किमी आहे आणि तुमच्या संपूर्ण प्रवासात तुम्ही विस्तीर्ण विहंगम दृश्यांचा आनंद लुटत असाल.

नदी राफ्टिंग

जर आपण वैष्णोदेवीचे आध्यात्मिक महत्त्व बाजूला ठेवले तर हे ठिकाण आजही आपल्या पाहुण्यांसाठी असंख्य शक्यता देऊ शकते, जसे की चिनाब नदीत रिव्हर राफ्टिंग. त्यामुळे, जर तुम्हाला थोडे साहस आवडत असेल तर हा तुमच्यासाठी एक फलदायी अनुभव ठरेल.  

वैष्णोदेवी जवळील भेट देण्याची ठिकाणे

वैष्णोदेवी मंदिराला भेट देण्याची योजना आखताना, तुम्ही मंदिराजवळील काही विस्मयकारक आणि निसर्गरम्य स्थानांना भेट देण्याची योजना देखील करू शकता. येथे काही ठिकाणे आहेत जी तुम्ही तुमच्या प्रवास कार्यक्रमात जोडू शकता. 

1. चरण पादुका

कटराजवळ स्थित हे अत्यंत पवित्र स्थान असून ते मातेच्या गुहेकडे जात आहे. दगडी पाटावर माँच्या पावलांचे ठसे पाहण्यासाठी भाविक या ठिकाणी जाऊ शकतात. भैरवनाथ जेव्हा माता वैष्णोदेवीचा पाठलाग करत होते तेव्हा त्यांनी थोडा वेळ विश्रांती घेण्याचे ठरवले. इथे तिच्या पायाचे ठसे एका खडकावर छापले गेले जे आजही पाहायला मिळतात.

2. गंगा बंद करा 

वैष्णोदेवी मंदिराला भेट देताना बन गंगा हे आणखी एक पवित्र स्थान आहे. ही गंगा हिमालयाच्या शिवालिक पर्वतश्रेणीतून उगम पावते. असे मानले जाते की तिच्या गुहेत जाताना माता वैष्णोदेवीच्या माकडाला तहान लागली होती. देवीने जमिनीत बाण सोडला आणि येथून बाण गंगा उगवली. कटराला भेट देताना, पवित्र बाण गंगेत पवित्र स्नान करा आणि ताजेतवाने व्हा. 

3. बाबा धनसार

कटरा प्रदेशाला भेट देणाऱ्या सर्व निसर्गप्रेमींसाठी हे एक आवश्‍यक ठिकाण आहे. कटरा पासून 13 किमी अंतरावर स्थित, हे एक सुंदर ठिकाण आहे, जे स्वतःसोबत काही 'मी' वेळ घालवण्यासाठी योग्य आहे. भगवान शिवाच्या मंदिरात जाण्यासाठी तुम्हाला 100 पायऱ्या चढाव्या लागतील. हिरवळ आणि धबधबे या ठिकाणच्या निसर्गरम्य सौंदर्यात भर घालतात. 

4. हिमकोटी

वैष्णोदेवीच्या सहलीची योजना आखत असताना, कटरामधील हिमकोटी, एक सुंदर पिकनिक ठिकाण पहा. मोहक वातावरण आणि चुंबकीय आणि दाट हिरवाईने परिपूर्ण असलेल्या या ठिकाणाच्या निसर्गरम्य अभिजाततेची प्रशंसा करा आणि आनंद घ्या. मित्र आणि कुटुंबासह सहलीचा आनंद घेण्यासाठी हे योग्य ठिकाण आहे. 

5. बाग-ए-बहू

वैष्णो देवी मंदिराच्या सहलीचे नियोजन करताना बाग-ए-बाहू हे आणखी एक पाहण्यासारखे ठिकाण आहे. हे कटरा पासून अंदाजे 45 किमी अंतरावर आहे. किल्ल्याच्या परिसरात देवी काली मंदिर असलेला हा प्रसिद्ध किल्ला आहे. हा किल्ला उत्कृष्ट दृश्ये आणि आराम करण्यासाठी एक परिपूर्ण वातावरण देतो. 

