पेरू

 

माझ्या पेरु देशातील एकल प्रवासाची ही कहाणी. निसर्गवैविध्यसंपन्न अशा मोजक्या देशांपैकि हा एक!
हे देश एका अर्थाने 'पैसा वसूल' असतात कारण एकाच भेटीत अनेक अनुभव घेता येतात. पण त्याच बरोबर वेगवेगळ्या प्रकारच्या हवामानासाठी तयारीही करावी लागते, ओझं ही बाळगावं लागतं. साधारण एक दीड महिना आधी, पीतज्वर लसिकरण् व तिकिटांपासून तयारीला सुरुवात झाली. (विषुववॄत्तीय देशांमध्ये जाण्यासाठी हे लसीकरण आवश्यक आहे)

आधी थोडा इतिहास भूगोलः हा देश दक्षिण अमेरिकेच्या पश्चिम-मध्य किनारपट्टीवर आहे. उत्तर आणि पूर्व भाग अमेझॉनचे जंगल, दक्षिण-मध्य भाग हा उंच पठार व हिमाच्छादित पर्वतरांगा, दक्षिण किनारपट्टीवर रूक्ष वाळवंट व धुक्याने कायम आच्छादलेला पश्चिम किनारा असा थोडक्यात भूगोल. इथले मूळचे लोक हे अनेकविध भटक्या व नागरी संस्कृतींचे वंशज आहेत. केचुआ हे त्यातील सर्वात प्रगत. त्यांच्या राजाला 'इंका' असे म्हणत आणि त्याच अभिधानावरून बहुतांश जग या संस्कृतीला 'इंका' या (चुकीच्या) नावाने ओळखते. पुढे स्पेनच्या गुलामीचे दुर्दैवी पर्व आणि सध्याचा 98% ख्रिस्ती देश असा थोडक्यात इतिहास.

माझ्या प्रवासाची सुरुवात मी इथपासून केली. राजधानी लिमा. जुन्या शहरातील प्रवास हा मुख्यत्वे पाईच केला. संग्रहालयांपैकी फ़क्त महत्वाची दोन पहायची ठरवली कारण कुठल्याही ऐतिहासिक संपन्नता असलेल्या देशांची संग्रहालये हाच मुळी अतिशय वेळखाऊ विषय असतो, आणि वेळ असेल तर मात्र नक्की द्यावा. असो, संग्रहालयांवर एक भाग नंतर...

राजधानी लिमा हे बंदर असून अतिशय नपिक व ओसाड भागात वसलेले आहे. परंतु कोलोनिअल् स्थापत्यकलेचे अतिशय समृद्ध नमुने इथे पहावयास मिळतात. अतिशय विस्तृत असे चौक, रेखिव बाल्कन्या (सौध/गवाक्ष) आणि भडक पण शोभणारे रंग अशी येथील वास्तुकलेची काही वैशिष्ट्ये.

प्लाझा सान मार्टीन्

काही रेखीव बाल्कनी

चर्च ही दुसरी बघण्यासारखी वास्तुशिल्पे.

इग्लेझिआ डे ला मेर्सेद् चे अल्तार



लिमा मुख्य चर्च्

सान् पेद्रो बसिलिका



सान् फ़्रान्सिस्को चर्च् च्या तळघरात मिळालेले असंख्य सांगाडे. धर्मांतराचे बळी...



नव्या जुन्याचा संगमः भर वस्तीतले दक्षिण अमेरिकी पिरॅमिड् : व्हाका-पुक्याना (huaca pucllana)



कोस्ता वेर्दे हिरवा किनाराः भर दुपारी सुद्धा असे मळभ/धुके असते...

पेरू राष्ट्रपती भवनः राष्ट्रीय चिन्ह

नविन लिमाः एका उद्यानातील कारंजे

पराकास समुद्री अभयारण्य

या भागात सुरुवातीला एकल प्रवासाविषयी थोडे... सर्वात मोठा आणि महत्वाचा फ़ायदा म्हणजे कोणावरही अवलंबित्व नाही, स्वतः सगळा आराखडा बनवा आणि तंतोतंत पालन करा. शिवाय स्वतःला ज्याची आवड आहे त्यासाठी जास्त वेळ देता येतो. एक तोटा (किंवा फ़ायदा) म्हणजे तुमच्या 'पराक्रमांचे' फ़क्त तुम्हीच साक्षीदार असता. ब-याच वेळा पुरातत्वीय महत्व असलेल्या ठिकाणी येण्यात फ़ार लोकांना रस नसतो, मग काय्, उचला बोचकं आणि चालू लागा. अजून कोणी एकल प्रवासी असतील तर त्यांच्यासाठी एक टिप, शक्य असल्यास एखाद्या मध्यमवर्गीय स्थानिकाच्या घरी निवास करावा. म्हणजे तेथील विचारसरणी, आदरातिथ्य, परंपरा, खाद्यसंस्कृती, त्यांच्या समस्या या सगळ्याची खूप जवळून आणि खरी ओळख होते. लिमा मधील माझे वास्तव्य अशाच एका कुटुंबाच्या घरी होते. पेरुविषयी माहिती मिळवत असताना लिओ, माझ्या संपर्कात आल्या. लिमामधील उच्चभ्रू वस्तीमध्ये लिओ यांचे शंभर वर्षांहून जुने घर आहे. विमानतळावरून थेट त्यांच्याच घरी मी उतरलो होतो. अशा स्थानिक लोकांकडून काही सुरक्षेच्या आणि प्रवासाच्या दृष्टिने महत्वाच्या गोष्टी अधिक चांगल्या प्रकारे कळतात.

लिमा शहरातील भटकंती तशी एकदम सुरक्षित. पण पुढचा प्रवास आता शहरापासून लांब होता. पहाटे चार वाजताच निघायचं ठरवलं. मस्त चकाचक टोयोटा भाड्याने घेतली. अशा प्रवासात एकट्याने जाणे फ़ारसे सुरक्षित नाही, चोरी-लूट वगैरे नाही, तरी समजा गाडीच बंद पडली किंवा तत्सम् कुठली समस्या, तर अनोळखी प्रदेशात मदत मिळणे कठिण. आणि पुन्हा भाषेचा प्रश्न आहेच. मोठी शहरे वगळता इंग्रजी फ़ारच कमी समजते. त्यामुळे शक्यतो एखादा वाटाड्या बरोबर घ्यावा. चार पैसे जास्त जातात, पण अडचणीच्या वेळी मदत सहज उपलब्ध होते. असो. आता या भागाच्या प्रवासवर्णनाकडे.

या भागात पेरूच्या समृद्ध समुद्री अभयारण्यास भेट देऊया. लिमा पासून दक्षिणेस 250 किलोमिटरवर् पराकास् अभयारण्य आहे. हा भाग जैवविवीधतेसाठी प्रसिद्ध आहे. समुद्री पक्षी, प्राणी व जलचरांच्या अनेक प्रजाती इथे पहावयास मिळतात. पहाटे चारलाच निघाल्याने लवकरच, साधारण साडे-तीन तासात इथे पोहोचलो. पॅनअमेरिकन हायवे चा हा पट्टा अतिशय उत्कृष्ठ दर्जाचा आहे त्यामुळे गाडी चालवणे अतिशय सुकर होते. शिवाय हा भाग वर्षभर धुक्यासाठी प्रसिद्ध आहे, त्यामुळे वातावरण मस्त ताजेतवाने करणारे होते. 40 सोलेस् (पेरूचे चलन, सधारण 12$ / 750₹) देऊन तिथे दोन्-अडीच तासांची समुद्री सफ़र उपलब्ध आहे. जवळच बाय्येस्टास् आयलंड्स् ला एक फ़ेरी मारून परत किना-यावर. हा संपूर्ण प्रदेष वाळवंटी असून लाल रंगाच्या रेतीमुळे मंगळावर आल्यासारखं वाटतं. प्राचीन काळी इथे पराकास् आणि लिमा संस्कृतीचे लोक रहात असत. त्यांच्या जीवनाविषयक एक छोटेसे संग्रहालय आहे. इथपासून पुढे आटाकामा वाळवंट सुरू होते. जगातील् सर्वात रूक्ष (सर्वात कमि पर्जन्यमान) व सर्वात उंच वाळुच्या टेकड्या (ड्यून्स्) असलेल्या ह्या वाळवंटाच्या सफ़रीविषयी पुढील भागात. दर भागात एकदम वेगळीच भौगोलिक संपन्नता आपल्याला पहावयास मिळणार आहे, आणि हीच पेरूची खासियत् आहे.

