आशियाई स्थापत्य वैभव – जपानमधील होर्यु-जी मंदिर

 

सामना ऑनलाईन

5–7 minutes

---

>> डॉ. मंजिरी भालेराव

जपानमध्ये मंदिर स्थापत्याला सुरूवात होण्याच्या काळात नारा प्रांतातील इकारुगा गावात बांधलेले होर्यु-जी मंदिर हे जपानमधील सर्वात प्राचीन मंदिरांपैकी एक आहे. इसवी सन 607 मध्ये बांधलेले हे मंदिर म्हणजे एक बौद्ध मठ तसेच एक बौद्ध शैक्षणिक केंद्रही होते. होर्यु-जी मंदिर व यासोबत असणारी बौद्ध स्मारके युनेस्कोद्वारे जागतिक वारसास्थळ म्हणून घोषित करण्यात आली आहेत.

जपानमध्ये मंदिर स्थापत्याची सुरुवात साधारण इ.स.च्या 7व्या शतकात कशी झाली हे आपण मागच्या भागात पहिले. यामध्ये राजकुमार शोतोकू याचा मोठा सहभाग होता. नारा प्रांतातील इकारुगा गावामधील होर्यु-जी मंदिर हे त्यापैकीच एक आहे. जपानमधील आज उभ्या असलेल्या सर्वात प्राचीन मंदिरांमध्ये याचा समावेश होतो. मुळात हे मंदिर इसवी सन 607 मध्ये राजकुमार शोतोकू याने बांधले होते. हे मंदिर म्हणजे एक बौद्ध मठ तसेच एक बौद्ध शैक्षणिक केंद्रही होते.

जपानमध्ये बहुतेक सगळ्या इमारती लाकडात बांधत असत. तसेच हे मंदिरही लाकडाचा वापर करून बांधले होते. जपानच्या इतिहासाची माहिती सांगणाऱया ‘निहोन शोकी’ या ग्रंथातून या काळाची पुष्कळ माहिती मिळते. इ.स. 607 मध्ये हे मंदिर जरी बांधले गेले तरी इ.स.670 मध्ये या मंदिरावर वीज पडली आणि त्याला मोठी आग लागली होती, अशीही नोंद या ग्रंथात केलेली आहे. या आगीमध्ये केवळ हे मंदिरच नाही, तर आसपासच्या सर्व लाकडी इमारती जळाल्या होत्या. त्यानंतर त्यांची पुनर्बांधणी केली गेली, पण तेव्हापासून त्या आज तिथे उभ्या आहेत. इथली मुख्य मंदिराची इमारत तर जगातल्या सर्वात जुन्या लाकडी इमारतींपैकी एक आहे असे मानले जाते. मंदिराच्या शेजारी एक पॅगोडा आहे. तोसुद्धा जगातील सर्वात जुन्या लाकडी इमारतींमध्ये गणला जातो. या मंदिराला 1993 मध्ये युनेस्कोने जागतिक वारसा स्थळाचा दर्जा दिला. ‘होर्यु-जी परिसरातील बौद्ध स्मारके’ हे जपानमधील जागतिक वारसा स्थळ म्हणून घोषित केलेलं पहिले स्थळ आहे. मात्र यामध्ये केवळ होर्यु-जीच नाही, तर इकारुगामधील होक्की-जी मंदिराच्या आवारातील इमारतींनाही हा दर्जा दिलेला आहे.

अगदी सुरुवातीला हे मंदिर जेव्हा बांधले तेव्हा त्याचे नाव ‘वाकाकुसादेरा’ असे होते असे मानले जाते, पण जेव्हा ते जुने मंदिर आगीच्या भक्ष्यस्थानी पडले आणि नंतर नवीन मंदिर उभारले गेले तेव्हा त्याचे नाव बदलून होर्यु-जी असे ठेवले गेले. ‘भरभराटीला येणाऱया धर्माचे मंदिर’ असा या नावाचा अर्थ आहे. या मंदिराची उभारणी राजकुमार शोतोकूच्या वडिलांच्या स्मरणार्थ केलेली होती. मंदिरात ‘याकुशी न्योराई’ म्हणजे गौतम बुद्धाच्या ‘भैषज्यगुरू’ या रूपाच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना केली होती. ‘भैषज्यगुरू’ म्हणजे भक्तांचे आजार बरे करणारा बुद्ध. हे आजार जसे शारीरिक असतात तसेच मानसिकसुद्धा असतात. भक्तांची दु:खं कमी करणारा, वेदना कमी करणारा तसेच महायान बौद्ध धर्मात आध्यात्मिक उन्नतीसाठी बुद्धाच्या या रूपाची उपासना केली जाते. मृत व्यक्तींच्या स्मरणार्थसुद्धा याकुशी न्योराई याची पूजा केली जाते. जपानमधील प्राचीन मंदिरांमध्ये बहुतेक वेळा बुद्धाच्या या रूपाची प्रतिष्ठापना केलेली आढळते. काळाच्या ओघात याची जागा ‘जिझो’ म्हणजे ‘क्षितिगर्भ’ या ‘बोझुत्सू’ म्हणजे बोधिसत्त्वाने घेतली. आपल्या वडिलांना मृत्यूनंतर कोणताही त्रास होऊ नये म्हणूनही कदाचित या मंदिराची उभारणी राजकुमार शोतोकू याने केली असावी.

