उत्तर युरोप : भटकंती जेव्हा सरप्राइजेस देते

प्रीति छत्रे

आमच्या उत्तर युरोप भटकंतीची ती सुरुवात होती. भोज्जे पर्यटन करायचं नाही, प्रत्येक ठिकाण जाऊन पाहण्याचा अट्टहास करायचा नाही, निवांत मनाला वाटेल तसं फिरायचं, इतकंच ठरवून निघालो होतो. पहिला मुक्काम डेन्मार्कमधल्या ओडेन्स इथे होता.

पहिल्याच दिवशी जुन्या ओडेन्स शहरात अक्षरशः वाट फुटेल तसे चाललो, फिरलो. जुन्या काळातली सुंदर लाकडी घरं, छोट्या शांत गल्ल्या, फरसबंदी रस्ते, पर्यटकांची तुरळक गर्दी...

ओडेन्स हे हान्स क्रिसचियन अँडरसनचं जन्मगाव. अठराव्या शतकातलं त्याचं घर बाहेरून पाहिलं; आता तिथे एक म्युझियम आहे.

एक-दोन ठिकाणी रस्त्यांमध्ये त्याच्या कथांमधल्या पात्रांचे पुतळे उभे केलेले दिसले. लहानपणी वाचलेल्या त्याच्या परिकथा अंधुक आठवत होत्या. त्यामुळे त्या पुतळ्यांचा संदर्भ तिथल्या तिथे लक्षात आला नाही; तरी ती कल्पना आवडलीच.

दिवसभराच्या पायपिटीनंतर घरी परतत होतो. ओडेन्स रेल्वे स्टेशनसमोरच ‘किंग्ज गार्डन’ ही एक मोठी बाग आहे. मुख्य रस्त्यालगतच ते छान, हिरवगार मोकळं मैदान दिसलं; मनात आलं, तिथे जाऊन बसलो. उत्तर युरोपमधला उन्हाळ्यातला लांबलेला दिवस, हवेतला ‘अहाहा’ गारवा, शांत वातावरण... मैदानाच्या एका कोपर्‍यात काही स्थानिक लोक हळूहळू जमायला लागले होते. एकंदर वातावरण उत्साही दिसत होतं. त्यांच्यासमोर एक छोटसं खुलं स्टेज उभारलेलं होतं. स्टेजच्या एका बाजूला तात्पुरते छोटे तंबू, तिथे जुजबी खायची-प्यायची व्यवस्था; हळूहळू वर्दळ वाढत होती. आम्ही डोळ्यांच्या एका कोपर्‍यातून तिकडे लक्ष ठेवून होतो. न राहवून मी मध्येच त्या दिशेला एक चक्करही मारून आले. कसला कार्यक्रम आहे, काय आहे, याची काही माहिती मिळते का बघितलं. एक छोटासा बोर्ड दिसला, भाषा डॅनिश असल्यामुळे त्यावर काय लिहिलं होतं ते समजलं नाही. कुठल्यातरी स्थानिक शाळेचा सांस्कृतिक कार्यक्रम नाहीतर एखाद्या डान्स-क्लासचा कार्यक्रम असावा असा मी अंदाज बांधला. तो कार्यक्रम बघण्याची उत्सुकता होतीच, मात्र अर्धा तास झाला तरी स्टेजवर काही सुरू होण्याची चिन्हं दिसेनात. नाईलाजाने आम्ही तिथून निघालो. आणि त्याच वेळी स्टेजच्या मागच्या बाजूने एक छान कॉश्च्युमधारी ग्रुप येताना दिसला. आम्ही थबकलोच.
थोड्याच वेळात सूत्रसंचालिका स्टेजवर आली आणि काहीतरी बोलली. कदाचित त्या कार्यक्रमाची थोडीफार पार्श्वभूमी सांगितली गेली असावी. ती समजायचा प्रश्नच नव्हता. मग टाळ्यांचा कडकडाट झाला आणि त्या ग्रुपचं सादरीकरण सुरू झालं; पार्श्वसंगीत म्हणून कुठल्यातरी ऑपेराच्या वाटणार्‍या भारी वाद्यवृंदाची रेकॉर्ड लावलेली. ग्रुपमधले तरुण कलाकार, त्यांच्या लयबद्ध हालचाली, काही जागांवर प्रेक्षकांकडून येणारी दाद, खुलं मैदान, वरती मोकळं आकाश, मावळतीचं सोनेरी ऊन... सगळं वातावरण नजरबंदी, श्रवणबंदी करणारं! ते सोडून आमचे पाय निघेनात.

प्रेक्षक येत होते, जागा मिळेल तिथे ऐसपैस पथारी पसरून बसत होते. कुणीही कुणाला खाली बसा, बाजूला सरका, सांगत नव्हतं. विशेष उल्लेख करण्याची गोष्ट म्हणजे कुणीही आपल्या मोबाईलवर बॅलेचे फोटो किंवा व्हिडीओ काढण्याच्या फंदात पडलेलं नव्हतं. साडेसात-आठ वाजत आले होते; भूक लागायला लागली होती; दिवसभराची दमणूक होती; तरी आम्ही तिथे दहा-एक मिनिटं थांबून उभ्याउभ्याच तो पहिला परफॉर्मन्स बघितला.