नकाशात अभयारण्याचे स्थानः

वाळवंटी किनारा

भूरूपेः पाणी आणि वा-याच्या कलाकृती

पेंग्विन्

बूबीज

सील

पक्ष्यांची वसाहत

बाय्येस्टास् बेटांवरील समृद्ध समुद्री जीवन

'कॅथेड्रल'

प्रसिद्ध त्रिशूळ (क्डेलाब्रो) एरिक् व्हॉन् डेनिकेन् किंवा सुरेशचंद्र नाडकर्णी सारख्यांनी ज्याचा संबंध रामायणातील पाताळाच्या सीमेशी जोडला आहे असे हे भव्य भूरेखन (जिओग्लिफ)

प्रशांत महासागर

पराकास् बंदर

वाळवंटाच्या पार्श्वभूमीवर आमचे वाहन्

संग्रहालयाजवळील 'मंगळावरचा' रस्ता

हॉटेलमधील तरणतलाव

वाळवंटाची सफर

या भागात अजुन थोडे पूर्वतयारीविषयी. भाषा हा अतिशय महत्वाचा घटक आहे. हा देश स्पेन साम्राज्याचा भाग होता त्यामुळे व्यवहाराची भाषा 'एस्पान्योल्' आहे. इंग्रजीशिवाय कोणतीही भाषा बोलली जात असलेल्या प्रदेशात जर तिथल्या रंगात रंगायचे असेल तर भाषेचा रंग आधीपासूनच चढवायला घेणे आवश्यक आहे, जेणेकरून त्या भूमीवर उतरताक्षणीच मिसळून जाणे कठिण जात नाही... आपण भाग्यवान भारतीय, देशांतर्गतच हे अनुभवू शकतो, पण ती रंगण्याची इच्छा आणि तयारी हवी. याआधीही अशा एका देशाला भेट दिल्यामुळे या भाषेचा अभ्यास आधी एकदा झालेला होता, आता परत त्याची उजळणी आणि काही नवीन भर असा पहिले दोन महिने उद्योग होता. साधारण मूलभूत प्रश्न विचारता आले पहिजेत (उदा. रहायची सोय, बघण्यासारखी ठिकाणे, स्वच्छतागृहे, प्रवासी थांबे, ठिकाणापासून अंतर-वेळ, समय, पोलिस-डॉक्टर-पोस्ट,भारतीय दूतावास इ.) तसेच 'ही सुंदर भाषा मला थोडीशीच येते' 'मला समजलं नाही, परत/हळू सांगता का?' आदी उपयोगी वाक्ये आणि समोरच्याने सोप्या भाषेत बोललेले कळणे आवश्यक आहे.

आणि एकल प्रवासामध्ये तर भाषा येणे अजून महत्वाचे. तुम्ही एकटे असता तेव्हा निश्चितच दुर्बल असता, त्यामुळे फ़सवले जाण्याची शक्यता अधिक, तेव्हा भाषा समजणे, व आपल्याला भाषा समजते हे इतरांना समजणे याने मोठा फ़रक पडतो. अजुन एक फ़ायदा मला असा झालाः शक्यतो एकल प्रवासी संस्कृती मधे वेगवेगळ्या ठिकाणचे लोक एकत्र रहातात, फ़िरतात आणि त्या त्या ठिकाणी त्यांचा एक तात्पुरता कंपू बनत जातो. (क्वीन चित्रपटात याची एक झलक पहावयास मिळते). मुख्यतः जपान, ऑस्ट्रेलिया, पूर्व युरोप त्यांच्या कंपूत भाषा येणा-यांचे अजून महत्व वाढते.

आता या भागातील भटकंती, पराकासवरून आता जरा समुद्रापासून दूर ईका शहराकडे प्रस्थान. जवळच पिस्को नावाचे शहर आहे. त्या नावाची ब्रॅन्डी इथे फ़ार् प्रसिद्ध आहे. त्याच्या वाईनरीज्/डिस्टिलरीज् जवळपास आहेत. त्यातील एकाला भेट दिली. 'टकामा' दारूभट्टी शतकाहून जुनी व अजून कार्यरत आहे. 'पिस्को सोअर्' या नावाने प्रसिद्ध इथली मदिरा जणु पेरूचे 'राष्ट्रीय मद्य' आहे. ईथून इका जवळच आहे. आता आपण भर वाळवंटात आहोत. जगातील सर्वात उंच वाळूच्या टेकड्यांचा हा प्रदेश आहे. शहराच्या पश्चिमेला अगदी जवळच एक निसर्गाचा चमत्कार, व्हाकाचिना मरूद्यान आहे. उंचच् उंच वालुकापर्वतांच्या मध्ये एक सुंदर तलाव आणि त्या पाण्याच्या आधाराने वाढलेली रम्य हिरवळ. इथेच बर्फ़ाप्रमाणे वाळूचे खेळ खेळता येतात. 'स्नो बोर्डिंग' ब्लॅक डायमंड लेवल् पर्यंत येत असल्याने सॅन्ड्बोर्डिंग अजून मजेदार वाटले. एक बग्गी दिलेली होती, ती आपल्याला टेकडीवर घेऊन जाते आणि मग आपण घसरत खाली यायचं, परत बग्गी दुस-या टेकडीवर घेउन जाते, असा हा सूर्यास्ताजवळच्या एक दोन तासांचा खेळ. वाळवंट असलं तरी तापमान इथे खूपच कमी असते. इथूनच पुढे जगप्रसिद्ध नाझ्का रेषा आहेत. तिथे विमान सफ़र उपलब्ध आहे. तेथील गूढ अद्यापही तसेच असल्याने फ़क्त बघून परत यायचे एवढेच. त्याविषयी जालावर भरपूर माहिती आहेच्, त्यामुळे त्याविषयी अधिक नंतर कधी.

अटाकामा वाळवंट

आमची बग्गी

सॅन्ड्बोर्डिंग अधिक माहिती

वरील सर्व चित्रे वाळूविरोधी (सॅन्डप्रूफ) कॅमेरातील असल्याने दर्जा थोडा कमी आहे. खालील चित्रे आता नेहमीच्या कॅमेरातून

व्हाकाचिना मरूद्यान

अरेकिपा शहर

 

या भागात देशांतर्गत प्रवासाविषयी… प्रत्येक देशाची प्रवासाची साधने ही त्याची एक वेगळी ओळख असते. आता भारताचेच म्हणाल तर रेल्वे प्रवास ही एक ख़ासियत, अनेक प्रकारचे लोक पहावयास, अभ्यासावयास या प्रवासात मिळतात. हे लक्षात घेऊन विदेशातील प्रवासाचे आराखडे बनवावेत असे माझे मत आहे. मोठ्या शहरात मध्यवर्ती बाजारपेठेत वगैरे पाईच फिरणे मस्त, पण थोड्या अधिक अंतरासाठी कॅब न करता सार्वजनिक वहा़तूकसाधने उत्तम. एक तरी रात्रीचा प्रवास बसने करावा (सुरक्षित असल्यास, पण थोड़ा रिस्क तो बनता है।) आणि रेल्वे तर नक्कीच. तसेच, जलवहातुक असल्यास तीही अनुभवावी. एकल प्रवाशांनी अशा अनुभवांसाठी सुरक्षेकडेही लक्ष देणे आवश्यक अाहे. भरपूर आतले खिसे असलेले जॅकेट चांगले उपयोगी पड़ते असा स्वानुभव. यामुळे पासपोर्ट, पैसे, फ़ोन या गोष्टी कायम सोबत राहतात व बाहेरून दिसत नाहीत. ओघानेच आलं म्हणून थोड़े पैसे व फ़ोन विषयी, अर्थात, एकल प्रवाशांसाठी अधिक उपयुक्त, जवळ जास्तित जास्त दहा हजार रुपये मूल्याचे चलन बॅग व खिसे यात विभागून ठेवावे. त्याचबरोबर आंतरदेशीय क्रेडिट कार्ड त्याची मर्यादा कमी करून जवळ ठेवावे (शक्यतो ज्याला चलनपरिवर्तन शुल्क नसते असे). फ़ोन साठी स्थानिक कार्ड आपल्या देशातही खरेदी करता येते, परंतु आधी त्या देशातील वारंवारता लक्षात घेऊन तसा फ़ोन किंवा सरळ क्वाडबँड फ़ोन वापरावा (शक्यतो अतिशय अनाकर्षक असा) लक्ष ठेवण्यासाठी जितक्या कमी गोष्टी तितके चांगले, उदा माझ्यासाठी फक्त कॅमेरा क्रेडिट कार्ड व पासपोर्ट या तीनच महत्वाच्या चीजा, बाक़ी टॅब स्मार्टफ़ोन व इतर गॅजेट्स ची डोकेदुखी बरोबर ठेवली नाही.