6. संसार 

तुम्हाला साहस-संबंधित क्रियाकलापांमध्ये स्वारस्य असल्यास, तुमच्या प्रवास योजनेत संसार जोडा. पॅराग्लायडिंगचा आनंद घेण्यासाठी हे उत्तम ठिकाण आहे. तसेच, 'मिनी' म्हणून प्रसिद्ध आहे गुलमर्गपटनीटॉपपासून १७ किमी अंतरावर आहे. हिरव्यागार टेकड्या, मंत्रमुग्ध करणारे तलाव आणि घनदाट जंगले या ठिकाणाला मोहक आणि जादूगार बनवतात.

7. झज्जर कोटली

झज्जर कोटली हे आणखी एक ठिकाण आहे जिथे तुम्ही मित्र आणि कुटुंबियांसोबत पिकनिकची योजना आखू शकता. येथे, तुम्ही पूर्णपणे नैसर्गिक, टवटवीत स्पा अनुभव घेऊ शकता. त्याचे सुखदायक कंप आणि शांत वातावरण लोकांना शहराच्या गजबजाटापासून दूर आराम करण्यास मदत करते.

8. पटनीटॉप

जम्मू आणि काश्मीरमधील हे एक सुंदर आणि सर्वात प्राचीन हिल स्टेशन आहे. हे माता वैष्णो देवीच्या पवित्र मंदिरापासून सुमारे एक तासाच्या अंतरावर आहे. उन्हाळ्याच्या हंगामात त्याचे आल्हाददायक हवामान आणि हिवाळ्यात बर्फवृष्टी यामुळे ते भेट देण्यासाठी आणि एक्सप्लोर करण्यासाठी एक सुंदर ठिकाण बनते. हे ठिकाण भारतातील सर्वोच्च गोंडोला राइड म्हणून प्रसिद्ध आहे.

वैष्णोदेवीला कसे जायचे

वैष्णो देवी हे देशातील प्रमुख तीर्थक्षेत्रांपैकी एक असल्याने, ते देशाच्या विविध भागांशी चांगले जोडलेले आहे. हे रस्ते, रेल्वे आणि हवाई वाहतुकीद्वारे प्रवेशयोग्य आहे.

• वैष्णोदेवीपासून जवळचे विमानतळ - जम्मू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ 
• जवळचे शहर - जम्मू 
• जम्मू पासून अंतर - 60 किमी
• कटरा पासून अंतर - 18.1km

विमानाने. जम्मू आंतरराष्ट्रीय विमानतळ हे वैष्णोदेवीचे सर्वात जवळचे विमानतळ आहे. कटरा पासून ते एक तासापेक्षा कमी अंतरावर आहे. देशातील काही प्रमुख शहरांमधून नियमित उड्डाणे होतात. जम्मूमध्ये उतरल्यानंतर, तुम्ही कटराला जाण्यासाठी सरकारी किंवा खाजगी मालकीच्या बस, टॅक्सी किंवा कॅबमध्ये चढू शकता. 

• विमानतळापासून अंतर- 43km

ट्रेन ने- वैष्णोदेवी मंदिरापर्यंत पोहोचण्यासाठी सर्वात जवळचे रेल्वेस्थानक माता वैष्णोदेवी कटरा रेल्वे स्टेशन आहे. हे जम्मू उधमपूरवर आहे श्रीनगर जम्मू आणि काश्मीर UT मध्ये बारामुल्ला रेल्वे लिंक. ट्रेनमधून उतरल्यानंतर, प्रवासी कटरा येथे जाण्यासाठी खाजगी कॅब किंवा टॅक्सी भाड्याने घेऊ शकतात जिथून माता वैष्णो देवी मंदिराची फेरी सुरू होते. 

• रेल्वे स्थानकापासून अंतर- 20km

रस्त्याने- कटरा जिथून माता वैष्णो देवी मंदिराचा ट्रेक सुरू होतो ते जवळपासची विविध शहरे आणि शहरांशी चांगले जोडलेले आहे. अभ्यागत जम्मूहून बस घेऊ शकतात, उधमपूर, पटनीटॉप, श्रीनगर इ., कटरा गाठण्यासाठी. बरेच अभ्यागत त्यांच्या कारमधून प्रवास करण्यास प्राधान्य देतात ज्यामुळे त्यांना वाटेत निसर्गरम्य लोकलचा आनंद घेण्याची संधी मिळते. 

• गुलमर्ग पासून अंतर- 287km
• पटनीटॉपपासून अंतर- 84.6km
• श्रीनगर पासून अंतर- 239km
• पासून अंतर दिल्ली- 636.4km