आज या मंदिराच्या संकुलाचे ‘साइ-इन‘ आणि ‘तो-इन’ असे दोन भाग आहेत. त्यापैकी पश्चिमेकडील भागाचे नाव ‘साइ-इन’ आहे आणि तिथे ‘कोंदो’ म्हणजे सभागृह किंवा मंदिर आणि पाच मजली पॅगोडा आहे, तर ‘तो-इन’ या पूर्वेकडील भागात अष्टकोनी आकाराचे ‘युमेदोनो’ (स्वप्नातील सभागृह) आहे. याशिवाय या मंदिर संकुलात भिक्षूंसाठी निवासस्थान, व्याख्यानासाठी सभागृह, ग्रंथालय आणि भोजन कक्षही आहेत. येथील ‘युमेदोनो’ येथे पूर्वी राजकुमार शोतोकू याचा राजवाडा होता. तोही आगीत जळाला. त्यानंतर इथे ही अष्टकोनी इमारत बांधण्यात आली. ही इमारत राजकुमार शोतोकूच्या आत्म्याला शांती मिळावी म्हणून बांधली गेली. खुद्द गौतम बुद्ध राजकुमार शोतोकूच्या रूपात इथे आले होते आणि त्यांनी तिथे ध्यानधारणा केली अशी आख्यायिका या परिसरात प्रसृत झाली होती. त्यामुळे काळाच्या ओघात या इमारतीला ‘युमेदोनो’ हे नाव मिळाले. 1939 साली झालेल्या उत्खननात या राजवाडय़ाचे अवशेष सापडले होते.

‘साइ-इन’ या भागात उभा असलेला पाच मजली पॅगोडा 32.45 मी. उंच आहे. त्याच्या मधोमध असलेला स्तंभ लाकडीच आहे. ‘डेन्ड्रोनोलाजी’ नावाच्या शास्त्राrय परीक्षणामुळे काळाच्या ओघात झाडावर तयार होणाऱया वलयांच्या शास्त्राrय अभ्यासानंतर झाड नेमके कधी तोडले याचा अंदाज करता येतो. त्या अभ्यासानंतर असे लक्षात आले की, या पॅगोडय़ामध्ये असलेल्या मूलस्तंभाचे लाकूड इ.स.594 मध्येच तोडले होते. पॅगोडय़ाच्या तळाशी गौतम बुद्धाच्या हाडाचा तुकडा असलेला अस्थिकरंडक आहे असे मानले जाते. 1958 साली झालेल्या डागडुजीमध्ये तो करंडक थोडा काळ त्याच्या जागेवरून सरकवला होता अशी नोंद झाहे. याच ‘साइ-इन’ या भागात ‘कोंदो’ म्हणजे मुख्य मंदिरही आहे. या मंदिराचा आकार 18.5 मी. x 15.2 मी. असा आहे. ही इमारत दुमजली आहे. पहिल्या मजल्यावर दोन स्तरांचे छत आहे, तर वरच्या मजल्यावर एकच छत आहे. या छतांचे बाहेरील कोपरे पाकार आहेत. पहिल्या मजल्यावरील सभागृहात काही प्राचीन चित्रे शिल्लक होती. त्यापैकी काही चित्रांना हानी पोचली. 26 जानेवारी 1949 रोजी या जेव्हा या परिसरातील इमारतींचे संवर्धनाचे काम चालू होते त्या वेळेस अपघाताने या सभागृहास आग लागली. 1954 मध्ये हे काम पूर्ण झाले, पण शेवटी आता जे काही शिल्लक आहे त्यामध्ये फक्त 15 ते 20 टक्के भाग हा प्राचीन मंदिराचा आहे. बाकीची पुनर्बांधणी झाली आहे. जो भाग जळाला होता, तोसुद्धा अतिशय काळजीपूर्वक एका पक्क्या इमारतीत हलवला आहे. त्यामुळे भविष्यामध्ये या विषयावर काम करणाऱया अभ्यासकांना तो उपलब्ध असेल. या इमारतीमध्ये बऱयाच मोठय़ा संख्येने चित्रे काढली होती. त्या चित्रांच्या शैलीवर अजिंठा आणि दुन हुआंग येथील चित्रशैलींचा मोठा प्रभाव पाहायला मिळतो. या मंदिरात अजूनही काही मौल्यवान गोष्टी सापडल्या. त्यांना होर्यू-जी येथे सापडलेला खजिना असे म्हटले तरी वावगे ठरणार नाही. या खजिन्याची माहिती पुढच्या भागात पाहू या. (क्रमश:)
(लेखिका टिळक महाराष्ट्र विद्यापीठ, पुणे येथे असोसिएट प्रोफेसर ऑफ इंडॉलॉजी आहेत.)
manjirib24@gmail.com