या भटकंतीमध्ये भेट देउया पेरूतील राजधानी लिमानंतरच्या दुस-या सर्वात मोठ्या शहरास. अरेकिपा हे शहर साडेसात हजार फूट उंचीवर वसलेले आहे. पश्चिम किना-यावर समुद्रसपाटीवर वसलेल्या लिमा शहरात सफरीला सुरुवात केली. त्या पलिकडे पूर्वेकडे वाळवंट आहे, व त्यापलिकडे जसा आपल्याइथे सह्याद्री उभा ठाकला आहे तसा इथे अँडीज् पर्वत उभा आहे, मात्र त्याची उंची सह्याद्रीच्या चौपट आहे. या रांगांमधील पठारावर अरेकिपा वसलेले आहे.

विमानतळावर उतरल्यावर प्रथम दर्शन होते ते दोन भव्य ज्वालामुखींचे. बघण्यासारख्या सगळ्या गोष्टी या शहराच्या मध्यवर्ती भागात असल्याने थेट तेथेच गेलो. अतिशय स्वस्त आहे इथे सर्व. प्रत्येक शहरात एक मध्यवर्ती व शक्तिशाली कॅथेड्रल असते. माझा पहिला थांबा येथील कॅथेड्रल. सकाळचे आठ वाजले होते त्यामुळे अजिबात गर्दी नव्हती. या इमारतीसह शहरातील अनेक महत्वाच्या इमारती ज्वालामुखीजन्य पांढ-या दगडातील असल्याने 'ला स्विदाद् ब्लांका' अर्थात श्वेतनगरी असे याचे दुसरे नाव आहे. कॅथेड्रल व 'सेंत्रो हिस्तोरिको' बघून एका ठिकाणी न्याहारी साठी थांबलो. मग एक स्थानिक संग्रहालय, येथील पेरूव्हियन ममी व इतर सांस्कृतिक वस्तु बघण्यासारख्या आहेत. त्यानंतर सांता कॅतालिना कॅथलिक मोनास्ट्री पाहिली व मध्यान्हीनंतर बसने पुढच्या प्रवासासाठी कूच केली.

येथील उल्लेखनीय गोष्टी म्हणजे अल्पाका लोकरीचे कपड़े आणि वानिता ची ममी. अल्पाका हा उंचावरील थंड वाळवंटासाठी बनलेला छोटेखानी केसाळ प्राणी; उंटाचा मावस चुलत भाउ. वानिता (Juanita) ची ममी सहाशे वर्षें जुनी व अतिशय सुस्थितीत आहे.

नकाशा:

विमानतळ : पार्श्वभूमीवर चॅचेनी ज्वालामुखी:

प्लाझा दे आर्मास : शहराचा मुख्य चौक :

कॅथेड्रल : पार्श्वभूमीवर एल् मिस्टी ज्वालामुखी :

कॅथेड्रल:

कॅथेड्रल:

कॅथेड्रलचा अंतर्भाग: (needs activeX)

सांता कॅतालिना मोनॅस्ट्री: रंगांची उधळण, छायाचित्रणाची पर्वणी

अल्टिप्लॅनो

विदेशातील प्रवासाचा महत्वाचा पैलू म्हणजे 'ब्रँड इंडिया'! जेव्हा आपण परदेशात जातो तेव्हा कळत नकळत आपल्या देशाचे आपण ब्रँड प्रमोटर बनतो. या संदर्भात बरेच अनोखे, कधी मजेशीर अनुभव आले. भारतीयांना तेथे सरसकट 'हिंदू' म्हणतात, आणि स्पॅनिशमध्ये ह उच्चाराचा लोचा असल्याने काहिसा 'इंदू' असा उच्चार करतात. आणि आपण पेरूविषयी जितके जाणतो त्याच्या कैक पटींनी अधिक ते भारताविषयी जाणतात.

स्थानिक आणि माझ्यासारखे अनेक इतर देशांचे एकल प्रवासी मला या काळात भेटले. त्यातील प्रत्येकाला मी भारताविषयी आवर्जून विचारत असे. योग, ताज, कामसूत्र, अध्यात्म, गांधी, आयुर्वेद, नाग इ. शब्द (कीवर्डस्) (उतरत्या क्रमाने) तर हमखास उत्तरामध्ये सापडतात. या सर्वांविषयी परदेशी लोकांना अतिशय कुतुहल असते. व वरील ४ विषयात सर्व भारतीय पारंगत असतात असा (भारताशी विशेष संबंध न येणा-या देशातील लोकांना) एक (गैर)समज असतो. एका ठिकाणी क्रोएशियन रुममेटनी तिला तिच्या देशात कुणीतरी शिकवलेल्या सगळ्या 'व्हील पोझ्', 'कॅमल पोझ्' आदी आसनांची खरी नावे आणि पद्धति पडताळून घेतली. दुस-या दिवशी अजुन ५-७ उपस्थितीत आमचं 'योग प्रशिक्षण शिबीर' पार पडलं!

खाण्या-पिण्याच्या बाबतीत तर वेगळा लेख लिहीनच, पण मांसवर्जित जीवनपद्धती असू शकते हे दक्षिण अमेरिकेत कुणाला सांगूनही पटत नाही. त्यामुळे शाकाहारी खाण्याची व त्याबरोबर भारताची एक नवी ओळख ज्यांच्या ज्यांच्या स्वयंपाकघरात मला मुक्त प्रवेश मिळाला त्यांना, आणि जे माझ्याबरोबर जेवायला असत त्यांना झाली. काही जण असे भेटले की तीन चार वेळा भारताला भेट देउनही पूर्ण बघून झाला नाही म्हणून खंत बाळगून आहेत, तर काही इथल्या गर्दी अस्वच्छता अरेरावी व फसवण्याच्या प्रवृत्तीचे किस्से ऐकून इथे न येण्याचं ठरवून बसलेले आहेत. असा कुणाकुणाला ऐकीव, बघीव माहितीतून समजलेला आणि त्यांच्या समजण्यातून मला समजलेला भारत!

आता भटकंती, अरेकिपाहून पुढे आता डोंगराळ भाग आहे. पुढचा प्रवास बसनी पुनो पर्यंत. हा संपूर्ण मार्ग खूप उंचीवरचा आहे. हे उंचीवरील पठार अल्टिप्लॅनो म्हणून ओळखले जाते. हा भूभाग खूप कमी पर्जन्याचा, नापिक व रूक्ष आहे. अल्ट्रा व्हायोलेट इंडेक्स नेहमीच अतिशय जास्त असते. अशा कारणांमुऴे स्थानिकांचे आयुर्मान खूपच कमी (जेमतेम ४०) आहे. येथे लोकांची उंचीसुद्धा खूपच कमी आहे; ५ फूट म्हणजे ताड़-माड, सरासरी ४'३''! या पठारावर अनेक सुप्त ज्वालामुखी आहेत. बाक़ी भाग अतिशय रूक्ष असला तरी अधेमधे असलेले तलाव सौंदर्यातही भर पाडणारे आहेत आणि जीवनाधारही आहेत. उंचीमुळे जाणवणा-या थकवा व सुस्तीसाठी येथे कोकाची पाने खातात वा त्याचा चहा पितात, त्याविषयी अधिक अन्नसंस्कृतीबद्दलच्या भागात. संध्याकाळी पुनोमध्ये मुक्काम केला.

दुस-या दिवशी सूर्योदयालाच टिटिकाका सरोवर. हे जगातील सर्वोच्च नौकानयनक्षम सरोवर आहे. किना-यावरून विटांनी बांधलेल्या पुनो शहराचे व अथांग सरोवराचे अनुपम दृश्य दिसते. नंतर पुनोचे कॅथेड्रल पाहिले, व न्याहरी आटोपून परत बसचा प्रवास. पण आता ही टुरिस्ट बस होती. हा कुझ्को पर्यंतचा रस्ता 'रुता डेल सोल' अर्थात सौरमार्ग म्हणून ओळखला जातो. हा मार्ग काही जुन्या ठिकाणांना भेट देत 'ला राया' येथे १४००० फुटांपर्यंत चढत जातो. नंतर पूर्ण कुझ्को पर्यंत उतार. मार्गावर काही केचुआ (इंका) व काही कॅथलिक पुरातत्व स्थळे आहेत. संध्याकाळी कुझ्को मुक्कामी. त्याविषयी अधिक पुढील भागात.