तिथून निघालो तेव्हा वाटलं, का थांबलो आपण तिथे? नेमकं काय आवडलं आपल्याला त्यातलं? ना ती प्रस्तावना कळली होती, ना त्या नृत्यातून सांगितली गेलेली कथा समजली होती. बहुदा तिथल्या सगळ्या वातावरणाचा एकत्रित परिणाम, ते संगीत-नृत्य तिथल्या लोकांच्या आयुष्यातल्या विरंगुळ्याचा एक भाग असल्याची जाणीव, आपल्या विरंगुळ्याच्या कल्पनांपेक्षा असलेलं त्याचं वेगळेपण, असं ते सगळं मिश्रण होतं.

कार्यक्रमाच्या ठिकाणी लावलेल्या त्या छोट्याशा फलकाचा मी सवयीने फोटो काढून ठेवला होता. रात्री सहज त्या फोटोतले डॅनिश शब्द मी इंटरनेटवर शोधले आणि मला आश्चर्याचा धक्काच बसला. तो शाळेचा किंवा डान्स क्लासचा कार्यक्रम नव्हता, त्याचं नाव होतं ’द रॉयल कोपनहेगन समर बॅले’! २०१६ पासून कोपनहेगन शहरात या बॅलेचं आयोजन केलं जातं आहे. गेल्या वर्षीपासून हे कार्यक्रम डेन्मार्कच्या इतर काही शहरांमध्येही व्हायला लागले आहेत. त्यादिवशी तो बॅले ओडेन्स शहरात आला होता.
थोडक्यात, आम्ही आमच्या नकळतच अगदी योग्य वेळी योग्य जागी पोहोचलेलो होतो. त्या योगायोगाने आमच्या भटकंतीच्या पहिल्याच दिवशी आम्हाला एक झकास कल्चरल धक्का दिला होता. त्यात एक कलात्मक ‘सरप्राईज एलिमेंट’ होतं. पुढच्या महिन्याभराच्या प्रवासातल्या अशा ‘कल्चरल शॉक्स’ची ती सुरुवात होती.

 

ओडेन्समध्ये ध्यानीमनी नसताना बॅले पाहायला मिळाला, त्याच्या चार-पाच दिवसांनंतरची गोष्ट.

ऑस्लो, नॉर्वेची राजधानी. तिथल्या प्रसिद्ध फ्रॉग्नर पार्कमधली ‘विजेलँड इन्स्टॉलेशन्स’ बघायची होती. गुस्ताव विजेलँड हा २०व्या शतकातला नॉर्वेतला नावाजलेला शिल्पकार. त्याने २० वर्षं खपून फ्रॉग्नर पार्कमध्ये ब्राँझ आणि ग्रॅनाइटचे जवळपास दोनशेहून अधिक मानवी पुतळे उभे केले. खुल्या जागेतला हा पुतळ्यांचा संग्रह इथे पाहता येतो.

--

एक-एक शिल्प पाहत पाहत आपण पुढे जात राहतो; शेवटी एक उंचच उंच अजस्त्र खांब आहे- ‘मोनोलिथ’; त्या एका खांबावर शंभर-सव्वाशे मनुष्याकृतींची शिल्पं आहेत. एकूणच हा संग्रह सुरुवातीपासूनच नजरेचा ठाव घेणारा आहे. (त्याबद्दलही सविस्तर लिहायचं मनात आहे.)

सुरूवातीचे एक-दोन पुतळे पाहून होत नाहीत तोच कानावर एक ओळखीची लकेर आली- राज कपूरच्या ‘मेरा नाम जोकर’मधली अ‍ॅकॉर्डियनवरची एक धून. त्या आवाजाच्या दिशेला पाहिलं तर एका कोपर्‍यात एक मध्यमवयीन मनुष्य लहानशा खुर्चीवर बसून खरंच अ‍ॅकॉर्डियन वाजवत होता. आम्ही ती धून ऐकून थबकलोय हे त्याच्या लक्षात आलं होतं. तो आमच्याकडे पाहून जरासा हसला आणि त्याने आपलं वादन सुरू ठेवलं. आम्ही त्याला जवळ जाऊन इंग्रजीतून सांगण्याचा प्रयत्न केला, की आम्ही भारतीय आहोत आणि ही धून भारतात खूप प्रसिद्ध आहे. त्याला आमचे उच्चार समजले नाहीत; आम्ही काय सांगू पाहत होतो तेही समजलं नाही. त्यातलं ‘इंडिया’ ताडून त्याने नकारार्थी मान हलवली आणि म्हणाला ‘आय अ‍ॅम फ्रॉम पोर्तुगाल’. घ्या! म्हणजे एका वेगळ्याच देशातला वादक, त्याच्या समोर उभे असलेले दोन श्रोते दुसर्‍याच कुठल्यातरी देशातले; हे तिघं आणखी तिसर्‍याच एका देशात त्या सुरावटीने ‘कनेक्ट’ झाले होते; आणि त्या वादकाला हे नेहमीचं असलं तरी त्या दोन श्रोत्यांना पुन्हा एकदा एक सुखद धक्का बसला होता.