अँडीज् मधील ज्वालामुखी:

लगून

अग्निपंख फ़्लेमिंगो

थोड़ी वेगळी जात

सरोवर

सूर्यास्त

टिटिकाका सरोवर

सूर्योदय

पुनो शहर

पुनो कॅथेड्रल

टिटिकाका सरोवर

अँडियन लँडस्केप

पुकारा येथील चर्च

अँडीज् पर्वत

ला राया पास १४,१५० फूट

अल्पाका

राक्ची चर्च

राक्ची येथील पुरातन केचुआ देव 'विराकोच्चा' याचे मंदिर

अंडाव्हालियास् 'सिस्टीन चॅपेल'

 

कुझ्को शहर

पेरूची सांस्कृतिक संपदा खूप समृद्ध होती. पश्चिम गोलार्धातील सर्वात प्राचीन सभ्यता इथे जन्माला आली. जगातील सर्वात जुने पिरॅमिड इथे बांधले गेले. छोट्या जमाती नागरी जीवन जगत विकसित होउ लागल्या आणि स्थानिक संस्कृतींंचा उदय झाला त्यातील लिमा, नाझ्का, चिकों, वारी, आयमारा, केचुआ, तिवानाकु या प्रमुख. नाझ्का व तिवानाकु लोकांनी घातलेली कोड़ी विज्ञानाला आजही उलगडत नाहीत. आयमारा आणि केचुआ अत्यल्प प्रमाणात आजही टिकून आहेत, पण तरी युरोपीय लालसेच्या वरवंट्याखाली हा समाज खूप भरडला गेला त्यात बरंच हरवलं. गुलामीच्या दुर्दैवी पर्वातून गेलेल्या देशाचा नागरिक या नात्याने या समाजाविषयी सहानुभूति वाटते, त्याबरोबर मूर्ख धर्मविस्ताराकांक्षांपाई आज कित्येक कल्पक कलाप्रवीण व प्रगत समाज या जगातूनच नाहीसे झाले त्याविषयी विषाद वाटतो़. प्राचीन धर्म-संस्कृतींंच्या एका छोट्या परिषदेत काही वर्षांपूर्वी सहभागी होता आले तेव्हा एक केचुआ महिला भेटली होती. तेव्हा तिला भेटल्यावर या समाजाला पुनरुत्थानाची चाहूल लागत आहे असे जाणवले होते.

पेरूसारख्या देशात गेल्यावर त्यांची मूळ पारंपारीक श्रद्धास्थाने पाहण्याचा आग्रह ज़रूर ठेवावा. ब-याच ठिकाणी ती विस्मृतीतही गेलेली असतात किंवा तेथे आक्रमकांची दिमाखदार स्मारके उभी असतात. पण हे समाज निसर्गपूजक असल्याने माचुपिचू, कोरीकंचा, चिचेन् इत्झा (मेक्सिको) सारखी जी स्थाने सुस्थितीत आहेत, ज्याला तुम्ही एक प्रकारे 'जागृत' म्हणू शकता, ती आजही लोकांना का आकर्षित करतात हे अनुभवण्यासारखे आहे. (वसंतसंपात व चिचेन् इत्झा च्या अनोख्या नात्याविषयी त्या देशाच्या लेखमालेत) तात्पर्य असे, की निसर्गाच्या श्रेष्ठत्वाची जाण ठेऊन मोठ्या झालेल्या संस्कृतींंचे दर्शनाची संधी येते तेव्हा त्यांच्या या मोठेपणाची आपण जाण ठेउन तयारीनिशी जाणे फ़ार आवश्यक व उपयोगी ठरते.

असो, या भागातील भटकंती कुझ्को शहर. ही पेरूची सांस्कृतिक राजधानी. इथे मी ब-यापैकी मुक्काम ठोकला. हा प्रदेशच मुळी वेळ द्यावा असा आहे. प्राचीन केचुआ इंकाची ही राजधानी. पराक्रमी इंका पाचाकुटी चा पुतळा शहराच्या मध्यभागी आहे. त्याच्या सभोवती कॅथेड्रल सह अनेक चर्च आहेत. येथील प्राचीन इमारत कोरीकंचा नावाने ओळखली जात. विराकोचा या त्यांच्या ब्रह्मदेवाचे व सूर्याचे इथले मंदिर तोडून ही चर्चेस बांधण्यात आली. मूळ वर्तुळाकार गाभारा व ज्याची पूजा होत असे तो मोठ्या वरवंट्यासारखा दगड मात्र जपून ठेवण्यात आला आहे, जेणेकरून ख्रिश्चनेतर लोकांनाही पूजेसाठी चर्चमध्येच यावे लागेल! हलकटपणाची अशी उदाहरणं सर्वत्र मिळतात. इमारतींचा पाया मूळ ठेउन वर बांधकाम केलेले आहे. पण त्यातही केचुआ लोकांची प्रगत स्थापत्यकला दिसून येते.

जवळपास लहान-मोठ्या अनेक पुरातात्विक जागा आहेत. सॅक्साय्वामान नावाचा किल्ला पाहण्यासारखा आहे. अतिभव्य शिळा रचून बांधलेली त्याची तटबंदी आजच्या तंत्रज्ञानालाही आव्हान देईल! तांबोमाचे नावाची सुंदर झ-यांची जागा व जवळच असलेली केंगो गुहा, दोन्ही गूढ़ प्रार्थनास्थळे. त्यातही ती गुहा, 'भारीत' म्हणण्यासारखी… अजून एक गौण उल्लेख, बंजी जंप व स्लिंग शाॅट या साहसखेळाचाही अनुभव इथे घेतला. कुझ्को नाव कुसकं असलं तरी माचुपिचू चे प्रवेशद्वार असल्याने पर्यटकांची भरपूर गर्दी व सर्व सोयी उपलब्ध आहेत. पुढील भागात माचुपिचू…!

नकाशा

कोरिकंचा - आताचे सांतो डोमिन्गो

इंका स्थापत्यविशेषः तशिव आणि एकमेकांत मिसळणारे दगड, काटेकोर कोन

मध्यवर्ती भागातील चर्च व चौक.

रात्रीचा देखावा

कॅथेड्रल

सम्राट पाचाकुटी चा पुतळा

सॅक्साय्वामान किल्लाः तटबंदी

एकमेकांत मिसळणारे प्रस्तर

भव्यतेची कल्पना येण्यासाठी मानवाकृतीशी तुलना

ताम्बोमाचे झरे

बाजूचे डोंगर

बंजी जंप

माचुपिचू

अर्ध्याहून अधिक पेरू आता तुम्ही पाहिलात. आता या भागात सगळ्यात मूलभूत प्रश्नाविषयी थोडंसं… 'पेरूच का?'

भटकंतीची आवड असण्याची अनेक कारणे असतात. कोणाला निसर्ग आवडतो, कोणाला इतिहास, कोणाला कला, कोणाला खादाडी तर कोणाला नुसताच आराम. जसे प्रवाशांचे प्रकार, तसेच प्रदेशांचे प्रकार! कोणाला संपन्न भूतकाळ तर कोणाकडे निसर्गाचं वरदान तर कुठे विविध सुखसोई. या दोन्ही बाजूंचा माझ्या प्रवासाबाबतचा थोडा तपशील: मला पुरातत्वशास्त्र (archeology) समाजव्यवहारशास्त्र (anthropology), साहस व छायाचित्रण यांची मनापासून आवड. थोड्या वेगळ्या आवडींमुळे काही ठिकाणी मला एकट्याने जायला आवडते. त्यात साहसाचा अंश तर येतोच, पण जरा कोषातून बाहेर पडणे होते, ख-या अर्थाने दुनिया बघता येते. सगळ्या आवडी पुरवल्या जातील अशी ठिकाणे हवीत. काही साहसयात्रा देशांतर्गत झाल्या, एखाद दोन बाहेरही. पुन्हा नव्या आव्हानाच्या शोधात बनवलेल्या यादीत फुल्या मारायला सुरुवात केली. इराण, ग्रीस, इथिओपिया, तुर्कस्थान, चीन, कंबोडिया, ब्राझील, पेरू अशी राहिलेली यादी. त्यात सुरक्षा, लागणारा वेळ व पैसा, विशेष पाहण्यासारख्या जागा, वर्तमान समाजरचना आदी विचारात घेउन या वेळेला पेरूला सर्वाधिक गुण मिळाले. आणि निर्णय निश्चित चुकीचा नव्हता याची खात्री तिथे गेल्यावर पटली. समुद्र, वाळवंट, पर्वत, बर्फ, जंगल, नद्या, दलदल अशी सर्व निसर्गरुपे, मानवी ज्ञात इतिहासातील विवीध कालखंडातील कलाविष्कार, समृद्ध खाद्यसंस्कृती, साहसखेल, इ. सगळंच इथे आहे, आणि म्हणून पेरूच!

आता भटकंती माचुपिचू (खरं माचु-पिक्चु = जुना पर्वत): कुझ्कोहून प्रवासाला सुरुवात दोन मार्गांनी होते. एक म्हणजे, रेल्वेनी सरळ माचुपिचुच्या पायथ्याशी किंवा 'इंका ट्रेल' नी पाई. रेल्वे साठी, पुरोय नावाच्या छोट्या गावातून गाडी पकडायची. 'व्हिस्टाडोम' किंवा 'एक्सपिडिशन्' ही मस्त मोठ्या खिडक्यांची गाडी अतिशय रम्य मार्गाने सावकाश 'पवित्र खो-याचं' दर्शन करीत साधाराण साडेतीन तासात पोहोचवते. फक्त परदेशी यात्रींसाठी अारक्षित असली तरी याची महागडी तिकीटं मिळणं महामुश्किल. स्थानिकांची मदत घेणं सर्वात उत्तम. वाटेत अनेक पुरातात्विक जागा अाहेत. ही गाडी अापल्याला 'अॅग्वाज् कॅलिअंॅतेस' पर्यंत घेऊन जाते. हिला जगातील सर्वात महागडी रेल्वे म्हणायला हरकत नाही, कारण ८० किमीसाठी चार हजाराहून अधिक मोजावे लागतात. पायथ्यापासून पुढे प्रवास बसने.

दुसरा पाई मार्ग साधारण तीन ते चार दिवसांचा केचुअा लोकांनी बांधलेल्या रस्त्यावरून. हा अनुभव खासंच! थंड दमट वातावारणात उरुबांबा नादीच्या काठाने शतकांपूर्वी जसे लोक जात तसेच अाजच्या युगातील साधने घेउन अापण जायचे. उरुबांबा नदी ही अॅमेझाॅनची एक उद्गमशाखा (जशा मंदाकिनी/अलकनंदा इ. गंगेच्या उद्गमशाखा) बाकीच्या शाखाही अरेकिपा च्या जवळपास अंॅडीज् पर्वतात उगम पावतात अाणि पुढे जाऊन त्यांचा महानद तयार होतो. माचुपिचु पारिसरात अतिशय मर्यादित लोकांना प्रवेश देण्यात येतो. इंका ट्रेल वर तर रोज केवळ २०० लोक जाउ शकतात. शेवटी पूर्ण चढ असून अगदी पोहोचेपर्यंत गंतव्य स्थानाची अजिबात एक झलकही दिसत नाही. संरक्षित भागाच्या सुरुवातीला संपूर्ण तपासणी होते, प्रवेशिकेवर स्टॅम्पिंग होते अाणि मग अात प्रवेश. प्रवेश शुल्कासाठी माणशी तब्बल अडीच हजार मोजावे लागतात.

माचुपिचु हे साधारण ८००० फूट उंचीवर वसलेले होते. कुणी म्हणतात की ते पाचाकुटी इंकाचे सुटीचे घर होते. साधारण चौदाव्या शतकाच्या मध्यावर हे बांधकाम झालेले अाहे. उंच हरितशिखरांनी वेढलेले माचुपिचु पाचूमध्ये कोरून काढल्यासारखे वाटते. इथली भौगोलिक रचना विशेष खगोलशास्त्रीय तारकांच्या स्थानांशी निगडीत अाहे असाही समज अाहे. इथले गूढच या जागेला विशेष बनवते. जागतिक अाश्चर्य मानले जाण्यामागेही हेच कारण अाहे. अाता पुनर्बांधणीचे काम झाल्यावर मूळची घरे कशी असतील याची कल्पना येते.

जागा डोंगरावर असल्याने बाजूनी बांध घालून तयार केलेली शेतजमीन, व डोंगरमाथ्यावर मधे घरं अशी योजना अाहे. वर निमुळती होत जाणारी खिडक्या दारे, थोड्या झुकलेल्या भिंती, एकमेकांत पक्के बसवलेले प्रस्तर अशा अनेक स्थापत्यशास्त्रातील प्रगत युक्त्या वापरून केलेले बांधकाम अाजही या भूकंपप्रवण व अतिपर्जन्य क्षेत्रात टिकून अाहे. सगळ्यात उंच ठिकाणी एक इंटी वाताना नावाचा विचित्र अाकाराचा दगड ठेवण्यात अाला अाहे, त्याचे स्थान तसेच अाकार सूर्याचे स्थान विचारात घेउन निश्चित करण्यात अाला अाहे. या शिलेतून उर्जा उत्सर्जित होते असा समज. पण एवढ्या जंगलात अाणि उंचीवर हे शहर वसवण्यामागे नक्कीच काही विशेष प्रेरणा असणार! उमगेल कधी शास्त्रज्ञांना तेव्हाच कळेल.

अाता किना-यापासून बरंच अातमध्ये, उंचीवरील जंगल सुरु झालेले अाहे. यापलिकडे उंची कमी होत अॅमेझाॅनचे खोरे सुरू होते. पुढील भागात अॅमेझोनिया...!

नकाशा

पेरूरेल:

'एक्सपिडिशन' अंतर्भाग

पेरूरेल

धुक्यातले अंॅडीज्

रम्य निसर्ग

वाटेतल्या काही ऐतिहासिक जागा

सभोवतीचे डोंगर

...प्रथम दर्शन

प्रवेशद्वार

सूर्यमंदिर:

निवासी भाग:

उंचावरील 'इंटी वाताना'

गावाचा मुख्य भाग

पूर्ण दृश्य

स्थापत्यविशेष:

L आकारात भिंतीच्या कोनातील दगड

शेतीसाठी बनवलेले बांधीव उतार व घरे:

सूर्यमंदिर

अधिका-यांची घरे:

अल्पाका

...अाठवण

अॅमेझॉन

सर्वांगीण प्रवासानुभूतीचे अजून एक महत्वाचे अंग म्हणजे निसर्ग. जेथे जातो तेथील निसर्गविशेष शक्य तितक्या जवळून अनुभव करता आलं तर अजून मजा. एक उदाहरण, ग्रँड कॅन्यन बघायला हजारो लोक जातात, पण ते एक कोलोरॉडो नदीचे खननोत्पन्न शिल्प आहे हे लक्षात घेउन ती खोली उतरून त्या गंगेला स्पर्श करण्यास यातले किती जातात? तिथून नदीसह बघितलेली दरीची भव्यता हा त्या विस्मयानुभवाचा पूर्णविराम! या निसर्गानुभवामधे भूरूपे, प्राणि, पक्षी, वनस्पती, कीटक, फळे इत्यादि सर्वांचाच समावेश होतो. मानवी संस्कृती हे या अनुभवाचे एक सोपे माध्यममात्र... स्थानिक खाद्यपदार्थातून तेथील निसार्गाचीच चव अप्रत्यक्षपणे आपण चाखत असतो, त्यामुळे तिथल्या मातीत जन्मलेल्या पाककृतींचा आस्वाद घेता आला तर उत्तम (हे मलाही पूर्णत्वाने जमत नाही कारण मी शाकाहारी आहे). पण त्या प्रदेशातून माणूसच वजा केला तर... याचा विचार, एवढाच इथे मुद्दा.