दोन-तीन तासांनी सर्व शिल्पं, पुतळे बघून आम्ही परत आलो तोपर्यंत तो मनुष्य तिथून निघून गेलेला होता. मुळात त्याची आणि आमची गाठ पडण्याचं काही कारणच नव्हतं; पण ती पडली होती. आम्ही तिथे असतानाच त्याने ती ओळखीची धून वाजवली होती; परत एकदा आम्ही आमच्या नकळत योग्य वेळी योग्य जागी पोचलो होतो; एक मालिका सुरु झाली होती.
तरी या दोन अनुभवांनंतरही अशी मालिका सुरू झाली आहे अशी काही मनाने नोंद घेतलेली नव्हती. आणि ते बरंच होतं. मुद्दाम शोधायला सुरुवात केली असती, तर त्यात ती मजाच उरली नसती.

याच्या पुढच्याच दिवशी ऑस्लोच्या पार्लमेंट स्क्वेअरमध्ये फिरत होतो. संसदेच्या इमारतीबाहेर पर्यावरणवाद्यांची सरकारविरोधी निदर्शनं सुरू होती. आत संसदेच्या अधिवेशनाचा अखेरचा दिवस होता; त्यानंतर मंत्रिमंडळ दोन महिन्यांच्या उन्हाळ्याच्या सुट्टीवर जाणार होतं; आणि बाहेर निदर्शक ’क्लायमेट डझन्ट गो ऑन अ व्हेकेशन’ अशा अर्थाच्या घोषणांसहित आपला निषेध व्यक्त करत होते.

चौकात त्यांची गडबड सुरू होती, पर्यटकांची गजबज होती; लख्ख ऊन होतं; कुणी फोटो काढत होते, कुणी उन्हात हिरवळीवर निवांत बसले होते, खातपीत होते; आम्हाला ऊन अजिबात नको होतं, त्यामुळे आम्ही अर्ध्या तासात तिथून निघालो. ज्या दिशेने आलो होतो त्याच्या उलट दिशा पकडली. हे अगदी सहज घडलं होतं; आणि उलट दिशेच्या चौकातल्या एका कोपर्‍यातून पुन्हा एक ओळखीची धून ऐकू आली- कॉलेजमध्ये असताना खूप लोकप्रिय झालेलं एक इंग्रजी प्रेमगीत- एक जण एका झाडाखाली उभा राहून व्हायलिनवर वाजवत होता.

एका क्षणात मी ती धून ओळखली. मन वीस-तीस वर्षं मागे गेलं. पार्लमेंट स्क्वेअर, तिथली शंभर-दोनशे वर्षं जुनी इमारत, दहा मिनिटांपूर्वी वाचलेला त्या इमारतीचा इतिहास, हे सगळं विसरायला झालं. तिथली माणसांची गजबज कानाआड गेली. मी त्या व्हायलीन वाजवणार्‍या माणसाच्या अगदी पुढ्यात जाऊन उभी राहिले. त्याचं वादन ऐकता ऐकता फोटो-व्हिडिओ काढायला सुरुवात केली. मग तेही ठेवूनच दिलं.

हे असे वादक सार्वजनिक ठिकाणी तल्लीन होऊन वादन करत असतात; तरी डोळ्यांच्या एका कोपर्‍यातून ते अवतीभोवती लक्ष ठेवून असतात. कोण ठेका धरून आवडीने ऐकत उभं आहे, कुणाला फक्त फोटो काढण्यात रस आहे, हे त्यांच्या लक्षात येतंच. काही मिनिटं जातात आणि खरोखर आवडीने ऐकत उभ्या असणार्‍या प्रत्येकाच्या डोळ्यांत ते क्षणभर का होईना थेट बघतात. समेवर आपली दाद गेली किंवा वादन संपल्यावर आपण टाळ्या वाजवल्या तर तेही हलकेच मान हलवून त्याचा स्वीकार करतात. इथेही ही देवाणघेवाण झालीच. माझं ते आवडतं गाणं संपलं, त्याने दुसरं कुठलंतरी गाणं वाजवायला सुरुवात केली. आम्ही तिथून निघालो... अशा ठिकाणी फार वेळ थांबायचं नसतं. आश्चर्याच्या धक्क्याचा ‘स्पाईक’ तसाच राहू दिलेला बरा असतो; तोच दीर्घकाळ लक्षात राहणारा असतो.

पण पुढल्या दहा-बारा दिवसांतच आम्हाला आणखी एक असा कल्चरल शॉक बसणार होता, की जिथे हा स्पाईकचा नियमही आम्ही अगदी आनंदाने गुंडाळून ठेवला.