अर्थात, प्रत्येकाच्या आवडी-निवडी वेगळ्य़ा, वेळ-पैसा याचं गणितही प्रत्येकाचं वेगळं, त्यामुळेच शक्य तितकं सुटसुटीतपणे माझं मत मांडण्याचा प्रयत्न, (लादण्याचा नाही). आणि म्हणून शक्यतो कुठल्या ठिकाणी मी किती वेळ दिला, किती दिवस राहिलो हे फारसं नमूद केलेलं नाही, पैशाच्या बाबतीतही तसेच. हा भाग 'भटकंती' च्या दृष्टीने शेवटचा आहे, पुढे लेखमाला वेगळे वळण घेउन चालू राहील. येथे हे नमूद करू इच्छितो की ही लेखमाला वाचलेल्या हजारपैकी दोन मिपाकरांचे नंतर जर या देशात जाणे होणार असेल, तर मी आताच हे स्पष्ट करतो की ही लेखमाला उरलेल्या ९९८ जणांसाठी आहे त्यामुळे यात वर सांगितल्याप्रमाणे व्यवहाराची सखोल माहिती नाही केवळ अनुभवांची आहे. माझ्या पायांनी मी फिरून आलो, आता माझ्या डोळ्यांनी आणि बुद्धीनी (आणि कॅमे-यानी) साठवलेलं तुम्ही बघा... ('ते' दोन जण अधिक माहितीसाठी कधीही संपर्क करू शकतात... ;-) )

या भागातील भटकंती: पेरूची पूर्व सीमा अॅमेझॉनच्या जंगलात ब्राझील व बोलिव्हिया ला मिळते. अॅमेझॉनच्या उद्गमशाखा उंचावरून खळाळत येतात पण पूर्वेकडच्या मैदानात आल्यावर संथावतात. या घनदाट जंगलामध्ये आजही बाहेरच्या जगाशी संपर्क नसणा-या अनेक जमाती राहतात. ब्राझीलच्या जंगलात 'विकास' सुरु झालेला आहे, त्यामानाने पेरूची जंगलं अजून टिकून आहेत. रस्तेही फार नाहीत, जलमार्ग सगळ्यात वेगवान. पुएर्तो माल्दोनादो आणि इकितोस ही दोनच त्यातल्यात्यात गावं म्हणण्यासारखी. मी पाहिल्याची निवड केली. नद्या आणि दलदलीचं जाळं इथल्या वृक्षराजी व प्राणिजगताचा आधार. माद्रे दे दिओस (देवमाता) व तांबोपाटा या नद्यांचा संगम जवळच आहे. आपल्यासारखी इथली जंगलं सुरक्षित नाहीत, मोठ्या प्रामाणात इथले वनस्पती व कीटक विषारी आहेत. कुठल्याही ओहोळाचे पाणी आपण साहज पिउ शकत नाही, सूक्ष्मजीव सुद्धा धोकादायक, आणि कधीकधी ते दोन-पाच-दहा वर्षांनीसुद्धा प्रताप दाखवतात अशी उदाहरणे आहेत. सकाळी व रात्री पूर्णपणे वेगळ्याच प्रजाती इथे सत्ता गाजवतात. रंगांची तर मुक्त उधळण आहे. अापल्याला परिचित अनेक शोभेची झाडे इथे जंगलात वाढताना बघून आश्चर्य वाटते. निसर्गाचे निश्चितच हे सर्वात समृद्ध उद्यान आहे यात शंका नाही. शब्दांपेक्षाही चित्रच अधिक बोलतील...

नकाशा

प्रथम दर्शन - गर्द झाडी व गढूळ नद्या

स्थानिक वाहतूक

नवापूल ब्राझील कडे जाणारा

हिरवाई

कायमन् - सगळ्यात पहिले दिसलेला प्राणि, हे सकाळी फारसे दिसत नाहीत खरंतर, पण आमच्या स्वागतास तत्पर असलेला हा मकरवर्गीय प्राणि (अॅलिगेटर, मगर (क्रोकोडाइल), सुसर व कायमन् या चार जातींपैकी शेवटची)

दिवसभरात वरच्या खो-यात झालेल्या पावसाने नदीला चांगलाच पूर आला; असे फ्लॅश फ्लड् वारंवार येतात.

प्रवासात बरेच नवे दोस्त झाले, काही दोन पायांचे, काही चार, हा बिनपायाचा एक...

अवांतर: टीशर्ट वरील पूर्ण ओळ:
"जगणं आनंदी होण्यासाठी काय हवं असतं? सुंदर रम्य आठवणी..."
...त्यातल्याच या काही

फुलपाखरांच्या काही जाती

कीटकवर्ग: रंगीत किड्यापासून पुढे, १. शेतकरी मुंग्या - स्वत:च्या वजनापेक्षा कैक पटींनी वजन नेणा-या, २. एक विषारी कोळी, ३. टॅरेंटुलाचं घर त्याचा केसाळ पाय दिसतोय त्याची मुंगळ्याच्या आकाराची तुलना करून त्याच्या आकाराची कल्पना येउ शकते, ४. सर्वात मोठ्या मुंग्यांपैकी एक जात इंचाहूनही लांब, ५ व ६. बुरशीची शेती करणा-या मुंग्या शेतात कुजवण्यासाठी पाने नेताना

विविधरंगी फुले

मकॉव् - निळे

मकॉव् - लाल

मकॉव् - पिवळ्या डोळ्यांचे हिरवे

मकॉव् - पिवळ्या डोक्याचे हिरवे

मकॉव् - राखाडी डोक्याचे हिरवे-निळे

टुकान - अॅन अँग्री बर्ड

एक अतिशय अनोखा सोहळा, मकॉव् क्ले लिक्, रोज सूर्योदयाच्या वेळी खनिजांची कमी भरून काढण्यासाठी वेगवेगळ्या प्रजातींचे मकॉव् माती खाण्यासाठी एकत्र जमतात. अखंड कलकलाट चाललेला असतो. पूर येणा-या नद्यांचे खनिजसमृद्ध काठ यासाठी एकदम योग्य. दररोज ठरल्या वेळी ठरल्या ठिकाणी हे पक्षी येतात. विहंगम...

अळंबी

संकीर्ण: डावीकडील फोटोत अॅमेझॉनची शिंपीण, उजवीकडे महाकाय वृक्ष व सर्वात मोठा मूषकवर्गीय प्राणि कॅपिबारा

संग्रहालये

या भागात पेरूतील संग्रहालयांची सफर. कोणत्याही देशाचा इतिहासाचा अभ्यास हा संग्रहालयांच्या भेटीशिवाय अधुरा असतो. गतवैभवाचे एक पुनर्जीवित दर्शन या संग्रहालयांमध्ये होत असते. पाहुया, पेरूचे कलादालन...

लार्को संग्रहालय: खासगी मालकीचे पण अतिशय समृद्ध!

लिमा लोकांचा छोटा रगडा

मोचे संस्कृती: मृत्तिकाशिल्पे

संग्रहालय: अंतर्गत भाग

किपू: केचुआ व त्यापूर्वीच्या लोकांचे गणकयंत्र, याच्या आधारे मोठमोठी गणितेही चटकन सोडवली ज़ात.

शस्त्र : सुदर्शन चक्र विशेष लक्षवेधक

नाकातील दागिना

गळ्यातला हार

हार: नक्षी व रचना

कानातले दागिने

दागिने घातलेला मुखवटा

पुकाराचे खुले संग्रहालय

पाराकास चे खुले जीवाश्म संग्रहालय: येथे इतक्या मोठ्या प्रमाणावर प्राचीन जीवाश्म मिळतात, की एक छोटा भूभाग हौशी पर्यटकांसाठी जीवाश्म शोधण्यासाठी खुला ठेवण्यात आला आहे. जीवाश्म शोधा आणि काही खास हाती लागलं तर प्रसिद्धी मिळवा, किंवा नुसतेच घरी घेऊन जा.

सांता कॅतालिना चे कॅथलिक मठ-संग्रहालय, अरेकिपा

१९ व्या शतकातील जतन केलेली नन ची खोली

पेरूतील मदिरा व्यवसायाचा इतिहास जपणारे टकामा खुले संग्रहालय व द्राक्षाचा मळा: ही १९व्या शतकातील भांडी दारू साठवण्यासाठी व आंबवण्यासाठी वापरली जायची.

वानिता (Juanita) ची ममी: ती जेव्हा सापडली तेव्हाच्या फोटोचा हा फोटो, अरेकिपा

लिमा कॅथेड्रलचे खासगी संग्रहालय

सोन्याचे चर्चमधले मेणबत्तीघर

पूर्णब्रम्ह

पेरूची अन्नसंस्कृती ही अमेरिकेतील सर्वात समृद्ध मानली जाते. लिमा तर 'अमेरिकाज् गॅस्ट्रॉनॉमिकल कॅपिटल' म्हणून ओळखली जाते. हा एकमेव असा सांस्कृतिक पैलू आहे ज्यात नव्या अमेरिकेचे जुन्या अमेरिकेसोबत संघर्षरहित सहअस्तित्व पहावयास मिळते. वसाहतवादाच्या काळात पेरूमध्ये अनेक देशातील लोक विवीध काराणांनी येउन वसले अाणि अापल्याबरोबर नवीन पाककौशल्य घेउन अाले आणि त्यातून ही समृद्ध कला इथे अजून बहरली. उदाहरण, पूर्व अाशियाई लोक इथे आले आणि जन्म झाला 'शिफा' - पेरूव्हियन चायनीज चा. इतालियन लोक इथे पास्ता प्रकार घेउन आले तर गुलाम म्हणून आलेले आफ्रिकेतील लोक त्यांची वैशिष्ट्ये घेउन आले. चित्रांमधून पेरूच्या अन्नसंस्कृतीचे काही विशेष इथे मांडतो आहे. सोबतच भारतातील साहित्यौपलब्धता लक्षात घेउन, मी शिकलेल्यांपैकी दोन सोप्या पाककृती।

ग्नोची सारखा चीज व बटाट्याचे सारण असलेला पास्ता:

अजून एक पास्ता प्रकार:

प्रामुख्याने अन्नामध्ये मांसाचा समावेश असतो. वेगवेगळ्या भागात भौगोलिक परिस्थितीनुसार अन्नात बदल होतो. किनारी भागात सेविशे नावाची समुद्रीशिंपल्यांपासून बनवलेली 'स्टार्टर डिश' प्रसिद्ध आहे. डोंगराळ भागात अल्पाकाचे व गिनिपिगचे मांस खास मानले जाते, तर अॅमेझोनियामध्ये नदीत जे मिळेल बव्हंशी सगळेच खातात, काळे कायमन् (मगरी), कासवं, पिरान्हासकट सगळे मासे हे मांसाहारात प्रमुख उल्लेखनीय गोष्टी.

शाकाहारातील विशेष: बटाट्याची जन्मभूमी असल्याने येथे किमान हजार बटाट्याच्या जाती: लाल - जांभळे - निळे - पांढरे अशा अनेक प्रकारच्या, तशीच रताळी, प्रथिनसंपन्न धान्य किनोवा, पांढरा-लाल-जांभळा मका, लिमा बीन्स सम कडधान्ये इत्यादी विशेष.

खालील चित्रातील पदार्थ : बटाट्याचे वेफर, अॅव्होकॅडो, लिमाबीन्सचं सॅलड, लसाह्न्या, लोणी-पाव.

या पदार्थात सहा प्रकारचे बटाटे आहेत:

भाज्या व टोफ़ू चा मसालेदार रस्सा, भात

अन्नसादरीकरण कला तर फारच विशेष. लिमाबीन्सचं सॅलड:

पेयांमध्ये उल्लेखनीय: पिस्को सोअर नावाची द्राक्षापासून बनवलेली ब्रंॅडी हे राष्ट्रीय पेय सर्वात प्रसिद्ध अाहे. किनारी भागात द्राक्षाचे मळे व पिस्को बनवण्याची ठिकाणे बघण्यासारखी अाहे.

उन्नत पर्वतीय प्रदेशात, अाठ-दहा हजार फुटांच्या वर, प्राणवायूचा अभाव सुरू होतो. त्यासाठी इथे उत्तेजक व रक्तात प्राणवायूचे शोषण वाढवणारी वनस्पती कोकाची पाने खाल्ली जातात. पाण्यात उकळून त्याचा चहाही बनवला जातो. कोकापासून कोकेन बनवले जात असल्याने जगात इतरत्र याचे एक पान बाळगणेही शिक्षापात्र गुन्हा अाहे.

कोका चहा:

पेरूव्हियन पाककृती :

'क्रेमा दे झपायो' (crema-de-zapallo)

वेळ ३० मि.
२-३ जणांसाठी

साहित्य:
१ कांदा, ८-१० लसूण पाकळ्या, २ चमचे तेल, पाव किलो साल काढलेला लाल भोपळा व १ मध्यम रताळे मोठे तुकडे करून, १ चमचा सुकी रोझमेरी/शेपू/कोथिंबीर, मीठ, मीरपूड, ६ कप पाणी, अर्धा क्यूब किसलेले चीज, घोटलेली साय, तळलेले पावाचे तुकडे.

कृती:
कढईमध्ये तेल गरम करून बारीक कापलेला कांदा व लसूण सोनेरी रंगावर परतावे. त्यात भोपळा व रताळ्याचे तुकडे टाकावेत. थोडे परतल्यावर त्यात सुकी रोझमेरी टाका. रताळे थोडे उशीरा शिजते, शिजत आल्यावर १ कप पाणी टाका. दोन मिनीटे झाकण ठेउन शिजू द्यावे. नंतर थंड करून पाणी घालून मिक्सी/ब्लेंडर नी बारीक वाटा. आता हे जाडसर 'क्रेमा दे झपायो' थोडे पाणी घालून गरम करावे, त्यात घोटलेली साय घालावी. वाढताना वर किसलेले चीज, तळलेले पावाचे तुकडे (क्रूटन्स) व कोथिंबीर घालावी. पदार्थ तयार!

'पुका पिकांते' (puca picante)

वेळ ४५ मिनिटे
४ जणांसाठी

साहित्य:

२ चमचे तेल, २ बीटांचा रस, पाव वाटी दाण्याचं बारीक कूट, ४ मध्यम बटाटे उकडून सोलून व भाजीसाठी मोठे तुकडे करून, १ बारीक कापलेला कांदा, ८-१० ठेचलेलया लसणाच्या पाकळ्या, २ चमचे 'आह्ही प्हंका' (Aji punca) वाटण, १ चमचा जिरे, मिठ-मिरपूड व पाणी.

कृती:
आह्ही प्हंका: हा एक पेरूचा खास ठेचा, सुकलेल्या जाड लाल मिरच्या थोडे तेल शिंपडून तव्यावर गरम करा व लगेच (विस्तवावरून उतरवलेल्या) उकळत्या पाण्यात टाका. ५ मिनिटांनी त्या मउ पडल्यावर थोड्या तेलासोबत वाटा. बिया काढून टाकल्यास वाटण मिळून येते.

कढईमध्ये तेल गरम करून जि-यावर बारीक कापलेला कांदा व लसूण सोनेरी रंगावर परतावे. त्यात आह्ही प्हंका ठेचा व बटाटे टाकून परतावे. आता यात १ वाटी पाणी व बीटाचा रस घाला. मिश्रणाला उकळी आल्यावर दाण्याचे कूट टाकून जरा मिळून येणारा रस्सा झाला की विस्तव शांत करून मिठ-मिरपूड घालून झाकण ठेवा. भाताबरोबर खातात, पण आपल्याकडे पोळीबरोबरही चालेल. यात बटाट्याऐवजी मांसही घालतात.

ज्या स्वयंपाकघरांत जायचा योग आला, तेथून पाहिलेला, कुशल - सामान्य पाकशास्त्रज्ञांनी दाखवलेला हा खाद्यान्नसमृद्ध पेरू!

लोकजीवन

या भागात पेरूच्या समाजाचे जवळून दर्शन. कुठल्याही प्रदेशात नुसतं 'बघायला' न जाता अनुभवायला जायचं असेल तर स्वत:च्या 'फॉरेनर टॅग' चा उपरेपणाचा रंग उतरवून उत्सुक, जिज्ञासू रंगाचा उपयोग करून घेता आला पाहिजे. आजुबाजूच्या लोकांशी शक्य तितका संवाद साधत आपला अनुभव अधिकाधिक गडद व सखोल करता आला तर अभ्यास व आनंद दोन्ही वृद्धिंगत होतात. प्रत्येक समाजाची एक वैशिष्ट्यपूर्ण वीण असते, पोत असतो, त्याविषयी जाणण्याचा, ज्या ज्या लोकांना भेटण्याचा योग आला त्यातून या समाजाविषयी जाणण्याचा केलेला हा प्रयत्न, व बरोबरच काही साधी चित्रे. आता या चित्रांमध्ये कलात्मक दृष्ट्या फारसे काहीच विशेष नाही, परंतु पेरूच्या लोकजीवनाचे झरोके म्हणून या लेखात त्यांचे प्रयोजन. यात सामान्य ते सर्वोच्च विविध स्तरांतील लोक, वेशभूषा, केशभूषा, व्यवहार, व्यवसाय आदींविषयी...

गोष्टी सांगणारी आजी. अल्पाकाच्या लोकरीचे सूत काढत बसली होती. तिची भाषा काही केल्या कळेना, पण कधी भावना शब्दांचे माध्यम झुगारून संवाद साधते, तशातला एक क्षण.

वेशभूषा: एका चौकोनी कपड्याला मधे भोक पाडून त्यातून डोके घालायचे, हा पॉञ्चो. पुरुष व स्त्रिया दोघे हे वस्त्र वापरतात. डोंगराळ भागात स्त्रिया जाडसर कापडाचा घोळदार घागरा वापरतात.

वाट पाहणारी एक वृद्धा

केशभूषा: स्त्रियांमध्ये दोन लांब वेण्या तर पुरुषांमध्ये 'स्पाईक कट' राष्ट्रीय केशभूषा असल्यागत लोकप्रिय आहेत.

वेण्या

ठेवणवैशिष्ट्ये: मूळचे मंगोलवंशीय लोक अलास्कामार्गे येउन अमेरिकेत वसले असा सिद्धांत आहे, तशाचप्रकारची ठेवण या लोकांची आहे. बारीक डोळे, कमी उंची, दाढी मिशा जवळ-जवळ नाहीच.

शिक्षण: पेरूमध्ये शालेय शिक्षण सक्तीचे व फुकट आहे. दुर्गम भागातही शिक्षण व्यवस्था पोहोचलेली आहे. यात ख्रिस्ती धर्मालाही काही प्रमाणात श्रेय आहेच. लिमामध्ये सहलीसाठी निघालेला हा समूह, शालेय विद्यार्थी व शिक्षक:

तरुणाई: उत्साही व मुक्त विचारांची. आपल्या देशाच्या उत्तम पर्यटककेंद्र बनण्याच्या क्षमतेची चांगलीच ओळख पटलेली. मागे स्थानिकांच्या घरी राहण्याचा उल्लेख केला तेव्हा कोणीतरी अधिक माहिती विचारली होती, त्यामुळे त्याविषयी थोडे: पेरूविषयी माहिती मिळवत असताना एकल प्रवाशांच्या अनेक पब्लिक फोरम वर मी संवाद साधत असे. त्यातल्या एकावर लिओ नावाच्या तरुणीची ओळख झाली. (मूळ नाव कोराझों म्हणजे हृदय) त्यांच्यामुळे पेरूची पहिली छाप खूपच चांगली पडली. पुढे गप्पा वाढवल्या व वर नमुद केलेल्या विशेष गुणांना साजेशी सर्व मदत त्यांनी केली. पुढे एका संध्याकाळी कॅथेड्रलपासून पब पर्यंत, फक्त विविध प्रकारच्या लोकांना भेटण्याचा उद्योग आम्ही केला. ऐकायला साधंच वाटेल पण ज्यांच्याविषयी आपण विचारही करत नाही असे अनेक समाजाचे घटक आहेत. असो, अधिक खोलात जात नाही.
तरुणाईचे काही अवगुण: ब-याच अंशी शिक्षणाबाबत अनास्था, काही प्रमाणात अमली पदार्थांच्या वाढत्या व्यापाराच्या जाळ्यात अडकलेली, समाजवादी विचारसरणीचे आकर्षण.

राजकारण: पेरूच्या स्पेनपासून स्वातंत्र्यास काही वर्षात दोन शतके पूर्ण होतील, पण यातील बहुतांश काळ हा गोंधळ व अस्थैर्याचाच होता. सध्या पेरू एक प्रातिनिधिक गणतंत्र असून सर्वोच्च पद राष्ट्रपती, लोक निवडतात. १८-७० वयोगटास मतदान अनिवार्य आहे.

राष्ट्रपती भवनातील सैनिक

पेरूचे राष्ट्रपती ओयंता उमाला

अर्थकारण: कितीही छान छान गोष्टी देशाकडे असल्या तरी ४०% गरिबीचे भयाण वास्तव लपून रहात नाही. विशेषत: डोंगराळ भागात खूपच हालाखीची परिस्थिती आहे. शेती फार कमी होते व काही भागातच होते, त्यामुळे व्यापारी, प्राणिपालक व कामगार वर्ग मोठ्या प्रमाणात आहे.

थंड प्रदेशातील कामगार

लोकरीच्या वस्त्रांचे विक्री केंद्र

समाजकारण: एकंदरच दक्षिण अमेरिकेत समाजवादी चळवळींच्या लाटा येत असतात, त्याला पेरूही अपवाद नाही. 'शायनिंग पाथ' आणि 'तुपाक अमारु' नावाने डावे पक्ष कार्यरत होते. विरळ दहशतवादी घटना व पेरू भांडवलशाहीतून मुक्त करण्यासाठी आंदोलनेही होतात. याव्यतिरिक्त हा समाज बराच सोशिक व लवचिक आहे. अक्षरश: अठरापगड लोक मिळून मिसळून राहतात. अाता काळाबरोबर जागतिकीकरण इथेही मुरतंय.

काळाबरोबर बदलणारी पिढी, पारंपारिक कपडे या जुन्या पिढीबरोबर बाद होणार..

कला: कलेचा अतिशय समृद्ध वारसा या देशाला लाभलेला आहे. लाकडी व दगडी कलाकुसर नाजूक नसली तरी सुबक असते. वस्त्रे अतिशय भडक रंग वापरून विणलेली, आकर्षक असतात. पाककलेविषयी सखोल विवेचन झालेलंच आहे...

साहित्य: फार उल्लेखनीय असे काहीच नाही, किंबहुना या गोष्टीची फार माहिती घेण्याइतका वेळही नव्हता आणि भाषेवर एवढी पकडही नाही. पण लिओच्या घरचे 'धन' पाहून लोकांना लिखित साहित्याची आवड असावी असे वाटते.

नीट रचलेली पुस्तके

संगीत: पॅनपाईप हे इथले खास वाद्य. वेगवेगळ्या स्वरांच्या एकस्वरी बास-यांचा संच म्हणजे हे वाद्य. अतिशय मधुर, शांत व गंभीर वाद्य. यासोबत तंतुवाद्यांच्या साथीने अतिशय सुंदर संगीत निर्माण होते. माझं तर प्रेमच जडलंय या संगीतप्रकारावर...

>

नृत्यप्रकारांमध्ये दोन भाग, एक स्पॅनिश प्रभावाचा वर्ग आणि दुसरा आदिवासी. दोन्ही अतिशय रंगित व मनोरंजक.
गायक, पॅनपाईप वादक व नृत्यांगना

चित्रपट: पेरूव्हियन चित्रपट फार कमी चर्चेत येतात. स्पॅनिश, मेक्सिकन व अर्हंटिनियन चित्रपट भाषेमुळे मोठ्या प्रमाणात चालतात. अभिमान व आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे बॉलिवूड हे तेथील नवे आकर्षण आहे. गुजारिश , ३ इडियट्स इथे प्रचंड चालले. कुणी परदेशी भाषांमधील चित्रपट पाहणारे इथे असतील, तर त्यांच्यासाठी हे तीन मला उल्लेखनीय वाटणारे चित्रपट 'Madeinusa', 'La Teta Asustada' आणि 'Paloma de papel'. त्यांचे रसग्रहण वेगळ्या धाग्याचा विषय.

समारोप

गेल्या जवळपास महिनाभर अनियमितपणे चाललेली ही मालिका आता इथे संपवतो आहे. एका देशाच्या, समाजाच्या शक्य तितक्या विविध पैलूंचे अवलोकन व रसग्रहण करण्याचा व कथन करण्याचा माझ्या पद्धतीने केलेला हा प्रयत्न. केवळ अनुभवार्जित आनंद वाटणे हा हेतू. संपूर्ण मालिकेविषयी आपला सविस्तर अभिप्राय जरूर कळवा, पुढे सुधारणा नक्की करेन.

जाता जाता, माझ्या अजून दोन वेड्या छंदांची पुरवलेली हौस...

माचुपिचुच्या पुनर्शोधशतकानिमित्त खास तिकिट

जगातील नव्या सात आश्चर्यांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ पेरू सरकारने छापलेली पोस्टाची तिकिटे:

पेरूचे चलन - सोलेस

इति लेखनमर्यादा। लेखमालिका संपूर्ण।